پرەزيدەنت ورتالىق ازيا جانە ازەربايجان مەملەكەتتەرى باسشىلارىنىڭ ءVIIى كونسۋلتاتيۆتىك كەزدەسۋىنە قاتىستى.

قاسىم-جومارت توقاەۆ ازەربايجان مەن ورتالىق ازيا ەلدەرى تاۋەلسىزدىگىنىڭ 35 جىلدىعىمەن تۇسپا-تۇس كەلگەن بۇگىنگى وتىرىستىڭ سيمۆولدىق ءمانى ەرەكشە ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

– وسى جىلدار ىشىندە تۇتاس ءداۋىردى قامتىعان ۇزاق ءارى سىندارلى، سونىمەن قاتار جەمىستى جولدى ەڭسەردىك. ەگەمەندىگىمىزدى نىعايتىپ، دامۋدىڭ ءتول مودەلىن قالىپتاستىردىق. حالىقارالىق قوعامداستىقتا لايىقتى ورىنعا يە بولدىق. بۇگىندە ورتالىق ازيا مەن ازەربايجان ەۋرازياداعى ءوسىپ-وركەندەپ كەلە جاتقان گەوساياسي ىقپالداستىق ورتالىعى سانالادى. ەڭ باستىسى، باۋىرلاس حالىقتارىمىزدىڭ پاراساتى مەن ىنتىماق-بىرلىگىنىڭ ارقاسىندا بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم ورناعان قوعامدا ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز. اۋىزبىرشىلىك، ءوزارا قولداۋ مەن سەنىم وسى زاماننىڭ سىن-قاتەرلەرىنە توتەپ بەرۋ ءۇشىن ورتاق ستراتەگيالىق تىرەگىمىزگە اينالدى. بۇل ۇردىستەر گەوساياسي شيەلەنىس پەن جىككە ءبولىنۋ كۇشەيىپ، حالىقارالىق قاتىناستار قۇرىلىمى وزگەرىسكە ۇشىراعان تۇستا وتە وزەكتى، – دەدى مەملەكەت باسشىسى.

پرەزيدەنت كونسۋلتاتيۆتىك كەزدەسۋگە قاتىسۋشىلارعا وڭىردەگى ىقپالداستىقتىڭ نەگىزگى ماسەلەلەرى بويىنشا قازاقستاننىڭ ۇستانىمىن جەتكىزدى.

– بىرلەسكەن كۇش-جىگەردىڭ ارقاسىندا ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىعىمىزدىڭ مازمۇنى جىل وتكەن سايىن تولىعىپ كەلەدى. بىرلەسكەن كاسىپورىندار سانى كوبەيدى، ىسكەرلىك بايلانىس نىعايا ءتۇستى. ونەركاسىپ، ماشينا جاساۋ، ەنەرگەتيكا، اۋىل شارۋاشىلىعى سەكىلدى سەكتورلاردا اۋقىمدى جوبالار جۇزەگە اسىرىلۋدا. ساۋدا كەدەرگىلەرى بىرتە-بىرتە جويىلىپ، شەكارالاردا جاڭا وتكىزۋ بەكەتتەرى اشىلىپ جاتىر. اۆتوكولىك جانە تەمىرجول بايلانىسى كەڭەيىپ كەلەدى. دەگەنمەن، ءبىزدىڭ پايىمداۋىمىزشا، ىشكى نارىق الەۋەتى ءالى دە زور. بىلتىر ءوڭىر ىشىندەگى ساۋدا كولەمى شامامەن 13 ميلليارد دوللاردى قۇرادى. بۇل ەلدەرىمىزدىڭ جالپى تاۋار اينالىمىنىڭ 8 پايىزىنا جۋىق. سوندىقتان ۇكىمەتتەرىمىزگە ءوزارا ساۋدا ۇلەسىن ارتتىرىپ، وسى كورسەتكىشتى كەمىندە 20 ميلليارد دوللارعا جەتكىزۋ ءۇشىن بىرلەسكەن ءىس-قيمىل جوسپارىن ازىرلەۋ جانە قابىلداۋ جونىندە مىندەت جۇكتەگەن دۇرىس، – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.

مەملەكەت باسشىسى ايماقتاعى ەلدەردىڭ شەكارا ماڭىندا قۇرىلعان ساۋدا-لوگيستيكا كەشەندەرى مەن ونەركاسىپ كووپەراتسياسى ورتالىقتارى مول مۇمكىندىككە جول اشاتىنىن اتاپ ءوتتى.

