Qazaqtyng dәstýrli tanbalyq mәdeniyeti, Resey imperiyasynyng geralidikalyq múrasy, europalyq qaghidalar jәne ónirlik rәmizderding qazirgi jay-kýii. Qazaqstan geralidikasy últtyq tarih pen tól mәdeniyetke qanshalyqty sýienedi, al syrttan engen ýlgilerding yqpaly qanday? Memlekettik gerb (eltanba) pen ónirlik gerbter (tóltanbalar) qanday talaptargha say jasalugha tiyis? Tarihy sabaqtastyq pen resmy mәrtebening ara-jigi nede? Gerb, ru-taypalyq tanba, emblema, logotip jәne brending úghymdaryn nege ajyrata bilu qajet? Osy mәselelerdi geralidist Aydyn Rysbekúlymen talqyladyq.

Semey qalasy gerbining avtory Erlan Ámirbekting geralidist Aydyn Rysbekúlymen súhbaty:

Erlan Ámirbek: Geralidikada gerb jasaudyng naqty qaghidalary bar. Biraq sol qaghidalardy barlyq halyqtyng tanbalyq mәdeniyetine ortaq ólshem retinde qoldanugha bola ma? Álde europalyq geralidikanyng talaptaryn әmbebap zang retinde qabyldau әdistemelik qate me?

Aydyn Rysbekúly: Europalyq klassikalyq geralidikada gerbting qúrylymyna, týsterding ýilesuine, figuralardyng ornalasuyna jәne qalqan kompozisiyasyna qatysty qalyptasqan qaghidalar bar. Onda altyn men kýmis metall retinde, qyzyl, kók, qara jәne jasyl negizgi geralidikalyq týster retinde aiqyndalady. Metall men týsting araqatynasyn retteytin dәstýrli talaptar gerbting alystan anyq kórinuine jәne beynelerding bir-birinen ajyratyluyna qyzmet etedi.

Alayda búl qaghidalardy barlyq mәdeniyetke ózgerissiz tanugha bolmaydy. Europalyq geralidika naqty tarihy ortada qalyptasty. Qazaqtyng ru-taypalyq tanbalary basqa qoghamdyq qatynastar jýiesinde damydy. Olardyng pishini, qoldanylu tәsili jәne әleumettik qyzmeti europalyq gerbterden ózgeshe. Múnda eki mәseleni aiyra bilu qajet. Birinshisi – gerb jasaudyng kәsiby talaptary. Ekinshisi – belgili bir halyqtyng tarihy tanbalyq dәstýri. Europalyq geralidikanyng qaghidalaryn zertteu men olardy barlyq halyqqa mindetti ereje retinde úsynu bir nәrse emes. Mysaly, europalyq gerbte qalqannyng pishini, óristing bólinui, figuralardyng baghyty jәne týsterding ýilesimi manyzdy bolsa, qazaqtyng ru tanbalary kóbine qarapayym syzyqtyq pishinderden qúralghan. Olar malgha, mýlikke jәne túrmystyq zattargha týsirilip, iyelik pen tiyesililikti bildirgen. Sondyqtan qazaqtyng dәstýrli tanbalaryn europalyq gerbterding qarapayym núsqasy dep qarastyrugha negiz joq. Sonymen birge últtyq erekshelikti syltau etip, gerbting kompozisiyalyq sapasyna qoyylatyn talaptardy elemeuge de bolmaydy. Qay mәdeniyette jasalsa da, resmy rәmiz anyq oqylugha, mazmúny týsinikti bolugha jәne beyneleri birtútas iydeyagha baghynugha tiyis. Biraq búl talaptardy oryndaudyng joly әr tarihy dәstýrde әrtýrli.

Erlan Ámirbek: Qazaqtyng ru-taypalyq tanbalaryn kóbine nanym-senimmen, kóne dýniyetanymmen baylanystyrady. Múnday týsindiru olardyng naqty qoghamdyq qyzmetin kólenkede qaldyrmay ma?

Aydyn Rysbekúly: Qaldyrady. Tanbalardy tek nanym-senimning kórinisi retinde týsindiru olardyng tarihy qyzmetin tolyq ashpaydy. Qazaqtyng ru-taypalyq tanbalary menshik qatynastarynda, sharuashylyq tәjiriybesinde jәne qoghamdyq baylanystarda qoldanylghan. Olar malgha, mýlikke, túrmystyq zattargha týsirilip, belgili bir rugha, әuletke nemese iyesine tiyesililikti bildirgen. Tanbanyng rәmizdik (simvoldyq) maghynasy bolady, biraq onyng naqty qyzmetin anyqtau ýshin tarihy derek qajet. Belgining syrtqy pishinine qarap, oghan kóne diny nemese mifologiyalyq maghyna telu ghylymy dәlelding ornyn basa almaydy. Mysaly, malgha basylghan en belgili bir iyelikti ajyratugha qyzmet etken. Múnday jaghdayda tanbanyng praktikalyq mindeti aiqyn. Al sol tanbanyng shyghu tegin, bastapqy maghynasyn nemese belgili bir nanymmen baylanysyn anyqtau ýshin qosymsha derekter qajet. Bir belgining әr kezende әrtýrli maghynada qoldanyluy da yqtimal.

