Beysenbi, 19 Qarasha 2026
Din men tin 115 0 pikir 19 Qarasha, 2026 saghat 14:14

Memlekettik qauipsizdik hәm diny toleranttylyq

Suret: stan.kz saytynan alyndy.

Din ejelgi dәuirden beri qoghamdyq qatynastardy retteude manyzdy ról atqardy. Diny nanymdar men әdet-ghúryptar kóptegen ghasyrlar boyy zandy qoghamdyq jәne sayasy instituttardyng qalyptasuyna, ornyghuyna jәne tanyluyna yqpal etti.

Sondyqtan din men sayasattyng araqatynasy tym kýrdeli, keyde olardy ajyratu mýmkin emestey kórinedi, Osy mәselege qatysty akademik Gharifolla Esim: «Din men Sayasattyng baylanysy býgingi zamannyng auyr mәselesining biri bolyp túr. Sayasatker dindi óz maqsattaryna adamzat tarihynda әr qily tәsildermen qoldanyp keldi, býginde solay etkileri keledi», - dep jazady.

Áriyne, ghylymy túrghydan alghanda din men sayasattyng zertteu pәnderi men obektileri әrtýrli. Alayda, kýndelikti ómirde, tarihy shyndyqta búl qúbylystar bir qaraghanda kórinbeytin jay sandar arqyly baylanysady. Din men memleket arasynda alshaqtyq bar zayyrly memleketterding ózinde búl qúbylystar týbegeyli ajyratylmaghan. Múnyng basty sebepterining biri – din memleketten bólingenimen, qoghamnan tys bola almaydy. Sonymen birge din men sayasat әleumettik toptardyng jәne jalpy qoghamnyng iydeologiyalyq ústanymdaryna tikeley nemese janama әser etedi. Búl teokratiyalyq memleketter tәjiriybesinen anyq kórinedi. Ártýrli elder men halyqtardyng damu tarihyna kóz jýgirtsek, din men sayasattyng ózara yqpaldastyghy men integrasiyasy birneshe baghytta jýzege asatynyn kóremiz.

Birinshiden, din dýniyetanymnyng bir salasy, belgili bir iydeologiya retinde sayasy ómirge belsene aralasty. Dindi ústanatyndardyng diny sezimine yqpal etu arqyly dinning sayasiy-әleumettik ómirge aralasuynyng tamyry terende jatyr. Álemdik dinderding damu tarihy osyny kórsetedi. Dinning yqpaly dindar adamnyng kónil-kýiinen, sayasy qúbylystardy zertteude, baghalauda kórinedi.

Ekinshiden, diny jetekshiler men diny úiymdar óz sayasatyn jýrgizip, qogham men memlekettegi óz mýddelerin qorghaugha úmtylady. Kóptegen elderde diny partiyalar, diny jәne qoghamdyq úiymdar men әleumettik toptardyng qozghalystary bar. Olar arqyly dinning qoghamdyq-sayasy ómirge aralasuy jýzege asady. Mysaly, Germaniyadaghy Hristian Jastar Odaghy jәne t.b. Iri diny úiymdardyng keng jelisi arqyly senushilerding sayasy kózqarastaryna, kónil-kýiine jәne sayasy әreketterine әser etedi. Búl jerde diny úiymdar jetekshilerining qazirgi sayasy qúbylysty qalay baghalaytyny, әlemdegi nemese aimaqtaghy jaghday qanday ekeni ýlken ról atqarady.

