Júma, 20 Qarasha 2026
Jazylghan jaydyng jalghasy... 113 0 pikir 20 Qarasha, 2026 saghat 13:03

Sýleev pen Maleev súhbaty: Astarynda ne jatyr?

Suret: abai.kz skriyni.

2026 jylghy 9 qarashada Abai.kz portalynda jariyalanghan belgili qazaqstandyq jurnalist Jәnibek Sýleevting әriptesi, mediamenedjer Serik Maleevpen súhbaty («Serik Maleev: Ya smotru s optimizmom na budushee!») media qauymdastyqta biraz pikir tughyzyp, ýn qatqandar da az bolmaghan synayly.

Suret: abai.kz skriyni.

Tipti súhbatqa resenziya sipatyndaghy maqala da jaryq kórdi. Ángime reseylik «SentrAziya» saytyndaghy jariyalanym turaly bolyp otyr – «Neojidannyy tandem... (resenziya na odno interviu)». Atauynan-aq angharylyp túrghanday, búl elektrondy búqaralyq aqparat qúraly әlemning auqymdy bir ónirine – Ortalyq Aziyagha arnalghan. Osy aimaqta ózindik orny bar Qazaqstan biyl Tәuelsizdigining 35 jyldyghyn atap ótude. Tәuelsiz Qazaqstan jurnalistikasynyng qalyptasuy men damuyna kuә bolghan eki ardagerding búl súhbatyn sensasiyalyq deuge kelmeydi. Óitkeni Abai.kz portalynda jariyalanghan Serik Maleev pen Jәnibek Sýleevting әngimesinde júrtty dýr silkindiretin mәlimdemeler de, ótkinshi dau-damaylar da joq. Alayda bayypty órbigen osy súhbattyng oqyrman arasynda ýn qosushylar tabuynyng ózindik sebepteri bar. Endeshe, biz de onyng mazmúnyna ýnilip kóreyik.  

I

Ótkenge kóz jýgirtsek

Búl súhbat oqyrmandy nesimen bauraydy? Eng aldymen, erkin әri shynayy órbigen әngimesimen. Bir-birin ondaghan jyldar boyy biletin súhbattasushylar býgingi súhbattargha tәn resmiylikten ada. Mәtinde qala túrghyndarynyng kýndelikti sóileu mәneri, Almatynyng bayyrghy jer-su ataulary («Rabochiy poselok», «Pivzavod №1»), dostyq yqylasty bildiretin «Seke», «Djon» sekildi qaratpa sózder kezdesedi. Múnyng bәri oqyrmangha bayyrghy tanystarymen bir dastarqan basynda әngimelesip otyrghanday әser qaldyrady.

Otandyq BAQ tarihyna qyzyghatyndar ýshin búl súhbattyng sol dәuir kuәgerlerining esteligi retinde de qúndylyghy bar. Jurnalister kezinde aty anyzgha ainalghan «Aray» – «Zarya», «Megapoliys», «Kazahskaya pravda» basylymdaryn, olardyng negizin qalaghan túlghalardy, sonyng ishinde Aldan Ayymbetovti eske alyp, baspasózding keyde tek jankeshti enbekting arqasynda jaryq kórgeni turaly syr shertedi.

Maleevting atap ótuinshe, tәuelsizdikting alghashqy jyldarynda orys tilinde basylym shygharu zaman talabynan tuyndaghan qajettilik edi. Búl últtyq-patriottyq iydeyalardy radikalizmge boy aldyrmay, orystildi qalyng oqyrmangha jetkizuge mýmkindik berdi. Maleev professor Ayymbetovting gazet shygharu ýshin taksy jýrgizuge mәjbýr bolghanyn, al ózining gazet betterin toltyru ýshin týrli býrkenshik esimdermen maqala jazghanyn býkpesiz bayandaydy.

Oqyrman tarih oqulyqtaryndaghy qúrghaq derekterding ornyna sol zamannyng shynayy kórinisterimen tanysady. Mәselen, 1986 jylghy Jeltoqsan oqighasynan keyin Maleevti partiyalyq tәrtip boyynsha QazMU-dan shygharmaq bolghanda, kәsipodaq komiytetining tóraghasy tiyisti núsqaudyng oryndaluyna jol bermey, ony oqudan shygharyp jiberuden aman alyp qalghan. Osynday oqighalar tútas bir dәuirding qarapayym adamdardyng taghdyrynda qalay kórinis tapqanyn anghartady.