Qazaqtyng tanbalyq mәdeniyeti Resey imperiyasynyng resmy gerbter jýiesin engizuinen búryn qalyptasty. Sondyqtan ony keyin payda bolghan әkimshilik rәmizderding tuyndysy retinde qarastyru tarihy sabaqtastyqty búrmalaydy. Sonymen qatar ru tanbalary men qalalyq gerbterdi bir jýiege biriktirip jiberuge bolmaydy. Ru tanbalary belgili bir qoghamdyq qatynastarda tiyesililikti bildirse, qalalyq gerb aumaqty tanytatyn jәne tiyisti tәrtippen bekitiletin rәmiz retinde qalyptasty. Olardyng arasynda tanbalyq úqsastyqtar boluy mýmkin, biraq tarihy qyzmetteri men qúqyqtyq mәrtebesi birdey emes.

Erlan Ámirbek: «Gerb» pen «emblema» úghymdary qazaqtyng resmy qoldanysyna Resey imperiyasy arqyly endi. Osydan qazirgi Qazaqstan geralidikasyn otarlyq múra dep baghalau kerek degen qorytyndy shygha ma?

Aydyn Rysbekúly: Múnday qorytyndy tarihy ýderisting bir bóligin ghana qamtidy. Resey imperiyasy qazaq dalasyndaghy qalalar men әkimshilik aumaqtardy basqaru barysynda resmy gerbter bekitu tәjiriybesin engizdi. Búl jýie imperiyalyq әkimshilik tәrtipting bir bóligi boldy. Mysaly, Petropavl qalasynyng gerbi 1842 jyly bekitilgen. Múnday gerbter aumaqtardy resmy týrde ajyratugha jәne olardy imperiyalyq basqaru jýiesinde kórsetuge qyzmet etti. «Gerb» termiynining qazaq tilindegi resmy qoldanysy orys tili arqyly ornyqty. Onyng orys tilindegi qalyptasuyna europalyq tilder men geralidikalyq dәstýrler yqpal etti. Biraq terminning keyin taraluy qazaqtyng tanbalyq mәdeniyeti de sol kezde payda boldy degendi bildirmeydi.

Otarlyq әkimshilik resmy rәmizderdi bekituding óz tәrtibin engizdi. Búl tarihy faktini elemeuge bolmaydy. Alayda qazirgi Qazaqstan geralidikasyn tútastay otarlyq múra dep baghalau da birjaqty tújyrym bolar edi. Resmy gerbterdi bekitu jýiesining syrttan engizilui men býgingi rәmizderding mazmúny, qúqyqtyq mәrtebesi jәne qoghamdyq qyzmeti ózara baylanysty bolghanymen, bir úghym emes. Sondyqtan mәseleni tarihy yqpal men qazirgi rәmizderding últtyq mazmúnyn ajyrata otyryp qarastyru qajet. Mәselen, tәuelsiz Qazaqstannyng memlekettik gerbi últtyq zannamagha sәikes bekitilgen. Onyng mazmúny últtyq dýniyetanymmen baylanysty. Demek, tarihy yqpaldyng bolghanyn moyyndau qazirgi rәmizderding barlyghyn sol yqpaldyng jalghasy retinde baghalaudy talap etpeydi. Múnda negizgi ólshem – rәmizding qaydan alynghan ataumen atalatyny ghana emes, onyng qalay jasalghany, qanday tarihy derekke sýienetini, kimning atynan qoldanylatyny jәne qanday qúqyqtyq mәrtebege ie ekeni.

Erlan Ámirbek: Tanbalar men belgilerding maghynasyn qay ghylym zertteydi? Geralidika men semiotikanyng ara jigin naqty qalay ajyratamyz?

Aydyn Rysbekúly: Semiotika tanbalar men belgilerdi, olardyng maghynasyn jәne aqparat jetkizu tәsilderin zertteydi. Geralidika gerbterding shyghu tarihyn, qúrylymyn, týsterin, figuralaryn, kompozisiyasyn jәne olardy sipattau dәstýrin qarastyrady. Qysqasha aitqanda, semiotika tanbalar men belgilerdi keng maghynada zertteydi, al geralidika gerbterdi arnayy zertteydi.

Semiotikanyng zertteu ayasy әldeqayda ken. Ol tildik belgilerdi, jol belgilerin, qoghamdyq rәmizderdi, mәdeny nyshandardy jәne maghyna jetkizetin basqa da jýielerdi qamtidy. Belgining qalay payda bolghany, qanday maghyna bildiretini, adamdar ony qalay týsinetini jәne belgili bir ortada qalay qoldanylatyny semiotikalyq taldaudyng nysany bola alady.

Geralidika bolsa, gerbting qúrylymy men tarihy qalyptasuyna basymdyq beredi. Gerbting qalqany, órisining bólinui, týsteri, figuralary jәne olardyng ornalasuy arnayy qarastyrylady. Gerbting resmy sipattamasy men tarihy núsqalaryn salystyru da osy salanyng mindetine jatady. Mysaly, qazaqtyng ru tanbasyn semiotika túrghysynan zerttegende onyng qanday maghyna jetkizgeni, qanday qoghamdyq qatynasta qoldanylghany jәne adamdar ony qalay tanyghany qarastyrylady. Al Semey qalasynyng gerbin geralidikalyq túrghydan zerttegende onyng kompozisiyasy, beynelerining ornalasuy, týsteri, tarihy negizi men resmy sipattamasy taldanady.