– قوسىلعان قۇننىڭ وڭىرلىك تىزبەگىن قۇرۋ ءۇشىن جاقىن ارادا ولاردى ءبىر-بىرىمەن بايلانىستىرۋ قاجەت. جالپى، ەلدەرىمىزدە ينۆەستيتسيا، ەنەرگەتيكا، ءوندىرىس سالالارى مەن باسقا دا ستراتەگيالىق باعىتتاردا ءوزارا ىقپالداستىققا جاعداي جاسالعان، – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.

قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ايتۋىنشا، قازاقستان كولىك ينفراقۇرىلىمىن دايەكتى تۇردە دامىتىپ كەلەدى. بۇل وڭىرلىك قارىم-قاتىناس اياسىن كەڭەيتەدى.

– مويىنتى – قىزىلجار جانە داربازا – ماقتاارال تەمىرجول جەلىلەرىنىڭ قۇرىلىسى اياقتالۋعا تاياۋ. كەلەسى جىلى باقتى – اياگوز باعىتى اشىلادى. بۇل – وتە ماڭىزدى، ءتىپتى ستراتەگيالىق سيپاتى بار باعدارلار. قىتايدى كاسپي تەڭىزىمەن جانە ەۋروپا نارىعىمەن بايلانىستىراتىن ارال – كاسپي ماگيسترالىنىڭ قۇرىلىسى باستالدى. قازاقستاننىڭ كولىك ينفراقۇرىلىمىن اۋقىمدى تۇردە جاڭعىرتۋ تۇتاس ايماقتىڭ ترانزيتتىك ءرولىن كۇشەيتە تۇسەتىنىنە سەنىمدىمىن. ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك ءدالىزىن دامىتۋعا باسا ءمان بەرىلەدى. سوڭعى جىلداردىڭ ديناميكاسى ورتا دالىزگە سۇرانىستىڭ ارتىپ كەلە جاتقانىن كورسەتەدى. رەسەيمەن ىنتىماقتاستىق تۇرعىسىنان سولتۇستىك – وڭتۇستىك باعىتى دا قازاقستان ءۇشىن وزەكتى، – دەدى مەملەكەت باسشىسى.

پرەزيدەنت دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ باعالاۋىنشا، جوسپارلانعان ينفراقۇرىلىمدىق مىندەتتەر تولىق جۇزەگە اسىرىلسا، 2040 جىلعا قاراي كاسپي ارقىلى جۇك تاسىمالى ءتورت ەسە ۇلعاياتىنىن ايتتى.

– ورتا ءدالىزدى TRIPP كولىك باستاماسىمەن ۇشتاستىرۋ ماسەلەسىن ساراپشىلار دەڭگەيىندە تالقىلاۋعا بولادى دەپ ويلايمىن. بۇل جوبا الەۋەتىمىزدى ارتتىرادى ءارى بارلىق مەملەكەتتىڭ ۇزاقمەرزىمدى مۇددەسىنە ساي كەلەدى، – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.

پرەزيدەنتتىڭ پىكىرىنشە، سۋ پروبلەماتيكاسى – ورتالىق ازيا تۇراقتىلىعىنا قاتەر توندىرەتىن باستى سىناقتاردىڭ ءبىرى.

– الدىمىزدا ترانسشەكارالىق سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋدىڭ تىڭ تاسىلدەرىن ازىرلەۋ مىندەتى تۇر. بۇل جۇمىستا ءوزارا قۇرمەت، تەڭقۇقىلىق قاعيداتتارى نەگىزگە الىنىپ، ايماقتاعى بارلىق ەلدىڭ مۇددەسى ەسكەرىلۋى كەرەك. ورتالىق ازيانىڭ سۋ پايدالانۋ بويىنشا نەگىزدەمەلىك كونۆەنتسياسىن قابىلداۋ ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا وڭىرلىك ارحيتەكتۋراسىن قالىپتاستىراتىن العاشقى قادام بولار ەدى. قۇجات جوباسى تاراپتاردىڭ قاراۋىنا ۇسىنىلدى. بۇۇ اياسىندا حالىقارالىق سۋ ۇيىمىن قۇرۋ باستاماسى وتە وزەكتى. ونى حالىقارالىق، اتاپ ايتقاندا، ورتالىق ازيانىڭ ورتاق ۇستانىمى رەتىندە بىرگە ىلگەرىلەتۋ سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋدىڭ جاھاندىق جۇيەسىنە قوسقان ۇلەسىمىز بولماق، – دەدى پرەزيدەنت.

قاسىم-جومارت توقاەۆ جاساندى ينتەللەكت سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ ماڭىزىنا توقتالدى.