Ýshinshiden, din men sayasattyng araqatynasy sayasy qayratkerlerding din men onyng úiymdaryn, moralidyq negizderin ózderining sayasy baghdarlamasyna nemese mýddelerine sәikes paydalanuynan kórinedi. Qazirgi jaghdayda dinaralyq qaqtyghystardy, diny kelispeushilikterdi boldyrmau óte manyzdy. Demek, dinning órkeniyet tarihyndaghy beybitshilikti saqtap, ony túraqty damugha baghyttaudaghy ong róli men qabileti sayasy qayratkerlerden ýlken jauapkershilikti talap etedi. Sonymen qatar, keybir sayasatkerler men sayasy aghym ókilderi diny sanany óz jeke mýddelerine paydalanugha úmtylady. Qysqa merzimdik ústanymdaryn kýsheytudi kózdegen múnday sayasatkerler qoghamnyng damu barysymen, uaqyt talabymen sanaspay otyr. Eki qúbylystyng ózara baylanysy men baylanysy turaly oilaghanda osyny este ústaghan jón.

Tórtinshiden, diny faktordyng sayasatqa aralasuy kópshilik qoghamdyq qozghalys mýsheleri, qarapayym dindarlar men diny qyzmetkerler óz armandary men maqsattaryn aqtau ýshin dinge jәne diny qúndylyqtargha sýienetin naqty tarihy jaghdaylarda bayqalady. Ózderiniz biletindey, adamzattyng tarihy damu barysynda din jalpy adamzattyq qúndylyqtardy qalyptastyryp, qoghamnyng negizine ainaldy. Álemdik dinder tarihyna ýnilsek, olardyng qoghamda qalyptasqan qayshylyqtardy sheshudi birinshi oryngha qoyghanyn kóremiz. Múnday qayshylyqtar shiyelenisu shegine jetkende sayasiy-әleumettik prosester diny sipat aluy mýmkin.

Besinshiden, dinning sayasatqa aralasuy memlekettilikti jong nemese әlsiretu qajettiliginen de kórinedi. Búl faktor syrtqy kýshter qazirgi jaghdaydy óz maqsattary ýshin jәne óz mýddeleri ýshin sheshuge úmtylghanda belsendiriledi. Osy maqsatta qoghamdaghy týrli diny toptardyng arasyna jik qoyylady. Diny biregeylikke ýlken mәn berilip, bir dinning basqalardan artyqshylyghy toylanady. Osylaysha bir memleket eki bólikke bólinedi (Ýndistan men Pәkistan tarihy). Búl bir diny nanym-senimderdi ústanatyn adamdar arasynda Ala-auyzdy qúrugha baghyttalghan boluy mýmkin. Elimizde islam dinin ústanatyn dindarlar arasynda, әsirese, jastar arasynda diny ilimder men diny joralghylar arasynda shamaly aiyrmashylyqtar bar ekeni býginde әrbir azamatty qatty qyzyqtyrady. Osy qauipting aldyn alugha, el qabyrghasy qayyspaugha atsalysu – jastardyng azamattyq boryshy dep bilemiz.

Diny nanym-senimderding kóptýrligi belgili bir túrghyda qoghamda integrasiyalyq, biriktirushilik qyzmet atqaruy da mýmkin. Búl qoghamnyng órkeniyettilik, parasattylyq dengeyine tikeley baylanysty bolmaq. Kerisinshe jaghdayda diny pluralizm  konfessiya aralyq janjalgha alyp kelui de kezdeysoqtyq emes. Sondyqtan qazirgi zamannyng din salasyndaghy ózekti mәselelerining biri – din aralyq súhbatty jetildiru. Búl әrtýrli dinder men olardyng araqatynasy turaly stereotiptik ústanymdardan aryludy talap etedi. Mysaly úzaq ghasyrlar boyy hristian jәne islam dinderi yqpal etu aimaqtary ózara bәsekelesip keldi. Bәsekelestik konfrontasiyalargha, tipti qantógis soghystargha da alyp kelgeni mәlim. Osyghan baylanysty búl dinderdi ústanatyn halyqtar arasynda bir- birine qyrghy qabaq tanytu, tózimsizdik tanytu beleng aldy. Islam әlemin alandatyp otyrghan bir mәsele batystyng keybir BAQ qúraldaryndaghy Islam turaly jaghymsyz obrazdardy qalyptastyrugha, islamdy basqa dinderge qarsy qoigha degen talpynys. Alysqa barmay-aq qoyayyq, Múhammed payghambardyng kópshilik basylym betterinde «terrorist» retinde beynelenui músylman elderin qanday tolqular tudyrghanyn teleekrannan barshamyz kórdik. Múnday әreketke islam turaly tereng bilimi bar, ózin órkeniyetti sanaytyn bara qoyy eki talay. Sondyqtan elimizde jyl sayyn ótip túratyn halyqaralyq BAQ ókilderi jiynynda jurnalist etikasy turaly aitqanda búl mәselege de nazar audaru qajet dep oilaymyz. Osynyng bәri dinaralyq qatynastar mәselesinde tereng bilimdilikti talap etedi.