Bir rәmizdi eki ghylym túrghysynan zertteuge bolady. Mәselen, gerbtegi qos órkeshti týiening kompozisiyada qalay ornalasqany geralidikalyq taldaugha jatady, al týie beynesining qala tarihymen baylanysty qanday maghyna bildiretini semiotikalyq taldaudyng da nysany bola alady. Biraq osy ortaq tús eki ghylymnyng zertteu nysanyn birdey etpeydi. Sondyqtan geralidikany tanbalardy zertteytin barlyq ghylymnyng ortaq atauy retinde kórsetu de, semiotikany tek gerbtermen shekteu de qate. Geralidika – gerbterdi zertteytin arnayy sala, al semiotika – tanbalar men belgilerding jalpy zandylyqtaryn qarastyratyn ghylym.

Erlan Ámirbek: Onda Qazaqstan geralidikasy degenimiz ne? Búl úghymgha memlekettik jәne ónirlik gerbtermen birge qazaqtyng ru-taypalyq tanbalaryn da engizuge bola ma?

Aydyn Rysbekúly: Qazaqstan geralidikasy memlekettik jәne ónirlik gerbterding qalyptasuyn, qúrylymyn, tarihy negizin, resmy sipattamasyn jәne qoldanyluyn zertteytin salany bildiredi. Onyng negizgi nysandaryna memlekettik gerb, oblystar men qalalardyng gerbteri jәne basqa da aumaqtyq rәmizder jatady.

Qazaqtyng dәstýrli ru-taypalyq tanbalary Qazaqstannyng tanbalyq múrasynyng manyzdy bóligi. Alayda olardy qalalyq nemese memlekettik gerbtermen tenestiruge bolmaydy. Ru tanbalarynyng tarihy qyzmeti men qalyptasu ortasy basqa. Sondyqtan olardy tarihy tanbalyq mәdeniyet ayasynda zerttegen dúrys. Búl jerde eki úghymdy shatastyrmau kerek: Qazaqstan aumaghyndaghy tanbalyq mәdeniyet pen Qazaqstan geralidikasy. Birinshisi keng úghym retinde әrtýrli tarihy tanbalardy qamty alady. Ekinshisi gerbterdi zertteuge baghyttalghan naqty salany bildiredi. Mysaly, memlekettik gerb býkil memleketti tanytsa, qalalyq gerb belgili bir aumaqtyng resmy rәmizi retinde qoldanylady. Ru tanbasy tarihy jaghdayda rugha nemese әuletke tiyesililikti bildirgen. Olardyng arasynda beynelik úqsastyq kezdeskenimen, búl olardy birdey tarihy nemese qúqyqtyq sanatqa jatqyzugha negiz bolmaydy. Sondyqtan ghylymy enbekterde úghymdardyng shekarasyn naqty belgileu qajet. Áytpese dәstýrli tanbalar men resmy gerbter bir qúbylystyng әrtýrli núsqasy retinde kórsetilip, olardyng qalyptasu tarihyndaghy aiyrmashylyqtar eskerusiz qalady.

Erlan Ámirbek: Qazaqstan gerbterining kompozisiyasynda Resey men Europanyng yqpaly saqtalghany bayqalady. Búl kәsiby dәstýrdi mengeru me, әlde ózge elderding ýlgisin qaytalau ma? Olardyng arasyndaghy shekara qayda?

Aydyn Rysbekúly: Qazaqstannyng resmy gerbter jasau tәjiriybesinde europalyq jәne reseylik geralidikanyng tarihy yqpaly bar. Múny qalqan pishininen, kompozisiyalyq sheshimderden, týsterdi ýilestiruden jәne figuralardy ornalastyru tәsilderinen bayqaugha bolady. Biraq belgili bir kәsiby әdisti paydalanu mәdeny tәueldilikti bildirmeydi. Ayyrmashylyq qoldanylghan әdisting bar-joghynda emes, onyng qalay paydalanylghanynda. Eger gerb dayyn ýlgini jergilikti tarihpen baylanystyrmay kóshirse, onda múnday sheshimning mazmúndyq negizi әlsiz bolady. Al kәsiby kompozisiyalyq tәsilder jergilikti tarihy derekterdi jýieli jetkizu ýshin qoldanylsa, olar últtyq mazmúnmen ýilese alady.

Qazaqstannyng memlekettik gerbi últtyq zannamamen retteledi. Ónirlik gerbter de aumaqtyng tarihyn, mәdeniyetin jәne ereksheligin negizdi týrde kórsetui kerek. Sondyqtan gerbting últtyq sipaty tek oghan qazaqy beyneler engizumen ólshenbeydi. Sol beynelerding nege tandalghany, qanday derekke sýienetini jәne birtútas kompozisiyada qanday qyzmet atqaratyny manyzdy. Mәselen, qalqan pishinining europalyq dәstýrge úqsas boluy gerbting mazmúnyn mindetti týrde europalyq etpeydi. Biraq qalqangha shanyraq, túlpar nemese ósimdik ornalastyrudyng ózi de últtyq mazmúnnyng jetkilikti dәleli bola almaydy. Eger beynelerding ónir tarihymen baylanysy týsindirilmese, olar sәndik elementter dengeyinde qalyp qoyady. Sondyqtan Qazaqstan geralidikasynyng aldynda eki mindet túr. Birinshisi, kәsiby talaptardy mengeru. Ekinshisi, sol talaptardy jergilikti tarihy derek pen últtyq mazmúngha baghyndyru. Ózge elderding tәjiriybesin oilanbay qaytalau da, ony týgel joqqa shygharu da mәseleni sheshpeydi.

