Preziydent Ortalyq Aziya jәne Ázerbayjan memleketteri basshylarynyng VIII Konsulitativtik kezdesuine qatysty.

Qasym-Jomart Toqaev Ázerbayjan men Ortalyq Aziya elderi Tәuelsizdigining 35 jyldyghymen túspa-tús kelgen býgingi otyrystyng simvoldyq mәni erekshe ekenin atap ótti.

– Osy jyldar ishinde tútas dәuirdi qamtyghan úzaq әri syndarly, sonymen qatar jemisti joldy enserdik. Egemendigimizdi nyghaytyp, damudyng tól modelin qalyptastyrdyq. Halyqaralyq qoghamdastyqta layyqty oryngha ie boldyq. Býginde Ortalyq Aziya men Ázerbayjan Euraziyadaghy ósip-órkendep kele jatqan geosayasy yqpaldastyq ortalyghy sanalady. Eng bastysy, bauyrlas halyqtarymyzdyng parasaty men yntymaq-birligining arqasynda beybitshilik pen kelisim ornaghan qoghamda ómir sýrip jatyrmyz. Auyzbirshilik, ózara qoldau men senim osy zamannyng syn-qaterlerine tótep beru ýshin ortaq strategiyalyq tiregimizge ainaldy. Búl ýrdister geosayasy shiyelenis pen jikke bólinu kýsheyip, halyqaralyq qatynastar qúrylymy ózgeriske úshyraghan tústa óte ózekti, – dedi Memleket basshysy.

Preziydent Konsulitativtik kezdesuge qatysushylargha ónirdegi yqpaldastyqtyng negizgi mәseleleri boyynsha Qazaqstannyng ústanymyn jetkizdi.

– Birlesken kýsh-jigerding arqasynda sauda-ekonomikalyq yntymaqtastyghymyzdyng mazmúny jyl ótken sayyn tolyghyp keledi. Birlesken kәsiporyndar sany kóbeydi, iskerlik baylanys nyghaya týsti. Ónerkәsip, mashina jasau, energetika, auyl sharuashylyghy sekildi sektorlarda auqymdy jobalar jýzege asyryluda. Sauda kedergileri birte-birte joyylyp, shekaralarda jana ótkizu beketteri ashylyp jatyr. Avtokólik jәne temirjol baylanysy keneyip keledi. Degenmen, bizding payymdauymyzsha, ishki naryq әleueti әli de zor. Byltyr ónir ishindegi sauda kólemi shamamen 13 milliard dollardy qúrady. Búl elderimizding jalpy tauar ainalymynyng 8 payyzyna juyq. Sondyqtan ýkimetterimizge ózara sauda ýlesin arttyryp, osy kórsetkishti keminde 20 milliard dollargha jetkizu ýshin birlesken is-qimyl josparyn әzirleu jәne qabyldau jóninde mindet jýktegen dúrys, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Memleket basshysy aimaqtaghy elderding shekara manynda qúrylghan sauda-logistika keshenderi men ónerkәsip kooperasiyasy ortalyqtary mol mýmkindikke jol ashatynyn atap ótti.

– Qosylghan qúnnyng ónirlik tizbegin qúru ýshin jaqyn arada olardy bir-birimen baylanystyru qajet. Jalpy, elderimizde investisiya, energetika, óndiris salalary men basqa da strategiyalyq baghyttarda ózara yqpaldastyqqa jaghday jasalghan, – dedi Qazaqstan Preziydenti.

Qasym-Jomart Toqaevtyng aituynsha, Qazaqstan kólik infraqúrylymyn dәiekti týrde damytyp keledi. Búl ónirlik qarym-qatynas ayasyn keneytedi.

– Moyynty – Qyzyljar jәne Darbaza – Maqtaaral temirjol jelilerining qúrylysy ayaqtalugha tayau. Kelesi jyly Baqty – Ayagóz baghyty ashylady. Búl – óte manyzdy, tipti strategiyalyq sipaty bar baghdarlar. Qytaydy Kaspiy tenizimen jәne Europa naryghymen baylanystyratyn Aral – Kaspiy magistralining qúrylysy bastaldy. Qazaqstannyng kólik infraqúrylymyn auqymdy týrde janghyrtu tútas aimaqtyng tranzittik rólin kýsheyte týsetinine senimdimin. Transkaspiy halyqaralyq kólik dәlizin damytugha basa mәn beriledi. Songhy jyldardyng dinamikasy Orta dәlizge súranystyng artyp kele jatqanyn kórsetedi. Reseymen yntymaqtastyq túrghysynan Soltýstik – Ontýstik baghyty da Qazaqstan ýshin ózekti, – dedi Memleket basshysy.