Belgili bir kontekste diny nanymdardyng әrtýrliligi qoghamdaghy integrasiyalyq jәne biriktirushi funksiya retinde de qyzmet ete alady. Búl qoghamnyng órkeniyettiligi men ziyalylyq dengeyine tikeley baylanysty bolmaq. Kerisinshe, diny pluralizmning konfessiyaaralyq qaqtyghystargha әkeletini kezdeysoqtyq emes. Sondyqtan qazirgi kezdegi diny saladaghy ózekti mәselelerding biri – dinaralyq dialogty jetildiru. Búl әrtýrli dinder men olardyng qarym-qatynasy turaly stereotiptik ústanymdardan aryludy talap etedi. Mysaly, kóptegen ghasyrlar boyy hristiandyq jәne islamdyq dinderding yqpal etu ayasy bir-birimen jarysyp keledi.

Bәsekelestik teketiresterge, tipti qandy soghystargha da әkelgeni belgili. Osyghan baylanysty atalghan dinderdi ústanatyn halyqtardyng arasynda bir-birine dúshpandyq, tózimsizdik kórsetu ýrdisi bayqalady. Islam әlemin tolghandyratyn mәselelerding biri – batystyng keybir aqparat qúraldarynda islamgha qatysty jaghymsyz kórinister jasaugha úmtyluy, islamdy basqa dinderge qarsy qoi.

Din turaly aitqanda, este ústaytyn  taghy bir jaghday-dinning әrtýrli qogham tipteri men tarihy kezenderde ornynyng әrtýrli boluy jәne әrtýrli qyzmet atqaruynda. Áriyne, ortaghasyrlar men qazirgi zamandaghy  Batys pen Shyghys qoghamdaryndaghy dinning orny men róli eki bólek. Shyghys qoghamynda din ózining bastapqy mazmúnyn saqtap qalsa, al Batys qoghamynda XVI ghasyrdan bastap sekulyarlau prosessi oryn alyp din men sayasattyn, din men basqa da qoghamdyq salalardyng arajigi alshaqtay týsti. Sondyqtan búl qogham tipterinin  ruhany ómirindegi dinning manyzyn anyqtaugha bir tútas qadam túrghysynan keluge bolmaydy.  Sonday-aq, dinnin  qoghamdyq yqpalyna kelgende jeke túlghalyq sana dengeyinde esten shygharmaghan abzal. Diny qúndylyqtar men  ústanymdardyng túlgha  boyyndaghy kórinisi men  ústanymdәrejesi de әrtýrli bolatyny mәlim.

Tarih qoynauyna kóz salar bolsaq, din men sayasatqa ortaq nәrse – biylik mәselesi ekenin  kóremiz. Sayasatta, dinde qoghamda zandy biylikke qol jetkizuge úmtylady. Alayda sayasat pen dinnin  biylikpen baylanysynyng ózindik erekshelikteri bar. Dinde diny sana qúdayylyq qúdiretke, qúdayylyq bedelge baghynady. Sayasatta adamdardyng jýris-túrysy men sana – sezimi naqty bir túlghanyng nemese әleumettik toptyng әserine baghynady. Eger dinde biylik kózge kórinbeytin tylsym bastaudy moyyndasa, sayasatta biylik naqty, osy dýniyelik әleumettik kýshke negizdeledi. Alayda naqty ómirde din tek abstraktili ruhany biylikpen shektelip qalmay, qúdayylyq biylikpen qatar,osy dýniyelik sayasy biylikti ornatugha talpynady.