– قازاقستان جاساندى ينتەللەكتىنىڭ ءبىرتۇتاس ەكوجۇيەسىن دايەكتى تۇردە قۇرا باستادى. «جاساندى ينتەللەكت تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. Digital Qazaqstan ستراتەگياسى جۇزەگە اسىرىلۋدا. سۋپەركومپيۋتەر كلاستەرى ىسكە قوسىلدى. Alem.ai حالىقارالىق ورتالىعى جۇمىس ىستەپ تۇر. بۇل تاقىرىپ وتە وزەكتى. وسىنى ەسكەرىپ، جاساندى ينتەللەكت بويىنشا ورتالىق ازيا سەرىكتەستىگىن قۇرۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرۋدى ۇسىنامىن. ونىڭ اياسىندا ەلدەرىمىزدىڭ عىلىمي ورتالىقتارى، ۋنيۆەرسيتەتتەرى، تەحنولوگيالىق كومپانيالارى اقپارات پەن تاجىريبە الماسا الادى، – دەدى مەملەكەت باسشىسى.

قازاقستان پرەزيدەنتى نەيروجەلىلەردى قاۋىپسىز پايدالانۋ ماڭىزدى دەپ سانايدى. بۇعان قاتىستى قاۋىپ-قاتەر حالىقارالىق دەڭگەيدە قىزۋ تالقىلانىپ جاتىر.

– مەنىڭشە، اسا ماڭىزدى تەحنولوگيالاردى باقىلاۋدىڭ بىرلەسكەن تاسىلدەرىن ازىرلەۋگە ۋاقىت وزدىرماي كىرىسۋ كەرەك. وسىنى ەسكەرە وتىرىپ، قازاقستان ورتالىق ازيا ەلدەرى مەن ازەربايجانعا جاساندى ينتەللەكتىنى جاۋاپكەرشىلىكپەن قولدانۋ تۋرالى دەكلاراتسيا ازىرلەۋدى ۇسىندى، – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.

مەملەكەت باسشىسى دۇربەلەڭگە تولى دۇنيەدە ايماقتاعى بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ باستى مىندەت ەكەنىن ايتتى.

– تەرروريزم، ەسىرتكى بيزنەسى، قارۋ-جاراق جانە ادام ساۋداسى، زاڭسىز كوشى-قون، ۇيىمداسقان قىلمىس پەن الاياقتىق قاۋىپسىزدىككە ايتارلىقتاي قاتەر توندىرەدى. تسيفرلىق تەحنولوگيالاردىڭ قاسكويلەردىڭ، اتاپ ايتقاندا، لاڭكەستەر مەن ەسىرتكى ساتاتىن قىلمىستىق توپتاردىڭ قولىنا ءتۇسۋ قاۋپى قاتتى الاڭداتادى. ارينە، وعان قارسى تۇراتىن تاسىلدەرىمىز زامانعا ساي بولۋى كەرەك. وسى سالاداعى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋعا ورتالىق ازيا ەلدەرى قاۋىپسىزدىك كەڭەسى حاتشىلارىنىڭ تۇراقتى كەزدەسۋلەرى ايتارلىقتاي ۇلەس قوسۋدا. ءۇشىنشى كەزدەسۋ 23-24 ءساۋىر كۇندەرى دۋشانبەدە ءوتتى. بىلتىر تاشكەنتتە قابىلدانعان ايماقتىق قاۋىپسىزدىك جانە تۇراقتىلىق تۇجىرىمداماسىن، سونداي-اق قاۋىپسىزدىك تاۋەكەلدەرى جانە ونىڭ الدىن الۋ شارالارىنىڭ تىزبەسىن جوعارى باعالايمىز. مۇنى بارلىق تاراپتىڭ مۇلتىكسىز ورىنداۋى ماڭىزدى، – دەدى پرەزيدەنت.

قاسىم-جومارت توقاەۆ مادەني-گۋمانيتارلىق قارىم-قاتىناستى تەرەڭدەتۋگە باسا نازار اۋداردى. پرەزيدەنت ايماق ەلدەرىن باي تاريحي-مادەني مۇرا بىرىكتىرەتىنىن ايتتى.

– سوڭعى جىلدارى مادەني بايلانىستارىمىز ايتارلىقتاي جاندانا ءتۇستى. كورمەلەر، كينوفەستيۆالدەر، فورۋمدار، ەسكە الۋ كەشتەرى وتكىزىلىپ جاتىر. جاستاردىڭ، جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ جانە عىلىمي قاۋىمداستىقتىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناس، شىعارماشىلىق قاۋىمنىڭ تىكەلەي ديالوگى ارقىلى وسى ۇردىسكە تىڭ سەرپىن بەرۋ كەرەك. بىرىڭعاي اقپاراتتىق كەڭىستىكتى قالىپتاستىرۋ ىنتىماقتاستىعىمىزدى تەرەڭدەتە تۇسەدى. قازاقستان وتاندىق Silk Way تەلەارناسى جانىنان ايماقتىق تەلەارنا اشۋ تۋرالى باستاما كوتەردى، – دەدى مەملەكەت باسشىسى.