Erlan Ámirbek: Qazaqstannyng memlekettik gerbi últtyq mazmún men geralidikalyq dәstýrdi qanshalyqty ýilestire aldy? Onyng beyneleri naqty qanday iydeyany jetkizedi?

Aydyn Rysbekúly: Qazaqstannyng memlekettik gerbi 1992 jyly bekitildi. Onyng negizgi beyneleri – shanyraq, uyqtar, qos pyraq jәne júldyz. Búl kompozisiya últtyq dýniyetanymgha sýienip, tәuelsiz memleketting bolmysyn kórsetuge baghyttalghan.

Shanyraq qazaq mәdeniyetinde ortaq ýi, otbasy jәne birlik úghymdarymen baylanysty. Uyqtar shanyraqty ústap túratyn qúrylymnyng bólshekteri retinde ortaq kenistikting tútastyghyn tanytady. Qos pyraq kýsh-quat, erkindik jәne asqaq múrattarmen sabaqtas simvoldyq maghyna beredi. Júldyz memleketting bolashaqqa úmtylysyn jәne biyik maqsattaryn bildiredi.

Búl jerde manyzdysy – әr beynening jeke maghynasy ghana emes, olardyng ortaq kompozisiyagha baghynuy. Memlekettik gerb әrtýrli beynelerding jiyntyghy emes, memleketting tútas bolmysyn tanytatyn rәmiz boluy kerek.

Últtyq mazmún men kәsiby kórkemdik qaghidalar bir-birine qayshy kelmeydi. Kerisinshe, kompozisiyalyq talaptar últtyq mazmúndy jinaqy әri anyq jetkizuge kómektesedi. Biraq beynelerding maghynasyn týsindiru kezinde resmy sipattama men tarihiy-mәdeny negizge sýienu qajet. Rәmizding mazmúny tek keyingi týsindirulerge tәueldi bolmaugha tiyis.

Memlekettik gerbting sapasyn baghalaghanda onyng qanday beynelerden túratynyna ghana emes, olardyng ózara baylanysyna, tanyluyna jәne tútas iydeyany jetkizuine nazar audaru kerek.

Erlan Ámirbek: Semey qalasynyng gerbinde últtyq mazmún men jergilikti tarihty biriktiruge úmtyldyq. Biraq qalanyng býkil tarihyn bir qalqangha syighyzu mýmkin emes. Onda qanday beynelerdi tandau kerek jәne olardyng maghynasy qalay dәleldenuge tiyis?

Aydyn Rysbekúly: Gerb qalanyng tolyq tarihyn bayandaytyn ensiklopediya emes. Onyng mindeti – qalanyng negizgi erekshelikterin yqsham әri tanylatyn týrde kórsetu. Sondyqtan gerbke engizilgen әrbir beyne belgili bir mazmúndyq mindet atqarugha tiyis.

Semey qalasynyng gerbindegi shanyraq, kitap, qaraghay, qos órkeshti týie jәne aspaly kópir beyneleri qalanyng mәdeniyetin, tabighatyn, tarihy baylanystaryn jәne qazirgi kelbetin tanytugha baghyttalghan. Kitap Semeyding Abay, Shәkәrim jәne Múhtar Áuezov siyaqty túlghalarmen sabaqtas ruhaniy-mәdeny ortalyq ekenin eske salady. Qaraghay ónirding tabighy ereksheligin, sonyng ishinde Semey qaraghayly ormanyn tanytady. Týie tarihy sauda men keruen joldaryna menzeydi. Kópir qalanyng infraqúrylymy men damuyn kórsetedi. Shanyraq últtyq dýniyetanymmen baylanystyrady.

Alayda beynelerdi tizip shyghu olardyng mazmúndyq negizin dәleldemeydi. Ár elementting maghynasy tarihy derektermen nemese gerbting bekitilgen resmy sipattamasymen negizdelui kerek. Mysaly, týie beynesin tarihy saudamen baylanystyru ýshin qalanyng keruen joldarymen, sauda qatynastarymen nemese búrynghy gerbimen sabaqtastyghyn naqty kórsetu qajet. Qaraghaydy ónirding tabighy ereksheligi retinde beru de sol tabighy nysannyng jergilikti manyzymen negizdeluge tiyis.

Bir gerbke tym kóp beyne engizu kompozisiyany auyrlatyp, negizgi oidy әlsiretui mýmkin. Sondyqtan mәsele qalanyng tarihyndaghy barlyq erekshelikti kórsetuge tyrysuda emes, olardyng ishinen rәmizdik túrghydan eng manyzdysyn tanday bilude.

Gerbting sapasy beynelerding sanymen ólshenbeydi. Negizgi ólshemder – tarihy negiz, maghynalyq tútastyq, kórkemdik jinaqylyq jәne rәmizding anyq tanyluy. Árbir figura ortaq iydeyagha qyzmet etpese, ol kompozisiyagha artyq jýk bolady.

Erlan Ámirbek: Almatynyng gerbindegi ilbis pen segiz alma gýli de jergilikti erekshelikti kórsetuge arnalghan. Biraq múnday beynelerding maghynasyn týsindirude qanday talap saqtaluy kerek?

Aydyn Rysbekúly: Almatynyng gerbindegi ilbis pen alma gýli qalanyng tabighy jәne mәdeny erekshelikterin tanytugha baghyttalghan. Alayda gerbtegi әrbir beynening maghynasyn týsindirgende resmy sipattamagha sýienu qajet. Keyinnen qalyptasqan týsindirmeni tarihy fakt retinde kórsetuge bolmaydy.