Din men sayasattyng baylanysy tarihiy-mәdeni, әleumettik – ekonomikalyq jaghdaylargha qatysty ózgerip otyrady. Tarih betterine ýnilsek Rim imperiyasynyng ornyn Rim shirkeui basqany belgili. Ol degenimiz  úzaq uaqyt boyy diny jәne sayasy biylik tútasqan birlikte bolyp kelgen. Sondyqtan din men sayasattyng ortaq maqsaty – búqara halyqty óz yrqyna, bedeline baghyndyru. Ortaghasyrlarda diny biylik qoghamnyng barlyq sferalaryna óz ýstemdigin jýrgizgen. Búl jayt aghylshyn aghartushysyn T. Gobbsti «Hristiandyq memleket pen shirkeu bir» dep mәlimge keluge týrtki boldy. Shirkeuding sheksiz biylikke úmtyluy barshanyng kónilinen shygha qoymaghany ras. XVI ghasyrda oryn alghan Reformasiya qozghalysy diny sipatta bolghanymen, belgili bir sayasy talaptardy da  jýzege asyrugha talpynghan. Negizinde búl qozghalys janadan qalyptasyp kele jatqan últtyq memleketterdegi biylik ókilderining shirkeuding sayasatyn  shekteuge degen qozghalysy boldy. Europa elderinde keng auqym alghan Reformasiya qozghalysy birtindep diny biylik yqpalyn әlsiretip jәne sekulyarlanu  damuyna alyp keldi. Nәtiyjesinde, Europada sayasy biylik zayyrly sipatqa ie boldy.

D.M.Ugrinovichting payymdauynsha, din sayasy ómirge ýsh negizgi baghytta yqpal etedi. Birinshisine, halyqtyng sayasy belsendiligin bәsendetip, qoghamdyq qayta qúrulardy jýzege asyruyna kedergi keltiretin diny uaghyzdar jatty. Ekinshisinde din sayasatqa diny әleumettik bilimder arqyly  yqpal etedi. Ýshinshi baghytqa sayasy úiymdardyng әreketi jatady. Alghashqy eki baghytta din sayasatqa tek yqpal etumen shektelip qalsa, ýshinshi baghytta din sayasy ómirge belsene aralasqan. Din men sayasattyng araqatynasyn qarastyrghanda birneshe faktorlardy eskeru qajet.

Birinshiden, dәuir ereksheligin, elding әleumettik-sayasy damuy men bilim dengeyin, subektivti faktorlardy, yaghny diny indifferenttilikting nemese diny tózimdilik dәrejesin nazardan tys qaldyrmau. Ortaghasyrlar men qazirgi zamanghy diny sananyng jәne onyng sayasatqa yqpaly әrtýrli ekeni ras.

Ekinshiden, aimaqtyq erekshelikterdi de esepke alu óte manyzdy. Mysaly, Batys Europalyq elder men Tayau Shyghystaghy elderdegi dinning sayasatqa yqpal etu dәrejesin salystyrugha kelmeydi. Búdan biz әrtýrli elderdegi diny sananyng ózindik erekshelikterining bar ekendigin baqylay alamyz.

Ýshinshiden, sayasat pen dinning ózara baylanysyn taldaghanda diny ilimder men jýielerding ózindik erekshelikterine de kónil audaru qajet. Mysaly, 1555 jylghy «Augsburlik diny bitimge» say luterandyq shirkeu úiymynyng negizine shirkeuding zayyrly biylikke baghynu prinsiypi eskerildi. Ymyrasyz onshyl ulitraortodoksalidy iudeylik toptar Izraili memleketi men onyng zandaryn moyyndamady.