پرەزيدەنت ۆولونتەرلىك قوزعالىس گۋمانيتارلىق ىقپالداستىقتىڭ قۇرامداس بولىگى بولۋى كەرەك دەپ پايىمدايدى.

– ەلىمىزدىڭ «تازا قازاقستان» جالپىحالىقتىق جوباسىن ىسكە اسىرۋداعى تاجىريبەسىن ايماقتىق دەڭگەيدە قولعا الۋعا بولادى. بۇل باستاما جاستاردى ادامگەرشىلىك جانە ازاماتتىق قۇندىلىقتارعا باۋليدى. سوندىقتان كەلەسى جىلى «ورتالىق ازيا – ىزگى ىستەر مەكەنى» دەگەن ۇرانمەن ۆولونتەرلىك ماسەلەسىنە قاتىستى جاستار فورۋمىن وتكىزۋدى ۇسىنامىن. ايماقتاعى ىشكى ءتۋريزمنىڭ دامۋى ارقىلى حالىقتاردىڭ ءبىر-بىرىمەن ارالاسۋىنا، ەلدەرىمىزدىڭ تاريحىمەن جانە مادەنيەتىمەن تانىسۋعا جول اشىلدى. ءبىز ورتالىق ازيا مەن ازەربايجانداعى اۋقىمدى مادەني، عىلىمي، سپورتتىق جانە تۋريستىك ءىس-شارالارىنىڭ بىرىڭعاي كۇنتىزبەسىن جاساۋدى ۇسىنامىز. بۇل بارىس-كەلىستى ارتتىرىپ، بىرلەسكەن تۋرلار اياسىندا شەتەلدىك تۋريستەردى كوپتەپ تارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. جوعارىدا ايتىلعان ۇسىنىستار وڭىردەگى ىنتىماقتاستىقتىڭ بەرىك گۋمانيتارلىق تۇعىرىن قالىپتاستىرادى، – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.

مەملەكەت باسشىسى ءسوز سوڭىندا كونسۋلتاتيۆتىك كەزدەسۋلەردى جەتىلدىرۋ ماسەلەسىن قوزعادى.

– مەنىڭشە، وسى ىنتىماقتاستىق فورماتىن تاپتاۋرىن قالىپتان ادا، كوشباسشىلاردىڭ تىكەلەي ديالوگ الاڭى رەتىندە ساقتاۋ ماڭىزدى. بۇدان بولەك، جۇمىس تيىمدىلىگى ۇسىنىستار مەن باستامالاردىڭ سانىمەن ەمەس، ولاردىڭ ءىس جۇزىندەگى قۇندىلىعىمەن، ناتيجەسىمەن ولشەنۋى كەرەك دەپ سانايمىن. 2018 جىلدان بەرى 200-دەن استام باستاما كوتەرىلگەن. دەگەنمەن ونىڭ از عانا بولىگى ىسكە استى. مۇنى بۇلتارتپاس دەرەكتەر ايعاقتايدى. وسى ورايدا، سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆولارى ايماقتىق باستامالاردى تۇگەندەپ، ولاردىڭ وزەكتىلىگى مەن پەرسپەكتيۆاسىن انىقتاعانى ءجون. بۇل اتالعان فورماتتىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرىپ، قول جەتكىزىلگەن ۋاعدالاستىقتاردى جۇزەگە اسىرۋعا ىقپال ەتەدى، – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.

وتىرىستا تۇرىكمەنستان پرەزيدەنتى سەردار بەردىمۇحامەدوۆ، ازەربايجان پرەزيدەنتى يلحام اليەۆ، قىرعىزستان پرەزيدەنتى سادىر جاپاروۆ، تاجىكستان پرەزيدەنتى ەمومالي راحمون جانە وزبەكستان پرەزيدەنتى شاۆكات ميرزيوەۆ ءسوز سويلەدى.

ورتالىق ازيا جانە ازەربايجان مەملەكەتتەرى باسشىلارىنىڭ ءVIIى كونسۋلتاتيۆتىك كەزدەسۋى ناتيجەسىندە بىرلەسكەن مالىمدەمە قابىلداندى.

Abai.kz