Ilbis beynesi qalanyng tabighy ortasymen jәne asqaqtyq úghymymen baylanystyryla alady. Al alma beynesi Almaty atauymen jәne ónirding bau-baqsha mәdeniyetimen sabaqtas. Eger segiz alma gýli qalanyng segiz audanyn bildiredi degen týsindirme berilse, onyng naqty qay resmy sipattamagha negizdelgenin anyq kórsetken jón. Rәmizdik maghyna men әkimshilik týsindirmeni derekke sýienbey tenestiruge bolmaydy.

Búl mysal ónirlik gerbke tabighi, tarihy erekshelikterdi jәne jergilikti mәdeniyetti engizuge bolatynyn kórsetedi. Biraq beynelerding kóp boluy gerbting sapasyn arttyrmaydy. Negizgi mindet – әr elementting naqty qyzmetin aiqyndap, ony ortaq kompozisiyagha baghyndyru.

Qalanyng býkil tarihyn bir qalqangha syighyzugha tyrysu da dúrys emes. Taghy qaytalap aitamyn, gerb tarihy ensiklopediya emes, belgili bir aumaqty tanugha mýmkindik beretin resmy rәmiz. Sondyqtan tandaudyng ózi kәsiby әri tarihy negizdelgen boluy qajet.

Erlan Ámirbek: Demek, ónirlik gerb jasaghanda últtyq beynelerdi kóptep engizu jetkiliksiz. Onda gerbting sapasyn anyqtaytyn naqty ólshemder qanday?

Aydyn Rysbekúly: Birinshi ólshem – tarihy negiz. Gerbke engizilgen beyne ónirding tarihymen, tabighatymen, mәdeniyetimen nemese qoghamdyq bolmysymen naqty baylanysuy kerek. Ekinshi ólshem – maghynalyq tútastyq. Ár figura jeke túrghan sәndik belgi emes, ortaq iydeyanyng bir bóligi bolugha tiyis. Ýshinshi ólshem – kompozisiyalyq jinaqylyq. Beynelerding shamadan tys kóbengi gerbting oqyluyn qiyndatady. Tórtinshi ólshem – derekting naqtylyghy. Belgining shyghu tegi men maghynasy turaly tújyrym tarihy qújattargha, zertteulerge nemese resmy sipattamagha sýienui kerek. Syrtqy úqsastyqtyng ózi belgili bir tarihy baylanysty dәleldemeydi. Bir belgining әrtýrli mәdeniyette kezdesui olardyng arasynda mindetti týrde tikeley sabaqtastyq bar degen sóz emes. Besinshi ólshem – qoldanugha jaramdylyq. Gerb ýlken kólemde de, shaghyn beynede de negizgi belgilerin joghaltpay tanyluy kerek. Eger kompozisiya tym kýrdeli bolyp, kishireytilgende beyneler ajyratylmasa, onyng kórkemdik sheshimin qayta qarastyru qajet.

Últtyq mazmún men kәsiby sapa bir-birine qarsy qoyylmaugha tiyis. Últtyq beyneni qoldanu ony tarihy derekpen negizdeu qajettigin joymaydy. Kerisinshe, tarihy dәldik pen kompozisiyalyq tәrtip rәmizding qoghamdyq senimdiligin arttyrady.

Erlan Ámirbek: Batys elderi geralidikadan alystap, qalalaryn tanytu ýshin logotipterge kóbirek jýginedi degen pikir jii aitylady. Búl shyndyqqa qanshalyqty sәikes keledi? Qalalardyng logotipter qoldanuy gerbterding manyzy tómendegenin bildire me?

Aydyn Rysbekúly: Búl pikirding belgili bir negizi bar, biraq Batys elderi geralidikadan tolyq bas tartty deu dúrys emes. Kóptegen qalalar resmy gerbterin saqtay otyryp, zamanauy kommunikasiyada logotipterdi de qoldanady. Búl eki qúraldyng mindetteri әrtýrli.

Klassikalyq geralidikada gerbting kompozisiyasy, týsteri men beynelerining ornalasuy tarihy qalyptasqan qaghidalargha sýienedi. Gerb qalanyng resmy mәrtebesin, tarihy sabaqtastyghyn jәne aumaqtyq biregeyligin bildiredi. Logotip qalany jarnamada, turistik materialdarda, internette jәne әleumettik jelilerde tanytugha arnalghan. Onyng mindeti – qysqa uaqytta tanylu, aqparatty yqsham jetkizu jәne birizdi grafikalyq beyne qalyptastyru.

Qalalardyng logotipterge jýginuining basty sebebi – kommunikasiyalyq mindetterding ózgerui. Býginde qala әkimshiligi resmy qújattarmen ghana shektelmeydi. Ol túrghyndarmen baylanys ornatady, turistik baghyttardy nasihattaydy, mәdeny is-sharalardy tanytady jәne sifrlyq platformalarda aqparat taratady. Múnday mindetterge ynghayly grafikalyq qúral qajet. Mysaly, Londonnyng tarihy gerbi men әkimshilik kommunikasiyada qoldanylatyn grafikalyq belgileri bir-birin almastyrmaydy. Niu-York te tarihy mórin saqtay otyryp, qalalyq qyzmetter men aqparattyq materialdardy bezendirude zamanauy grafikalyq qúraldardy paydalanady. Búl jaghdaylarda tarihy rәmiz resmy jәne saltanatty qyzmetin jalghastyrady, al zamanauy grafika kýndelikti kommunikasiyagha beyimdeledi. Degenmen múnday tәjiriybeni barlyq Batys qalalaryna birdey teluge bolmaydy. Ár qalanyng qúqyqtyq jýiesi, tarihy dәstýri jәne rәmizderdi paydalanu tәrtibi әrtýrli. Sondyqtan naqty qalanyng gerbi men logotiypining araqatynasyn baghalau ýshin onyng resmy qújattary men qoldanu tәjiriybesin qarastyru qajet.