Preziydent Dýniyejýzilik bankting baghalauynsha, josparlanghan infraqúrylymdyq mindetter tolyq jýzege asyrylsa, 2040 jylgha qaray Kaspiy arqyly jýk tasymaly tórt ese úlghayatynyn aitty.

– Orta dәlizdi TRIPP kólik bastamasymen úshtastyru mәselesin sarapshylar dengeyinde talqylaugha bolady dep oilaymyn. Búl joba әleuetimizdi arttyrady әri barlyq memleketting úzaqmerzimdi mýddesine say keledi, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Preziydentting pikirinshe, su problematikasy – Ortalyq Aziya túraqtylyghyna qater tóndiretin basty synaqtardyng biri.

– Aldymyzda transshekaralyq su resurstaryn basqarudyng tyng tәsilderin әzirleu mindeti túr. Búl júmysta ózara qúrmet, tenqúqylyq qaghidattary negizge alynyp, aimaqtaghy barlyq elding mýddesi eskerilui kerek. Ortalyq Aziyanyng su paydalanu boyynsha negizdemelik konvensiyasyn qabyldau yntymaqtastyqtyng jana ónirlik arhiytekturasyn qalyptastyratyn alghashqy qadam bolar edi. Qújat jobasy taraptardyng qarauyna úsynyldy. BÚÚ ayasynda Halyqaralyq su úiymyn qúru bastamasy óte ózekti. Ony halyqaralyq, atap aitqanda, Ortalyq Aziyanyng ortaq ústanymy retinde birge ilgeriletu su resurstaryn basqarudyng jahandyq jýiesine qosqan ýlesimiz bolmaq, – dedi Preziydent.

Qasym-Jomart Toqaev jasandy intellekt salasyndaghy yntymaqtastyqtyng manyzyna toqtaldy.

– Qazaqstan jasandy intellektining birtútas ekojýiesin dәiekti týrde qúra bastady. «Jasandy intellekt turaly» zang qabyldandy. Digital Qazaqstan strategiyasy jýzege asyryluda. Superkompiuter klasteri iske qosyldy. Alem.ai halyqaralyq ortalyghy júmys istep túr. Búl taqyryp óte ózekti. Osyny eskerip, jasandy intellekt boyynsha Ortalyq Aziya seriktestigin qúru mýmkindigin qarastyrudy úsynamyn. Onyng ayasynda elderimizding ghylymy ortalyqtary, uniyversiytetteri, tehnologiyalyq kompaniyalary aqparat pen tәjiriybe almasa alady, – dedi Memleket basshysy.

Qazaqstan Preziydenti neyrojelilerdi qauipsiz paydalanu manyzdy dep sanaydy. Búghan qatysty qauip-qater halyqaralyq dengeyde qyzu talqylanyp jatyr.

– Meninshe, asa manyzdy tehnologiyalardy baqylaudyng birlesken tәsilderin әzirleuge uaqyt ozdyrmay kirisu kerek. Osyny eskere otyryp, Qazaqstan Ortalyq Aziya elderi men Ázerbayjangha jasandy intellektini jauapkershilikpen qoldanu turaly deklarasiya әzirleudi úsyndy, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Memleket basshysy dýrbelenge toly dýniyede aimaqtaghy beybitshilik pen túraqtylyqty saqtau basty mindet ekenin aitty.

– Terrorizm, esirtki biznesi, qaru-jaraq jәne adam saudasy, zansyz kóshi-qon, úiymdasqan qylmys pen alayaqtyq qauipsizdikke aitarlyqtay qater tóndiredi. Sifrlyq tehnologiyalardyng qaskóilerdin, atap aitqanda, lankester men esirtki satatyn qylmystyq toptardyng qolyna týsu qaupi qatty alandatady. Áriyne, oghan qarsy túratyn tәsilderimiz zamangha say boluy kerek. Osy saladaghy yntymaqtastyqty nyghaytugha Ortalyq Aziya elderi qauipsizdik kenesi hatshylarynyng túraqty kezdesuleri aitarlyqtay ýles qosuda. Ýshinshi kezdesu 23-24 sәuir kýnderi Dushanbede ótti. Byltyr Tashkentte qabyldanghan Aymaqtyq qauipsizdik jәne túraqtylyq tújyrymdamasyn, sonday-aq Qauipsizdik tәuekelderi jәne onyng aldyn alu sharalarynyng tizbesin joghary baghalaymyz. Múny barlyq taraptyng mýltiksiz oryndauy manyzdy, – dedi Preziydent.