Súhbatta tәuelsiz baspasózding qanday qiyndyqtarmen betpe-bet kelgeni de sóz bolady. Jurnalister 1990 jәne 2000 jyldary aty shyqqan Zona.kz, «Navigator» sekildi basylymdardyng nelikten jabylyp qalghanyn, al «Altyn-Ordanyn» 17 jyldan beri júmys istep kele jatqanyn talqylaydy. Maleev múny derbestikke úmtylumen jәne tarihy sabaqtastyqty saqtaumen týsindiredi. Sonymen qatar tәuelsiz, últtyq-patriottyq baghyttaghy baspasózding eshqashan onay әri tabysty kәsip bolmaghanyn da moyyndaydy. «Kazahskaya pravda» gazetin shygharu ýshin Ayymbetovting taksy jýrgizuge mәjbýr bolghany – sonyng aiqyn dәleli.

Súhbatta til mәselesine de erekshe oryn berilgen. Búl taqyryp eshkimge qysym kórsetpey, әsire emosiyagha berilmey qozghalady. Jaghdaydyng ózi qyzyq: eki qazaq memlekettik tilding taghdyryn orys tilinde talqylap otyr, al súhbat elimizdegi eng bayyrghy qazaqtildi portaldardyng birinde jaryq kórgen. Aytpaqshy, reseylik maqala avtory da osy jaytqa nazar audarghan.

Qazaq tilining derbes subektilik sipatqa ie bolyp, mәjbýrleu arqyly emes, mazmúndy әri tartymdy kontentting arqasynda súranysqa ie bola bastaghany turaly oilar osy taqyrypqa tәn shamadan tys emosiya men ózara kinәlaudan ada. Maleevting pikirinshe, qazaq tili damudyng jana belesine kóterilip, derbes subektilik sipatqa ie boldy. Endi adamdar qazaq tilin zannyng mәjbýrleuinen emes, biregey әri qyzyqty kontentke qol jetkizu jәne ekonomikalyq payda tabu ýshin tanday bastady.

Jeltoqsan dәuiri Maleevting ómir jolynan da kórinis tapqan. Ol әskerdegi qabyrgha gazeti arqyly jurnalistikagha qalay kelgenin, ARO-1 avtokәsipornynda enbek etkenin, 1986 jylghy Jeltoqsan oqighasynan keyin QazMU-dyng jurnalistika fakulitetinen shyghyp qala jazdaghanyn bayandaydy. Sol kezde ony qughyn-sýrginnen kәsiporynnyng kәsipodaq komiyteti tóraghasynyng prinsipshil ústanymy arashalap qalghan.

Jurnalistika salasynyng eki ardagerining әngimesi ótken kýnderge degen saghynysh sipatynda órbigenimen, qazaq baspasózining damuyna qatysty olardyng kózqarastary kezinde naqty nesimen erekshelendi degen saual kóziqaraqty oqyrmannyng esine kóp jaytty týsiredi. Ekeui de QazMU-dyng jurnalistika fakulitetin tәmamdap, 90-jyldardan bastap últtyq jәne til mәseleleri jóninde orys tilinde belsendi qalam terbegenimen, 2000 jәne 2010 jyldary aqparattyq maydannyng eki jaghynda qaldy.

Jәnibek Sýleev pen Serik Maleevting qazaq jәne orystildi búqaralyq aqparat qúraldarynyng damuyna qatysty kózqarastaryndaghy basty aiyrmashylyq sayasy pragmatizm men ymyrasyz últtyq patriotizmning araqatynasynan kórindi. Abai.kz portalynda qarasha aiynda jariyalanghan súhbatta eki әriptes dostyq niyette әngimelesip, pikir qayshylyqtaryn ushyqtyrmaugha tyrysqanymen, kezinde olardyng ústanymdary birneshe manyzdy mәsele boyynsha aitarlyqtay erekshelengen edi:

Serik Maleevting ústanymy. Últtyq-patriottyq baghytty berik ústanghan túlgha. Onyng iydeologiyalyq baghdary mynaday boldy: enbek jolyn Aldan Ayymbetovting radikaldy-patriottyq baghyttaghy «Kazahskaya pravda» gazetinde bastady. Keyin «Altyn-Orda» portalyn qúryp, ony qazaqtyng últtyq mýddesin qorghaytyn orys tilindegi basty aqparattyq minber retinde tanytty. «Ózimiz» jәne «ózgeler» dep jikteu onyng ústanymyna tәn edi. Qazaqstandaghy orystildi BAQ-tyng edәuir bóligin, sonyng ishinde Jәnibek Sýleev qyzmet etken Zona.kz sekildi aqparattyq resurstardy «óz halqyna qarsy oq atqany» jәne memlekettik tilding qoldanylu ayasyn keneytuge kedergi keltirgeni ýshin ótkir syngha aldy.