Batys qalalary geralidikadan bas tartyp, logotipterdi onyng ornyna qabyldady deu – eki bólek qúbylysty bir-birine qarsy qong. Dúrysy, kóptegen qalalar resmy gerbterin saqtap, olarmen qatar zamanauy logotipterdi de paydalanady dep aitu. Búl bir rәmizdi ekinshisimen almastyru emes, әrqaysysyn óz mindetine say qoldanu tәjiriybesi.

Erlan Ámirbek: Qalanyng gerbi mәslihat sheshimimen bekitilse, ol resmy gerb sanalady. Al ony «tarihy gerb» dep atau ýshin qanday negiz kerek? Búl eki úghymdy nege jii shatastyramyz?

Aydyn Rysbekúly: «Resmy gerb» pen «tarihy gerb» bir úghym emes. Olar gerbting eki bólek sipatyn bildiredi. Resmy gerb – tiyisti organ bekitken jәne belgilengen tәrtippen qoldanylatyn rәmiz. Tarihy gerb – belgili bir tarihy kezende qalyptasqan nemese búrynghy rәmizdik dәstýrmen baylanysy bar gerb.

Mәslihattyng sheshimimen bekitilu gerbting resmy mәrtebesin anyqtaydy. Biraq búl sheshim onyng tarihy negizin avtomatty týrde dәleldemeydi. Gerbting tarihy sipatyn anyqtau ýshin onyng búrynghy núsqalaryn, arhivtik qújattardy, tarihy beynelerdi jәne rәmizdik sabaqtastyqty zertteu qajet. Mysaly, qazirgi gerb búrynghy gerbting beynelerin saqtap, onyng kompozisiyalyq nemese mazmúndyq dәstýrin jalghastyrsa, ony әri resmi, әri tarihy sabaqtastyqqa ie gerb dep sipattaugha bolady. Al janadan әzirlengen gerbting resmy týrde bekitilui ony birden tarihy gerbke ainaldyrmaydy. Onyng tarihy sipaty búrynghy rәmizdermen baylanysy nemese tarihy derektermen negizdelui arqyly anyqtalady. Búl úghymdardyng shatastyryluy kóbine «resmi» jәne «tarihi» sózderining birin-biri tolyqtyratyn sipattamalar ekenin eskermeuden tuyndaydy. Birinshisi qúqyqtyq mәrtebeni bildiredi, ekinshisi tarihy qalyptasu men sabaqtastyqty kórsetedi. Sondyqtan bir gerbting eki sipatqa da ie boluy mýmkin, biraq búl ýshin olardyng әrqaysysyna jeke negiz boluy qajet.

Erlan Ámirbek: Semey qalasynyng qazirgi gerbin әri resmi, әri tarihy rәmiz dep ataugha bola ma? Búrynghy gerbindegi qos órkeshti týie beynesi qazirgi núsqada da saqtalghan. Osy sabaqtastyqty tarihy mәrtebege jetkilikti negiz deuge bola ma?

Aydyn Rysbekúly: Semey qalasynyng qazirgi gerbi resmy rәmiz bolyp sanalady, óitkeni ol 2022 jyly qalalyq mәslihattyng sheshimimen bekitildi. Al onyng tarihy sipaty búrynghy gerbtermen sabaqtastyghynan kórinedi.

Búl sabaqtastyq tarihy derektermen rastalady. Semey qalasynyng 1851 jylghy alghashqy gerbinde jýk artylghan týie beynelengen. 1878 jyly bekitilgen Semipalatinsk oblysynyng gerbinde de osy beyne saqtalghan. Qazirgi Semey gerbindegi týie de osy tarihy rәmizdik dәstýrmen baylanysty. Onyng ýstine, qazirgi gerbting resmy sipattamasynda týie beynesi eski gerbting tarihy qúndylyghyn bildiretini jәne qalanyng búrynghy sauda baylanystaryn eske salatyny kórsetilgen. Sondyqtan Semeyding qazirgi gerbin resmy rәmiz әri búrynghy gerbtik dәstýrmen sabaqtas gerb dep sipattaugha negiz bar. Degenmen qazirgi gerbti «tarihy gerb» dep ataghanda, onyng qay kezendegi núsqasy turaly sóz bolyp otyrghanyn naqtylaghan jón. Óitkeni «resmy gerb» onyng qúqyqtyq mәrtebesin bildirse, «tarihy gerb» belgili bir kezende qoldanylghan gerbti nemese tarihy dәstýrmen sabaqtas rәmizdi bildirui mýmkin. Semey jaghdayynda eng dәl tújyrym: qazirgi resmy gerb búrynghy gerbterding tarihy dәstýrin jalghastyrady.