Birqatar zertteushiler pirinshe qoghamda oryn alyp otyrghan әleumettik-ekonomikalyq, ghylymiy-tehnikalyq, iydeologiyalyq ózgerister diny instituttardyng damuyna әrtýrli yqpal etedi. L.R.Polonskaya «Shyghystaghy kapitalizmning ereksheligi diny qoghamdyq instituttardyn, dәstýrli diny baylanystardyn, jalpy kópshilik sana stereotipteri men psihologiyanyng jәne atap aitqanda dinning sayasy oidy qalyptastyrudaghy yqpalynyng toqyraugha úshyrauyn aiqyndady». Al Batysta kapitalistik qatynastar ondaghy dindermen ýilesimdi birigip, keyde jerde dinderding damuyna ong әser etti. Songhy jyldary býkil әlemde jәne bizding elimizde bolyp jatqan ózgerister adamdar arasyndaghy qarym – qatynas mәselesining manyzdylyghyn algha tartyp otyr.Atalghan avtordyng payymdauynsha din qoghamdyq ózgeristerge tez iykemdelip, qoghamdyq sanagha beyimdelip otyruy qajet. Al kerisinshe jaghdayda din ómirding aghymyna ilese almay, ózgerissiz qaluy әbden mýmkin. Solay ol adamdardyng arman-tilekteri men maqsat-mýddelerinen alystap ketedi. Áriyne din qatyp qalghan qaghidalar jinaghy emes, biraq diny sana osy jәne o dýnie degen binarlyq oppozisiyagha negizdeletini de ras. Sondyqtan asyly diny qúndylyqtardyng tabighaty mәngilikke baghyttalghan. J.P.Sartr aitqanday, adamdy qorshaghan dýnie ózgersede, adam mәni ózgerissiz qalady. Din qúbylmaly әlemdegi adam bolmysynyng túraqtylyghyn, óz-ózine bara-barlyghyn saqtap qalatyn әmbebap negiz bolyp esepteledi.  Alayda din ózining osy bir bastapqy ghajap mәninen alystap, «kýibeng tirlikke» aralasa bastaghanda adam tanymas metamorfozalargha úshyraydy. Resey zertteushileri S.Samygiyn, V.Nechipurenko, IY.Polonskaya dinning ózgerip otyratyn әleumettik jaghdaygha beyimdeluining birneshe tәsilin atap kórsetti:

  • din qoghamda oryn alyp otyrghan ózgeristerdi elemeuge talpynyp, jabuly qazanday óz-ózine túiyqtalady. Búl dinning әleumettik pozisiyalarynyng әlsireuine alyp keledi.
  • dәstýrli qúndylyqtaryn saqtau ýshin әleumettik ortagha belsendi týrde yqpal etuge talpynady. Alayda búl qorshaghan әleumettik ortanyng erekshelikterimen eseptese bermeytin diny fundamentalizmge alyp kelui ghajap emes. Din dәstýrdi shygharmashylyqpen qayta qalpyna keltiruge jәne bastapqy diny tәjiriybeni qayta týsindiruge talpynady. Búl konservatizmge nemese dәstýrli dindi reformalaugha negiz bolady.
  • diny dәstýr janalandyrylady (modernizasiyalanady). Diny dәstýrdi janalau prosessi sol dinning ayasynda nemese basqa dinderding keybir elementterin ózine qabyldau arqyly iske asady.
  • dәstýrli qúndylyqtar týbegeyli qayta qarastyrylady jәne qayta týsindiriledi. Búl ózindik dәstýrden tolyq bas tartyp jana diny qozghalysqa jol ashady.