Jәnibek Sýleevting ústanymy. Últtyq mәselelerdi tar iydeologiyalyq shenberde túiyqtap qoymay, sapaly aqparat kenistigining negizgi kýn tәrtibine engizu qajet dep sanady. Syny kózqarastaghy sentrist әri qalyptasqan týsinikterdi qayta zerdeleushi. 90-jyldary ol da qazaqtyng últtyq mýddesin jaqtaytyn avtor retinde tanylghanymen, 2000 jәne 2010 jyldary últtyq-patriottyq baghyttaghy toptardy ótkir synay bastady. Olardyng ishki qayshylyqtaryna nazar audaryp, últshyldardy beyneli týrde «aranyng ýiirine» tenedi.

Mәselen, sholushy-sarapshy retinde belsendi qyzmet atqarghan jyldary olardyng Resey Federasiyasynyng aqparattyq yqpalyna kózqarasy qanday boldy?..

Serik Maleev: Imperiyalyq jәne otarshyldyq sayasatqa qarsy ritorika. «Orys әlemi» tújyrymdamasyna jәne Reseyding federaldyq búqaralyq aqparat qúraldaryna ýzildi-kesildi qarsy shyghyp, olardy shovinizm men Qazaqstan tarihyn búrmalady dep aiyptady.

Jәnibek Sýleev: Bayypty pragmatizm jәne euraziyalyq kenistik túrghysynan payymdau. Syndarly dialogty jaqtay otyryp, reseylik BAQ-tyng keybir shekten shyqqan әreketterin (mysaly, Ukraina ssenariyin Qazaqstangha әkeluin) syngha aldy. Alayda Reseymen integrasiyalyq jәne mәdeny baylanystardy saqtaudyng qajettigin joqqa shygharmady.

Serik Maleev: Orys tilinde sóileytin «qazaqy ruhqa» basymdyq beru. Qazaqtyng últtyq mýddesin batyl qorghaytyn orystildi sayt orystildi auditoriya men sheneunikterge yqpal etu jolyndaghy «múzjarghysh» ispetti qajet dep sanady.

Jәnibek Sýleev: Aqparattyq ortanyng tabighy ózgeruine basymdyq beru. Qazaqtildi jәne orystildi búqaralyq aqparat qúraldarynyng damuyn demografiyalyq ózgerister men urbanizasiya túrghysynan baghalady. Qazaqtardyng «jas últ» ekenin atap ótip, sapaly jurnalistika da qoghammen birge kemeldenip, tar óristilik pen provinsiyalyq oilau jýiesinen aryluy tiyis dep eseptedi.

Shyn mәninde, Serik agha jurnalistikany otarsyzdandyru men qazaq tilining mәrtebesi jolyndaghy aqparattyq kýres maydany retinde qabyldady. Al Jәnibek agha búl kәsipke óz ortasyndaghy populizmdi de ashyq synaudan tayynbaytyn, eki  auditoriyanyng toghysqan túsynda júmys isteytin sarapshy әri publisist retinde qarady.

2000 jyldary Qazaqstandaghy qazaqtildi jәne orystildi baspasóz arasyndaghy qayshylyq media sarapshylary «eki paralleli әlem» dep ataghan qúbylysqa úlasty. Jurnalistik qauymdastyqtyng eki bóligi men olardyng auditoriyalary is jýzinde bir-birimen toghyspady. Tariyhqa, geosayasatqa jәne el ishindegi reformalargha әrtýrli bagha berdi, al siyrek toghysqan tústary kóbine iydeologiyalyq teketireske ainalyp otyrdy.

Nelikten búlay boldy? Múnyng ózindik obektivti sebepteri bar edi. Tipti eki auditoriyanyng ekonomikalyq negizi de әrtýrli bolatyn. 2000 jyldardyng basynda elde múnay óndirisi qarqyndy damyp, iri kommersiyalyq jarnama naryghy negizinen orystildi BAQ («Karavan», «Vremya», «Megapoliys», «Panorama» siyaqty basylymdar) tónireginde qalyptasty. Al qazaqtildi baspasóz kóbine memlekettik dotasiyagha tәueldi boldy nemese shaghyn taralymnyng esebinen kýn kórdi. Múnday jaghday qazaqtildi baspasóz ókilderining әdiletsizdikke úshyrap, ekinshi qatargha ysyrylghanday sezinuine sebep boldy.

Osynday jaghdayda orys tilinde qalam terbegenimen, jalpyúlttyq qazaq mýddesin tu etip, qazaqy ruhty berik ústanghan Serik Maleev qana aqparattyq maydannyng «alghy shebine» shyqty...