Erlan Ámirbek: Qalalardyng logotipter әzirleuin brendingpen baylanystyrugha bola ma? Brending pen logotipting aiyrmashylyghyn naqty qalay týsindiremiz?

Aydyn Rysbekúly: Logotip pen brending ózara baylanysty, biraq maghynasy birdey emes. Logotip – qalany nemese úiymdy tanytugha arnalghan naqty grafikalyq belgi. Brending – sol qalanyng ózindik beynesin qalyptastyrugha, erekshelikterin aiqyndaugha jәne belgili bir auditoriyagha tanytugha baghyttalghan keng auqymdy júmys.

Qalalyq brending logotippen shektelmeydi. Oghan qalanyng tarihyn tanytu, mәdeny múrasyn nasihattau, turistik mýmkindikterin kórsetu, qoghamdyq kenistikti úiymdastyru jәne túrghyndarmen baylanys ornatu siyaqty baghyttar kirui mýmkin. Logotip osy júmystyng kórneki qúraldarynyng biri ghana. Mysaly, qala turisterdi tartu ýshin logotip әzirlep, tarihy oryndaryn tanystyratyn materialdar shygharyp, mәdeny is-sharalar úiymdastyryp, aqparattyq nauqandar jýrgizui mýmkin. Biraq osy әreketterding barlyghy ózara baylanysqan ortaq strategiyagha baghynbasa, olardy tolyqqandy brending dep baghalau qiyn.

Brending resmy gerbti almastyrugha mindetti emes. Gerb qalanyng resmy mәrtebesin jәne tarihy sabaqtastyghyn bildiredi. Brending qalanyng júrtshylyq aldyndaghy beynesin qalyptastyrugha baghyttalady. Sondyqtan búl úghymdardy bir-birine qarsy qoydyng qajeti joq. Mәsele әrqaysysynyng mindetin anyqtap, olardy tiyisti salada dúrys qoldanuda.

Erlan Ámirbek: Gerb pen emblemanyng aiyrmashylyghy nede? Emblemalardy zertteytin emblematika bar ekeni belgili. Biraq gerbting ózi de beynelik belgi bolsa, ony emblemadan ajyratatyn naqty ólshem qanday?

Aydyn Rysbekúly: Gerb pen emblema ekeui de belgili bir maghyna jetkizetin beynelik qúraldar. Biraq olardy bir úghym retinde qoldanugha bolmaydy. Gerb geralidikalyq dәstýrge sәikes jasalyp, qúrylymy men beynelerining ornalasuy arnayy qaghidalarmen sipattalady. Onyng tarihy qalyptasu tәrtibi, týsterdi qoldanu dәstýri jәne kompozisiyalyq qúrylymy bar. Emblema belgili bir úiymdy, mekemeni, qozghalysty nemese iydeyany bildiretin beynelik belgi. Onyng qúrylymy mindetti týrde geralidikalyq qaghidalargha baghynbaydy. Emblema mәtinnen, geometriyalyq pishinderden, shartty beynelerden nemese birneshe elementting ýilesiminen túrady.

Emblemalardy, olardyng qalyptasuyn, qúrylymyn, maghynasyn jәne tarihy qoldanysyn zertteytin sala «emblematika» dep atalady. Geralidika gerbterding qúrylymyn, tarihyn, týsteri men figuralaryn jәne olardyng sipattamasyn qarastyrady. Búl eki salanyng zertteu ayasy keyde toghysqanymen, olardyng negizgi nysandary birdey emes. Mysaly, úiymnyng atauy jazylghan grafikalyq belgi emblema bola alady. Al belgili bir qalanyng geralidikalyq qaghidalargha sәikes jasalghan jәne resmy bekitilgen qalqandy rәmizi gerb sanalady. Gerbting ishinde emblemalyq sipattaghy beyneler qoldanylady, biraq búl onyng geralidikalyq tabighatyn ózgertpeydi. Sondyqtan gerbti emblemanyng basqa atauy retinde týsindiruge bolmaydy. Gerbting aiyrym belgisi – onyng geralidikalyq qúrylymy men tarihy dәstýri. Al emblema – maghyna bildiretin beynelik belgilerding kenirek sanaty. Naqty nysandy jiktegende onyng atauyna ghana emes, qúrylymyna, jasalu qaghidalaryna jәne qoldanylu mәrtebesine nazar audaru kerek.

Erlan Ámirbek: Semey sekildi tarihy tereng qalanyng gerbi men turistik logotiypin bólek ústaghan jón be? Olardyng qyzmetin aralastyru qanday mәselege әkelui mýmkin?

Aydyn Rysbekúly: Olardyng qyzmetin ajyratu oryndy. Gerb qalanyng resmy mәrtebesin jәne tarihy sabaqtastyghyn bildiredi. Turistik logotip qalany sayahatshylargha, investorlargha jәne basqa da auditoriyalargha tanytugha arnalghan kommunikasiyalyq qúral retinde qoldanylady.

Eger logotip pen gerbting mindetteri naqty ajyratylmasa, olardyng qúqyqtyq jәne mazmúndyq qyzmetteri shatasuy mýmkin. Mysaly, jarnamalyq nauqangha arnalghan grafikalyq belgi resmy gerbting ornyna qoldanylsa, qala rәmizining mәrtebesi turaly týsinbeushilik tuyndaydy. Kerisinshe, resmy gerbti barlyq jarnamalyq materialgha ózgerissiz ornalastyru onyng әr ortadaghy qoldanysyn qiyndatady. Sondyqtan әr rәmizding mәrtebesi, qoldanylu tәrtibi jәne jauapty mekemesi anyq boluy qajet. Gerbting beynesin ózgertu nemese onyng elementterin bólek paydalanu da belgilengen talaptargha sәikes jýzege asyrylugha tiyis.