Diny qozghalystardyng sipaty naqty tarihiy-әleumettik jaghdaylargha tikeley baylanysty. Beyimdelu barysynda diny sana men diny iydeologiyada ýlken ózgerister oryn aluy mýmkin. XVII-XVIII ghgh. pravoslaviyelik shirkeu ishindegi kýres alauyzdyq tudyrdy. Nikon engizgen janalyqtargha qarsy shyqqan eski rәsimshilder olardyng kóne hristiandyqqa sәikestigin joqqa shyghardy. Olar janalyqttardy – «shaytannyng azdyruy» (patshany – «antihrist, al  Nikondy «iyt» ) dep atady. Nәtiyjesinde shirkeu men memleket biyligi qúdayylyq emes jәne zansyz dep tanyldy. Sondyqtan shirkeu men memleket arandatushylardyng qozghalysyn birigip basugha talpyndy. Arandatushylargha qarsy biylik tetikteri: týrme, jer audaru, ólim jazasyna kesu, qudalau jazalaryn keninen qoldanyldy. Olardyn  qozghalysy shirkeu men memlekettik biylikting negizin shayqaltty. Kórip otyrghanymyzday din tek o dýniyelik ómirdi nasihattaumen jәne diny әdet-ghúryptardy atqarumen shektelip qana qoymay qoghamdaghy әleumettik kýshterding araqatynasyna tikeley yqpal etip otyrdy.

Din sayasatqa qatysty birneshe qyzmet atqarady. Solardyng negizgilerine toqtalyp ótsek:

  1. Din biylikting is-әreketin, iydeyalaryn, ústanymdaryn qoldauy nemese aiyptauy mýmkin.
  2. Sayasat subektileri retinde әreket etetin diny úiymdar óz izbasarlarynyng maqsat-mýddelerin qorghaudy jýzege asyrady.
  3. Din qoghamdy belgili bir tu astyna toptastyryp, kýsh-qayratyn qogham aldynda túrghan maqsatty (maqsattardy) jýzege asyrugha júmyldyrady.

Qazirgi órkeniyet ýshin dinning sayasattanuy (dәlirek aitsaq sayasat qúralyna ainaluy) qauipti tendensiyagha ainalyp otyr. Amerikandyq sarapshy S.Hantington diny erekshelikter órkeniyetter qaqtyghysyna alyp keledi degen boljamy mәlim. Áriyne, búl boljam bolghanymen, qauip joq deuge bolmas. Qauip bar jerde onyng aldyn alu, onyng saldarlarymen kýreskennen әldeqayda artyq. Sondyqtan qazirgi  sayasatkerler men diny liyderlerden jalpy adamzattyq sana men beybit qatar ómir sýru mýddelerin búqara halyq sanasyna siniru jolynda kýsh-jigerlerin júmyldyrudy talap etedi. Osy baghytta halyqaralyq úiymdar tarapynan kóptegen ister atqarylyp jatyr. Astana  qalasynda ótken әlemdik jәne dәstýrli dinderding eki sezi jana órkeniyettik sanany qalyptastyrudaghy, әlemdik jәne dәstýrli dinderding ghasyrlar boyy jinaqtaghan ong tәjiriybesi men mýmkindikterin adamzat aldynda túrghan ortaq mәselelerdi sheshuge baghyttaudaghy jana beles boldy. Ghasyr sonynda jappay qyryp-joy qaruynan bas tartyp, yadrolyq qarusyzdanu ýlgisin kórsetken qazaq elining ghasyr basynda diniy-sayasy alauyzdyq pen jaulasudan arylyp, ortaq mekenimiz jer sharynda beybit qatar ómir sýruge, túraqty damyp gýldenuge shaqyruy halyqtar jýreginde ýmit otyn jaghyp, halyqaralyq arenada qoldau tapqany quanarlyq jayt.

Sәule Erbolghanova,

«Jetisu oblysynyng din isteri basqarmasy» MM «Din salasyndaghy mәselelerdi zertteu jәne onaltu ortalyghy» KMM-ning maman-teology

Abai.kz      

0 pikir