Onyng ýstine, sol kezende, beynelep aitqanda, «tildik kvotalar ýshin kýres» te jýrip jatty. 2001 jyly Tilderdi damytudyng memlekettik baghdarlamasy qabyldanyp, «Búqaralyq aqparat qúraldary turaly» zangha «50 de 50» qaghidasy (teleradio efiyrining keminde jartysy qazaq tilinde berilui tiyis degen talap) engizildi. Orystildi jekemenshik telearnalar men basylymdar múny ekonomikalyq túrghydan túnshyqtyru jәne tәuelsiz baspasózge qysym kórsetu qúraly retinde qabyldady. Al qazaqtildi baspasóz, kerisinshe, búl sharalardy tym kesh qabyldanghan sheshim dep baghalap, efirdi is jýzinde «orystandyrudan aryltudy» talap etti.

Búdan bólek, eki aqparattyq kenistikting kýn tәrtibi de әrtýrli boldy. Orystildi basylymdar negizinen janghyru, naryqtyq ekonomika, zayyrlylyq jәne euraziyalyq integrasiya mәselelerin kóterip, kóbine Mәskeu, ishinara Batys jurnalistikasynyng standarttaryn basshylyqqa aldy. Al qazaqtildi baspasóz («Jas Alash», «Qazaq әdebiyeti», «Týrkistan», keyinirek Abai.kz, «Qazaq ýni» jәne basqalary) demografiya, qandastardyng (oralmandardyn) elge oraluy, auyl mәseleleri, tarihy jadyny janghyrtu (30-jyldardaghy asharshylyq, sayasy qughyn-sýrgin) jәne memlekettik tildi qorghau mәselelerine basymdyq berdi.

Sonday-aq 2000 jyldardyng sony men 2010 jyldardyng basynda orys tilin resmy mәrtebesinen aiyrudy talap etken qazaq ziyalylarynyng ashyq hattary (mәselen, qoghamda ýlken rezonans tudyrghan «138-ding haty») aradaghy teketiresting qayta-qayta órshuine sebep bolyp otyrdy. Orystildi BAQ múnday hattardyng avtorlaryn qarabayyr últshyldyq pen últaralyq arazdyqty qozdyruda aiyptasa, qazaqtildi baspasóz olargha «imperiyalyq shovinizm» jәne «mәngýrttik» degen aiyptarmen jauap qaytardy.

Sonymen qatar memleket qúraushy últtyng ókilderi – Jәnibek Sýleev (Qaznetting negizin qalaushylardyng biri, «Navigator»/Zona.kz, Dialog.kz, Spik.kz jәne basqa da birqatar sayttardyng bastauynda túrghan túlgha), sayasattanushy Núrbolat Masanov sekildi orystildi qazaqtardyng osy teketireske aralasuynyng astarynda tereng әleumettik-mәdeny jәne kәsiby sebepter jatty. Sonyng biri – ózderining mәdeny jәne azamattyq kenistigin qorghau.

Óitkeni Almaty men oblys ortalyqtarynda ósken orystildi qala qazaqtary (70–80-jyldardaghy buyn) 2000 jyldary ekijaqty qysymgha tap boldy. Bir jaghynan, radikaldy últtyq-patriottyq toptardyng bir bóligi olardy últtyq tamyrynan ajyraghan «shala qazaqtar», yaghny tolyqqandy qazaq emes dep sanady. Ekinshi jaghynan, orystildi baspasózding belgili bir bóligining ústanymyn jaqtaghan Sýleev pen onyng pikirlesteri orys tilinen jәne shartty týrde «qalalyq mәdeniyet» dep atalatyn ómir saltynan bas tartpay-aq, tolyqqandy qazaq әri el azamaty bolu qúqyghyn qorghady.

Degenmen Sýleevting ózgelerden ereksheligi – basqa «shala qazaqtargha» qaraghanda qazaq baspasózinen birshama habardar bolyp, ony týpnúsqada oqyghandyghynda edi. Onyng «Qazaqtildi baspasózge sholu» janrynyng negizin qalaushylardyng biri ataluy da tegin emes.

Sýleev maqalalary men súhbattarynda kóptegen qazaqtildi basylymdardyng derekterdi tekseruden góri emosiyagha basymdyq beretinin, ru-taypalyq jәne tilge qatysty ókpe-renishterding shenberinen shygha almaytynyn, kýrdeli ekonomikalyq mәseleler men halyqaralyq ahualdy tereng taldaudan boy tartatynyn aityp jýrdi. Keyin ol osy kózqarasyn ótkir metafora arqyly jetkizip, últtyq-patriottyq toptardyng bir bóligin «jabayy aralar ýiirine» tenedi.