Jana logotip tarihy gerbti negizsiz yghystyrmauy kerek. Sonymen birge resmy gerbten zamanauy kommunikasiyanyng barlyq mindetin atqarudy talap etu de oryndy emes. Ár qúral óz qyzmetin atqarghanda ghana rәmizdik jýie týsinikti әri birizdi bolady.

Erlan Ámirbek: Qazaqstan geralidikasyn damytu ýshin qanday naqty qadamdar qajet? Últtyq erekshelikti saqtau maqsatynda europalyq qaghidalardan bas tartu kerek pe?

Aydyn Rysbekúly: Birinshi kezekte qazaqtyng dәstýrli tanbalyq mәdeniyetin jýieli zertteu qajet. Ru tanbalarynyng núsqalaryn, tarihy qoldanyluyn, arhivtik derekterdegi kórinisin jәne olardyng qoghamdyq qyzmetin salystyryp zerdeleu kerek. Ekinshi mindet – memlekettik jәne ónirlik gerbterding tarihyn, resmy sipattamalaryn jәne bekitilu tәrtibin jýieleu. Ýshinshi mindet – jana gerbterdi әzirleuding sapasyn arttyru. Ár joba tarihy derekke, jergilikti erekshelikke jәne kәsiby kompozisiyalyq talaptargha sýienuge tiyis. Beynelerding maghynasy týsindirilip, olardyng ortaq iydeyagha qatysy kórsetilui kerek. Qalqangha birneshe últtyq nyshandy ornalastyrudyng ózi sapaly gerb jasaugha jetkiliksiz. Tórtinshi mindet – búrynghy rәmizderding tarihyn qújat jýzinde saqtau. Arhivtik qújattar, eski mórler, kartalar, tarihy basylymdar jәne resmy sheshimder gerbterding ózgeru jolyn anyqtaugha kómektesedi. Búl júmys qazirgi núsqalardyng búrynghy rәmizdermen sabaqtastyghyn dәleldi týrde baghalaugha mýmkindik beredi.

Europalyq geralidikanyng qaghidalaryn týgel joqqa shygharu da, olardy ózgerissiz qabyldau da dúrys emes. Olardy tarihy tәjiriybe retinde zerttep, últtyq erekshelikke say qoldanu qajet. Kәsiby talaptar últtyq mazmúngha kedergi keltirmeydi. Kerisinshe, dúrys qoldanylghan kompozisiyalyq tәsilder jergilikti tarihty jinaqy әri anyq jetkizuge mýmkindik beredi.

Qazaqstan geralidikasynyng damuy ózge elderding ýlgisin qaytalaumen shektelmeuge tiyis. Biraq últtyq erekshelik kәsiby talaptardan bas tartu arqyly da qalyptaspaydy. Negizgi mindet – tarihy negizi bar, mazmúny dәleldi, kompozisiyasy jinaqy jәne resmy qoldanugha jaramdy gerbter jasau.

Erlan Ámirbek: Ángimemizdi qorytyndylasaq, gerbting qúndylyghy onyng basqa elderding rәmizderine úqsaytynynda nemese úqsamaytynynda emes, tarihy negizi men atqaratyn qyzmetinde ghoy. Biraq últtyq mazmún turaly aitqanda, ony naqty derekpen dәleldeuding manyzy da zor emes pe?

Aydyn Rysbekúly: Áriyne. Gerbting qúndylyghy onyng neni bildiretininde, qanday tarihy jadty saqtaytynynda jәne qoghamgha qanday mazmún jetkizetininde. Biraq búl mazmún jalpylama týsindirulerge emes, naqty tarihy negizge sýienuge tiyis.

Qazaqtyng tanbalyq mәdeniyeti Resey imperiyasynyng resmy gerbter jýiesin engizuinen búryn qalyptasty. Qazirgi Qazaqstan geralidikasynyng damuyna europalyq jәne reseylik dәstýrler yqpal etti. Búl eki tarihy qúbylysty bir-birine qarsy qoydyng qajeti joq. Olardyng qalyptasu jaghdayy men qoghamdyq qyzmetin ajyratyp qarastyru kerek.

Últtyq erekshelikti saqtau ýshin kәsiby qaghidalardan bas tartu mindetti emes. Biraq syrtqy ýlgini qaytalau da últtyq rәmiz jasaudyng jetkilikti sharty bola almaydy. Árbir beynening tarihy negizi, әrbir kompozisiyalyq sheshimning sebebi jәne әrbir resmy rәmizding naqty qyzmeti týsinikti boluy qajet.

Rәmizderdi zertteu tek olardyng syrtqy pishinin sipattaumen shektelmeuge tiyis. Olardyng shyghu tegin anyqtau, tarihy núsqalaryn salystyru, maghynasyn dәleldeu jәne qazirgi qoghamdaghy qyzmetin baghalau qajet. Sonda ghana últtyq mazmún men kәsiby talaptar ýilesip, tarihy jadyny saqtaytyn әri keler úrpaqqa týsinikti gerbter qalyptasady.

Suret: Spiykerding múraghatynan alyndy.

Abai.kz