Stalinning ózi ony «Temir general» dep ataghan...
Búl adamnyng ómiri erlik pen batyldyqqa toly boldy, al qaytys bolghannan keyin ol naghyz anyzgha ainaldy. Áskery jolyn qarapayym sarbaz bolyp bastap, general shenine deyin kóterildi. Sabyr Rahymov eng qiyn shayqastargha qatysyp, eshqashan maydan dalasynan shegingen emes.
Stalinning ózi ony «Temir general» dep ataghan, al qarulastary tanghala otyryp, oghan ózin kýtudi jәne polkterdi shabuylgha ózi bastap shappay, shayqasty qauipsiz pozisiyadan basqarudy kenes beretin. Biraq ol olay istey almaytyn; sarbazdarynyng qasynda boludy ózining basty mindeti dep sanady.
Bolashaq әskery qolbasshynyng tughan kýni dәl belgili — 1902 jyldyng 25 qantary, biraq tughan jeri turaly derekter әrtýrli. Resmy derekkózderge sәikes, ol Tashkentte ózbek shopanynyng otbasynda dýniyege kelgen, degenmen basqa derekkózder onyng әkesi qazaq bolghanyn jәne tughan jeri Qazaqstandaghy Kókibel auyly ekenin aitady.
Sәikessizdikting basty sebebi — Sabyrdyng ata-anasyz óskendiginde. Erte jetim qalghan ol eshqanday qújatsyz qanghybastyq keshuge mәjbýr boldy. Kýnkóris ýshin shopan bolyp júmys istedi, al Qazan tónkerisinen keyin balalar ýiinde birneshe jyl oqydy. Onda ózin ózbek dep eseptegenimen jәne keyinirek «alghashqy ózbek generaly» dep atalsa da, ony ainalasyndaghylar «Sabyr qazaq» dep ataytyn. Keyinnen onyng etnikalyq qazaq ekeni dәleldendi.
Sabyr 18 jasqa tolghanda әskerge shaqyrylyp, Bakudegi әskery uchiliyshege oqugha týsti. Ony bitirgennen keyin Azamat soghysynyng qyzghan shaghynda Orta Aziyadaghy basmashylarmen shayqasyp, Qyzyl Júldyz ordenimen marapattaldy. Al 1938 jyly Stalindik repressiyagha úshyrady. Tútqyndalyp, eki jyl týrmede otyrdy, biraq keyin aqtalyp, qaytadan óz lauazymyna oraldy.
Úly Otan soghysy bastalghanda mayor shenindegi Sabyr birden maydan shebindegi bólimshege taghayyndalyp, soghystyng alghashqy kýnderinen-aq ózining әskery talanty men batyldyghyn kórsetti. Alayda bir aidan song Smolensk manyndaghy shayqasta auyr jaraqat aldy.
Gospitalida emdelip shyqqan song maydangha oralyp, polk komandiyrining orynbasary bolyp taghayyndaldy. Kelesi jyldary Rahymov Batys, sosyn Ontýstik maydandarynda qyzmet etip, diviziya komandiyri boldy. Degenmen ol әrqashan sarbazdaryna jaqyn bolugha tyrysatyn jәne eshqashan tylda tyghylyp otyrghan emes.
1943 jyldyng kókteminde, Kavkazdaghy shayqastar kezinde Sabyr Rahymov pen onyng diviziyasy Tuapse qalasyn qorghaugha qatysty. Ol búl shayqasta kontuziya aldy, biraq onyng qolbasshylyghyndaghy diviziya jaudyng basym kýshine qarsy túryp, olardy qaladan yghystyryp shyghardy.
Osy erligi ýshin ol general-mayor shenin alyp, Mәskeudegi Áskery akademiyagha oqugha jiberildi. Akademiyadaghy jedeldetilgen kursty ayaqtaghan son, general Rahymov 1944 jyldyng kókteminde maydangha qayta oralyp, Lubliyn-Brest shabuylyna qatysty, sodan keyin Polishada shayqasty. Ol nemis armiyasynyng «Visla» tobyn talqandap, Baltyq jaghalauyn azat etudi maqsat etken Shyghys Pomeraniya operasiyasyna qatysty.
Alayda generalgha úly jenisti kóru búiyrmady. 1945 jyldyng nauryzynda general Rahymov pen onyng diviziyasy eng auyr shayqastardyng birine qatysty, búl onyng songhy maydany edi. Ol baqylau beketinde bolghan kezde joyqyn jarylys boldy. Tikeley tiygen snaryadtyng synyghy Rahymovtyng basyn auyr jaraqattady. Ol shúghyl týrde gospitaligha jetkizilgenimen, birneshe saghattan song esin jimastan qaytys boldy.
Anyzgha ainalghan general Rahymov otbasyly edi, bir úly bolghan. Onyng әieli — Kenestik Qazaqstannyng negizin qalaushylardyng biri, aty anyzgha ainalghan revolusioner Áliby Jangeldinning qyzy Qúralay Natullaeva. Olar jas kezinde, Sabyr Ortalyq Aziyada qyzmet etip jýrgende tanysyp, shanyraq kótergen.
Ekinshi dýniyejýzilik soghys bastalghangha deyin Qúralay Roman esimdi úl bosanyp, Tashkentte qalghan edi. Alayda kýieui Mәskeuge oqugha jiberilgende onyng sonynan erip, maydangha birge attandy jәne onyng diviziyasynda әskery dәriger bolyp qyzmet etti. Kýieui qaza tapqan kýnning qarsanynda ol týs kórdi: týsinde ekeui asau múhit tolqyndarymen alysyp jýredi, Qúralay jaghagha shyghyp ýlgeredi, al tolqyn kýieuin tenizge alyp ketedi.
Oyanghan song ol búl týsin kýieuine aityp beredi, al ol: «Búl mening jaqynda óletinimdi bildiredi, biraq sen úzaq ómir sýresin», — dep jauap beredi. Sol kýni baqylau beketine jau snaryady týskende, Qúralay kýieuining qasynda bolghan edi. Ol kontuziya alghanymen, aman qaldy. Sabyr esin joghaltpas búryn oghan: «Mine, týsing oryndala bastady. Aman bol», — dep sybyrlap ýlgeredi.
General Rahymov Tashkentte jerlendi, al onyng әieli men úly onyng jarqyn esteligin saqtaushylargha ainaldy. Qúralay Natullaeva kýieuinen 60 jylgha úzaq ómir sýrip, tereng kәrilikke jetti. Ol qoghamdyq ómirge belsendi qatysyp, әigili kýieuining ómirbayanyn qalpyna keltiruge kómektesti jәne arada jiyrma jyl ótkende oghan Kenes Odaghynyng Batyry ataghynyng beriluine ýlken ýles qosty.
Kerimsal Júbatqanov,
S. Seyfullin atyndaghy Qazaq agrotehnikalyq ghylymiy-zertteu uniyversiytetining dosenti, tarih ghylymdarynyng kandidaty
Abai.kz