Sayasy realist retinde Sýleev orys tilin qoldanys ayasynan kýrt yghystyru, әsirese orystildi halyqpen teketireske baru Qazaqstannyng syrtqy sayasy kenistiktegi túraqtylyghyna núqsan keltirui mýmkin dep eseptedi.

Sýleevting payymynsha, kópetnostylyq pen qostildilik – elimizding bәsekelestik artyqshylyghy, al bir ghana etnosqa negizdelgen túiyq aqparattyq kenistik («aqparattyq getto») qúru әreketi memleketting syrtqy syn-qaterlerge tótep beru qabiletin әlsiretedi.

Ekinshi jaghynan, ol eki әlemning arasynda qoghamdyq «audarmashy» bolu mindetin óz moynyna alghan biregey túlgha deuge bolady. Óitkeni 90-jyldardy aitpaghannyng ózinde, 2000 jyldary da orystildi elita men oqyrmandar qazaq baspasózinde qanday mәseleler kóterilip, ne turaly pikirtalas jýrip jatqanynan beyhabar edi.

Sýleev qalasa da, qalamasa da, eki ortadaghy dәneker әri synshy rólin atqardy: ol qazaq gazetterinde kóterilgen negizgi mәselelerdi orystildi auditoriyagha jetkizip otyrdy. Alayda ol búl mәselelerdi saliqaly kýmәn men zayyrly, útymdy oilau túrghysynan saralady. Múnday tәsil qazaqtildi basylymdar redaktorlarynyng ótkir synyna úshyrauyna sebep boldy.

Degenmen onyng qazaq baspasózin ishinen tanyp, jýieli týrde synaghanyn atap ótken jón. Ol múny «bóten» adam retinde emes, patriottyq ústanymdaghy, kәsiby talap-talghamy joghary jurnalist retinde jasady. Sýleev qazaq tiline qarsy shyqqan joq, kerisinshe, últtyq patriottardyng býkil qazaq halqynyng atynan sóileu qúqyghyn ózderi ghana iyemdenuine qarsy boldy.

II

Biz shiyrek ghasyrdan beri basqa aqparattyq dәuirde ómir sýrip kelemiz

Alayda Qazaqstanda (tek Qazaqstanda ghana emes) әleumettik jeliler dәuiri bastalyp, internetting jana mýmkindikteri ashylghan kezde jaghday birden bolmasa da, týbegeyli ózgerdi. Búl qúbylys bir-birimen bitispes teketireste bolghan «eki paralleli әlemnin» arasyndaghy tosqauyldardy búzyp, eki baspasózdi tikeley betpe-bet keltirdi.

2010 jyldary әleumettik jelilerding keninen taraluy Qazaqstannyng aqparattyq kenistigin týbegeyli ózgertken betbúrys kezenine ainaldy. Búl qúbylys Sýleev pen Maleev sekildi publisisterding kózqarastaryn jaqyndastyrdy, dәlirek aitqanda, ózara toghystyrdy.

Eger 2000 jyldary qazaqtildi jәne orystildi baspasóz bir-birinen oqshaulanghan «pәterlerde» (әrtýrli gazetterde, telearnalarda, sayttarda) ómir sýrse, 2010 jyldary Facebook, Instagram jәne YouTube jelilerining kelui olardyng arasyndaghy qabyrghalardy tútastay qúlatpasa da, edәuir qiratyp tastady. Naghyz «ortaq kommunaldyq ashana» qúbylysy payda boldy.

«Paralleli әlemder» jýiesin búzghan da dәl osy әleumettik jeliler edi. Óitkeni Facebook Qazaqstannyng basty sayasy pikirtalas alanyna ainalyp, eki auditoriya alghash ret bir aqparattyq lentada toghysty. Búghan deyin eki bólek aqparattyq kenistikte ómir sýrgen orystildi qala ziyalylary men qazaqtildi jurnalister bir-birining jazbalaryna tikeley pikir bildire bastady.

Al Jәnibek Sýleev sekildi «audarmashylargha» degen qajettilik joyyldy. Áleumettik jelilerdegi avtomatty audarma qyzmeti men eki tildi mengergen qoldanushylar kez kelgen jazbany qazaqtildi aqparattyq kenistikten orystildi ortagha, al orystildi ortadan qazaqtildi kenistikke әp-sәtte jetkize alatyn boldy.