Qasym-Jomart Toqaev mәdeniy-gumanitarlyq qarym-qatynasty terendetuge basa nazar audardy. Preziydent aimaq elderin bay tarihiy-mәdeny múra biriktiretinin aitty.

– Songhy jyldary mәdeny baylanystarymyz aitarlyqtay jandana týsti. Kórmeler, kinofestivalider, forumdar, eske alu keshteri ótkizilip jatyr. Jastardyn, joghary oqu oryndarynyng jәne ghylymy qauymdastyqtyng arasyndaghy qarym-qatynas, shygharmashylyq qauymnyng tikeley dialogy arqyly osy ýrdiske tyng serpin beru kerek. Birynghay aqparattyq kenistikti qalyptastyru yntymaqtastyghymyzdy terendete týsedi. Qazaqstan otandyq Silk Way telearnasy janynan aimaqtyq telearna ashu turaly bastama kóterdi, – dedi Memleket basshysy.

Preziydent volonterlik qozghalys gumanitarlyq yqpaldastyqtyng qúramdas bóligi boluy kerek dep payymdaydy.

– Elimizding «Taza Qazaqstan» jalpyhalyqtyq jobasyn iske asyrudaghy tәjiriybesin aimaqtyq dengeyde qolgha alugha bolady. Búl bastama jastardy adamgershilik jәne azamattyq qúndylyqtargha baulidy. Sondyqtan kelesi jyly «Ortalyq Aziya – izgi ister mekeni» degen úranmen volonterlik mәselesine qatysty jastar forumyn ótkizudi úsynamyn. Aymaqtaghy ishki turizmning damuy arqyly halyqtardyng bir-birimen aralasuyna, elderimizding tarihymen jәne mәdeniyetimen tanysugha jol ashyldy. Biz Ortalyq Aziya men Ázerbayjandaghy auqymdy mәdeni, ghylymi, sporttyq jәne turistik is-sharalarynyng birynghay kýntizbesin jasaudy úsynamyz. Búl barys-kelisti arttyryp, birlesken turlar ayasynda sheteldik turisterdi kóptep tartugha mýmkindik beredi. Jogharyda aitylghan úsynystar ónirdegi yntymaqtastyqtyng berik gumanitarlyq túghyryn qalyptastyrady, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Memleket basshysy sóz sonynda Konsulitativtik kezdesulerdi jetildiru mәselesin qozghady.

– Meninshe, osy yntymaqtastyq formatyn taptauryn qalyptan ada, kóshbasshylardyng tikeley dialog alany retinde saqtau manyzdy. Búdan bólek, júmys tiyimdiligi úsynystar men bastamalardyng sanymen emes, olardyng is jýzindegi qúndylyghymen, nәtiyjesimen ólshenui kerek dep sanaymyn. 2018 jyldan beri 200-den astam bastama kóterilgen. Degenmen onyng az ghana bóligi iske asty. Múny búltartpas derekter aighaqtaydy. Osy orayda, syrtqy sayasat vedomstvolary aimaqtyq bastamalardy týgendep, olardyng ózektiligi men perspektivasyn anyqtaghany jón. Búl atalghan formattyng tiyimdiligin arttyryp, qol jetkizilgen uaghdalastyqtardy jýzege asyrugha yqpal etedi, – dedi Qazaqstan Preziydenti.

Otyrysta Týrikmenstan Preziydenti Serdar Berdimúhamedov, Ázerbayjan Preziydenti Iliham Áliyev, Qyrghyzstan Preziydenti Sadyr Japarov, Tәjikstan Preziydenti Emomaly Rahmon jәne Ózbekstan Preziydenti Shavkat Mirziyyoev sóz sóiledi.

Ortalyq Aziya jәne Ázerbayjan memleketteri basshylarynyng VIII Konsulitativtik kezdesui nәtiyjesinde Birlesken mәlimdeme qabyldandy.

Abai.kz