Endi Sýleev pen Maleev sekildi dәneker «tilmashtarsyz-aq» tikeley aqparattyq shayqastar dәuiri bastaldy. Gazetter men sayttardaghy avtorlyq baghandar arqyly syrttay pikir talastyrudyng ornyn kýn-týn demey, naqty uaqyt rejiyminde jýretin onlayn aitystar basty. Ol ýshin ýstel kompiuteri de, noutbuk te qajet bolmay qaldy. Bar bolghany – býkil әlem syiyp ketken úyaly telefon. Al ol sening qolynda edi...

2010 jyldary, әsirese 2014 jyldan keyin, geosayasy mәseleler teketiresting eng ótkir taqyrybyna ainaldy. Qyrym men Donbasstaghy oqighalar qoghamdy kýrt ekige jardy. Orystildi BAQ pen blogerlerding bir bóligi búrynghy әdetimen Reseyding federaldyq telearnalarynyng kózqarasyn tarata berdi. Búl qazaqtildi aqparattyq kenistik ókilderining qatang qarsylyghyna úshyrady. Dәl osy tústa orystildi qazaqtar arasyndaghy shartty týrde «batysshyldar» dep atalatyn top pen Serik Maleev sekildi últtyq patriottardyng ústanymdary el egemendigin qorghau mәselesinde jaqynday týsti.

Sonymen qatar әleumettik jelilerde bankterdin, dýkenderding jәne әuekompaniyalardyng tútynushylargha qazaq tilinde qyzmet kórsetuin talap etken jappay fleshmobtar úiymdastyryla bastady (mәselen, Air Astana әuekompaniyasy men iri sauda jelilerine qatysty dau-damaylar). Búryn tek «Jas Alash» gazetining betterinde talqylanatyn mәseleler býkil Qaznetting basty taqyrybyna ainaldy.

Búryn qoghamdaghy pikir kóshbasshysynyng mәrtebesi baspasóz betinde, teleefirde nemese iri aqparattyq portaldarda sóz alu mýmkindigimen aiqyndalatyn. Al býginde әleumettik jeliler bedeldi gazetting bas redaktory men ónirdegi ózindik qoltanbasy bar blogerding mýmkindikterin tenestirdi.

Demografiyalyq ózgerister men auyl jastarynyng qalagha kóptep qonys audaruynyng nәtiyjesinde qazaqtildi kontent auditoriyany qamtu, YouTube jelisindegi qaralym sany jәne qoldanushylardyng belsendiligi jaghynan qarqyndy týrde algha shygha bastady. Al Qazaqstandaghy orystildi baspasóz «basty әri ozyq aqparat qúraly» retindegi monopoliyalyq mәrtebesinen aiyryla bastady.

Osylaysha sifrlyq demokratiyalandyru ýderisi jana beleske kóterildi. Qoghamdyq pikir kóshbasshylary týgeldey auyspasa da, kem degende, qazaqtildi jәne orystildi aqparattyq kenistikting Qazaqstan qoghamyna yqpal etu dengeyinde belgili bir tepe-tendik ornady.

2010 jyldardyng sonyna qaray әleumettik jelilerde eki jana ýrdis betpe-bet keldi. Bir jaghynan, dindarlyq pen neodәstýrshildikting kýshengi («úyatmender», kelinder men toylargha qatysty pikirtalastar) bayqalsa, ekinshi jaghynan, qazaq feminizmi men urbanizm týrindegi mýlde jana tolqyn payda boldy. Dәstýrshildik feminizm men zayyrlylyqqa qarsy shyqsa, zayyrlylyq ta óz kezeginde dәstýrshildikke qarsy túrdy.

Nazar audararlyghy, búl jiktelu endi qazaq qoghamynyng óz ishinde oryn alyp, búrynghy «kim qay tilde sóileydi?» degen qaghidagha negizdelgen shekarany joydy. Jalpy alghanda, «jana qostildi buynnyn» belgileri bayqala bastady.

2010 jyldardyng sonyna qaray orys jәne qazaq tilderin iydeologiyalyq teketiresting belgisi retinde qabyldamaytyn blogerlerdin, stendap әrtisterinin, muzykanttar men jurnalisterding jana buyny qalyptasty. Olar tipti bir sóilemning ishinde bir tilden ekinshi tilge emin-erkin auysa beredi (kezinde kemsitu belgisi bolghan «shala qazaqtyq» qúbylysy sәnge ainalghan qalalyq slengke úlasty).

Dәl osy ózgeris Jәnibek Sýleev pen Serik Maleevting juyrdaghy súhbatynyng nelikten bayypty sarynda órbigenin týsindiredi. 2026 jylgha qaray olardyng 2000 jyldardaghy pikirtalastary búrynghy ótkirligin edәuir joghaltty. Qazaq tili tabighy damu nәtiyjesinde media kenistikte basym oryngha ie bolugha eleuli týrde ýmitker bola bastady (Maleev múny «subektilik mәrtebe» dep atady). Al orystildi jurnalistika qauip-qater nemese «bógde element» retinde qabyldanudan qalyp, birtútas Qazaqstan qoghamyndaghy aqparat almasu qúraldarynyng birine ainaldy.

Al endi Qazaqstannyng qazirgi mediakenistigine (2020 jyldardyng ortasyndaghy jaghday boyynsha) egjey-tegjeyli toqtalayyq. Dәl osy mediakenistik Abai.kz saytynda súhbattasqan eki azamattyng da pikirining dúrystyghyn aiqyn dәleldeydi: Maleevtyng qazaq tili derbes «subektige» ainalyp, ózindik әleuetke ie bolghany turaly, al Suleevtyng últtyng eseyip, mediakenistikting provinsiyalyq sipattan arylghany jónindegi tújyrymdaryn rastaydy. Qazaqstannyng qazirgi mediasalasynda kózge kóp bayqala bermeytin tónkeris oryn aldy. Osy ózgerister ayasynda tórt negizgi ýrdisti bólip kórsetuge bolady:

– Qazaqtildi YouTube pen podkasttardyng saltanat qúruy.

Eger 2000 jyldary qazaqtildi BAQ memlekettik gazettermen nemese resmy sipattaghy telearnalarmen baylanystyryla qabyldansa, býginde elimizding qoghamdyq-sayasy jәne mәdeny kýn tәrtibin aiqyndap otyrghan – qazaqtildi YouTube.

– Tereng taldaugha negizdelgen mýlde jana formattardyng payda boluy.

Kontent óndiru sapasy, súhbattardyng mazmúndyq terendigi jәne auditoriyany qamtu kórsetkishteri boyynsha dәstýrli telearnalar men kóptegen orystildi mediadan ozyp ketken jobalar payda boldy. Mәselen, Dope Soz, Zamandas, Nurlan Koyanbayev, Oyan, Abay Live arnalary nemese eki til de belsendi qoldanylatyn «Giyperborey» jobasy tariyh, ekonomika, urbanistika jәne geosayasat taqyryptaryndaghy birneshe saghatqa sozylatyn súhbattarymen jýzdegen myng qaralym jinap jýr.

– Kommersiyalyq túrghydan ózin-ózi aqtau.

2000 jyldardaghy basty mәsele – jarnama tapshylyghy joyyldy. Býginde iri bankter, telekommunikasiya operatorlary men halyqaralyq brendter jarnamagha bólinetin qarjyny qazaqtildi blogerlerge, vaynerlerge jәne podkast jýrgizushilerine baghyttay bastady. Óitkeni dәl osy ortada eng belsendi, qarqyndy ósip kele jatqan әri tólem qabileti joghary auditoriya shoghyrlanghan.

– «Jana tәuelsiz media» men pablikterding payda boluy.

IYә, 2000 jyldardaghy dәstýrli baspa gazetteri men iykemsiz iri portaldardyng ornyn jedel, batyl әri kóbine eki tilde júmys isteytin mediajobalar basty. Olardyng qatarynda The Village Qazaqstan, Masa Media, Vlast.kz, Orda.kz, Ulysmedia.kz siyaqty mediajobalar, sonday-aq Instagram men Telegram jelilerindegi iri janalyq pablikteri bar.

– Tilder sintezi.

Búl redaksiyalardyng kópshiligi әuel bastan eki tilde júmys isteydi. Eng bastysy, qazaqtildi redaksiyalar orystildi redaksiyalardyng «audarma bólimi» boludan qaldy. Kóbine ekskluzivti jurnalistik zertteuler, ónirlerden әzirlengen reportajdar men ótkir әleumettik taqyryptaghy avtorlyq maqalalar dәl qazaq tilinde jaryq kóredi.

Nazardyng ókpe-renishten mәselelerding sheshimin izdeuge auysqany aiqyn bayqalady. Qazaq jurnalisterining jana buyny abdyraghan 90-jyldar men baybalamgha toly 2000 jyldardyng әsire pafosty ritorikasynan aryldy. Olar әielderding qúqyqtary, ekologiya, әkimdikterdegi sybaylas jemqorlyq, urbanistika jәne dekolonizasiya mәselelerin zamanauy әlemdik jurnalistika standarttary túrghysynan kóterip jýr.

Medianyng transformasiyasy mәdeny janghyru ýderisimen de tyghyz baylanysty. Búl jerde pop-mәdeniyettegi betbúrys, yaghny Q-pop fenomeni men jana muzyka turaly sóz bolyp otyr. 2010 jyldardyng ortasynda Ninety One tobynan bastau alghan Q-pop qozghalysynyng payda boluy, keyin qazaqtyng indiy-muzykasy, hiyp-hop pen elektrondy muzykanyng qarqyndy damuy (Irina Kayratovna, Moldanazar, De Lacure, Yenlik, Dudeontheguitar) qazaq tilin ýlken qalanyng sәnge ainalghan tili etti. Zumerler men alifa buyny ýshin qazaq tili «auyldyng nemese sheneunikterdin, aqyn-jazushylardyng tili» boludan qaldy. Ol qarsylyqtyn, әzil-qaljynnyn, zamanauy muzyka men kinonyng tiline ainaldy (býginde Qazaqstannyng kinoprokatynda qazaq tilindegi komediyalar men dramalar kassalyq týsim boyynsha rekordtar janartyp jatyr).

Al orystildi BAQ-tyng ózinde qanday ózgerister bolyp jatyr? Jana qalyptasqan jaghdayda Qazaqstannyng orystildi baspasózi joyylyp ketken joq, alayda onyng atqaratyn róli týbegeyli derlik ózgerdi. Býginde Qazaqstan mediasyndaghy orys tili eki negizgi qyzmet atqarady: el ishindegi kópúltty halyqty biriktiredi jәne syrtqy әlemge ashylghan tereze qyzmetin atqarady. Orystildi media arqyly Qazaqstan ózining kýn tәrtibin býkil Ortalyq Aziya men postkenestik kenistikke jetkizudi jalghastyryp keledi. Alayda aqparatty úsynu mәnerinde ortaq ústanym men ýilesimdilik basym bola týsti.

El ishindegi transformasiya «ozyqtyqqa» degen monopoliyany aitarlyqtay qayshylyqsyz joydy, al orystildi BAQ-ta memleket qúraushy últ ókilderining qatary edәuir artty. Orystildi jurnalister qazaqtildi әriptesterine búrynghyday jogharydan qaramaydy. Kerisinshe, media ortasy qazaq tilin bilmeu jurnalisting oi-órisin taryltatyn kәsiby shekteu retinde qabyldanatyn kezenge birtindep jaqyndap kele jatyr.

Osylaysha, shartty týrde «Suleev» pen «Maleev» arasyndaghy «tarihy pikirtalas» tabighi, evolusiyalyq jolmen sheshimin tapty. Qazaq tili tyiymdar men kvotalardyng arqasynda emes, demografiyalyq ósimnin, jana buynnyng talanty men naryqtyq tartymdylyghynyng arqasynda jeniske jetti. Al elimizding mediakenistigi shyn mәninde kýrdeli qúrylymgha iye, bәsekeli әri ózin-ózi qamtamasyz ete alatyn ortagha ainaldy.

Endi osy taldauymyzgha arqau bolghan Abai.kz saytynda jariyalanghan súhbatqa qayta oralayyq. Suleevtyng «budet ly vsyo na maziy» («bәri oidaghyday bola ma?») degen negizgi súraghyna Maleev ong jauap beredi, biraq birqatar manyzdy jaytqa nazar audarady. Ol elding bolashaghyn shiykizattan týsetin tabyspen emes, infraqúrylymnyng negizgi mәselelerin (túrghyn ýi-kommunaldyq sharuashylyq, jylu elektr ortalyqtary, su men energiya tapshylyghy) sheshumen, óndiris pen IT salasyn damytumen, sonday-aq últtyq mýddeni qorghau maqsatynda әlemdik derjavalar arasynda iykemdi әri pragmatikalyq sayasat jýrgizumen baylanystyrady.

Alandatarlyq ahual ayasyndaghy ústamdy optimizm. Tәuelsizdikting 35 jyldyghy qarsanynda súhbattasushylar úranshyl patriotizmge de, tútas pessimizmge de boy aldyrmaydy. Olar jylu elektr ortalyqtarynyng tozuy, su tapshylyghy jәne shiykizatqa tәueldilik mәselelerin ashyq aita otyryp, elding osy qiyndyqtardy ensere alatynyna nyq senimmen әngimelerin týiindeydi. Alandatarlyq janalyqtar kóbeygen tústa múnday bayypty oi-pikir oqyrmangha tipti shipaday әser etedi.

Súhbattyng mәni: Qazaqstan jurnalistikasynyng jýrip ótken jolyn zerdeleu, últtyq kýn tәrtibin ilgeriletudegi orys tilining rólin payymdau jәne Tәuelsizdikting 35 jyldyghy qarsanynda elding bolashaghyna bagha beru.

Gýlmira Qamziyeva

Abai.kz

0 pikir