Týrki memleketteri úiymy, jana aimaqtyq yqpaldastyq jәne Ankara sammiytining strategiyalyq mәni...

Geografiyadan sayasy erik-jigerge

Qazirgi әlemdik sayasatta memleketting quaty tek jerining kendigimen, әskery әleuetimen nemese tabighy baylyghymen ólshenbeydi. Býgingi halyqaralyq qatynastarda elderding óz geografiyalyq kenistigin sauda, bilim jәne ózara senim qalyptasatyn ortaq mýddeler alanyna ainaldyra aluy airyqsha manyzgha iye. Týrki memleketteri úiymynyng (TMÚ) bolashaghyna da osy túrghydan qaraghan jón. Ortaq tariyh, til men mәdeniyet halyqtardy jaqyndastyrghanymen, tarihy tuystyq ózdiginen ekonomikalyq integrasiyany nemese sayasy ýilesimdi qamtamasyz ete almaydy.

Osy tústa qazaq oqyrmanyna da, tútas týrki әlemine de ortaq saual tuyndaydy: Týrki әlemi ótken tarihymen ghana sipattalatyn mәdeny kenistik bolyp qala ma, әlde ortaq mýddelerin ýilestirip, qabyldaghan sheshimderin jýzege asyra alatyn aimaqtyq qúrylymgha ainala ma?

2026 jylghy 29–30 qazanda Ankarada ótetin Týrki memleketteri úiymynyng XIII sammiytining strategiyalyq manyzy da osy tandaumen tikeley baylanysty.

Aymaq pen aimaqtyq yqpaldastyqtyng aiyrmashylyghy

Halyqaralyq qatynastar teoriyasynda aimaq úghymy geografiyalyq, tarihy jәne ekonomikalyq baylanystar arqyly anyqtalady. Aymaqtanu memleketter arasyndaghy sauda, kólik qatynasy men qoghamdyq baylanystardyng tabighy týrde kýsheyin bildiredi. Al aimaqtyq yqpaldastyqty sayasy túrghydan damytu, yaghny regionalizm, osy qatynastardy ortaq erejeler men túraqty instituttargha ainaldyrudy kózdeydi.

Qarapayym aitqanda, geografiya mýmkindik beredi, al sayasy erik-jiger sol mýmkindikti naqty nәtiyjege jetkizedi.

2009 jylghy Nahchyvan kelisiminen bastalghan institusionaldyq ýderis 2011 jylghy Almaty sammiytinde ekonomikalyq yntymaqtastyqqa, 2021 jylghy Ystambúl sammiytinde úiymnyng qazirgi atauyn qabyldaugha jәne «Týrki әlemining keleshegi – 2040» qújatyn bekituge úlasty. 2023 jylghy Astana sammiytinde kólik baylanystary men institusionaldyq yntymaqtastyqqa nazar audarylsa, 2026 jylghy Týrkistandaghy beyresmy sammitte jasandy intellekt pen sifrlyq damu mәseleleri aldynghy qatargha shyqty.

Búl oqighalardy jekelegen memleketterding jetistigi retinde emes, týrki yntymaqtastyghynyng mәdeny jaqyndyqtan naqty ekonomikalyq jәne tehnologiyalyq baylanystargha qaray damuy dep baghalaghan dúrys.

Alayda sammitterding jii ótui integrasiyanyng tolyq jýzege asqanyn bildirmeydi. Úiymnyng tabysy qabyldaghan deklarasiyalarynyng sanymen emes, memleketter arasyndaghy kedergilerdi qanshalyqty azayta alghanymen ólshenui tiyis.

Qazaqstandyq kәsipker, ózbekstandyq óndirushi nemese qyrghyzstandyq student TMÚ qyzmetining paydasyn kýndelikti ómirinde sezine ala ma? Negizgi mәsele osynda.

Aymaqtyq yntymaqtastyq mindetti týrde memleketterding egemen ókilettikterin ortaq organgha berudi talap etpeydi. Kedendik aqparat jýielerining ýilesui, kәsiby biliktilikting ózara tanyluy nemese birlesken bilim beru baghdarlamalarynyng damuynyng ózi elderdi jaqyndastyratyn manyzdy qadamdar bola alady.

Ashyq jәne kópdengeyli aimaqtyq yntymaqtastyq

Týrki memleketteri úiymynyng maqsaty Europalyq odaq ýlgisin qaytalau nemese әskery odaq qúru bolmauy tiyis. Kerisinshe, týrki memleketterining tarihy tәjiriybesine, egemendik qaghidattaryna jәne ekonomikalyq mýddelerine sәikes keletin ashyq aimaqtyq yntymaqtastyq ýlgisin qalyptastyru manyzdy.

Ashyq regionalizm memleketterding ózara baylanystaryn terendete otyryp, basqa eldermen jәne halyqaralyq úiymdarmen yntymaqtastyghyn shektemeudi bildiredi. Al kópdengeyli aimaqtyq yqpaldastyq bir memleketting әrtýrli ónirlik qúrylymdargha qatysyp, olardyng mýmkindikterin ózara tolyqtyra aluyna negizdeledi.

Búl týrki memleketteri ýshin nelikten manyzdy?

Qazaqstan men Qyrghyzstan Euraziyalyq ekonomikalyq odaqqa mýshe. Týrkiyanyng Europamen qalyptasqan ekonomikalyq baylanystary bar. Ázerbayjan Kaspiy tenizi men Ontýstik Kavkaz arqyly halyqaralyq kólik jәne energetikalyq jelilerdi damytyp keledi. Ózbekstan Ortalyq Aziyadaghy aimaqtyq yntymaqtastyqqa erekshe mәn beredi.

Osynday aiyrmashylyqtardy qayshylyq retinde qabyldau qanshalyqty oryndy?

Meninshe, búl erekshelikter TMÚ-nyng әlsizdigi emes, kerisinshe, onyng halyqaralyq baylanystaryn keneytetin mýmkindik.

Ortalyq Aziya memleketteri basshylarynyng konsulitativtik kezdesuleri aimaqtyng ishki mәselelerin sheshuge baghyttalsa, TMÚ Ortalyq Aziyany Kaspiy, Ontýstik Kavkaz jәne Anadoly arqyly keng halyqaralyq kenistikpen baylanystyra alady.

Endeshe osy eki aimaqtyq ýderis nelikten bir-birine bәsekeles boluy kerek?

Qazaqstan Preziydenti Qasym-Jomart Toqaevtyng 2026 jylghy 15 mamyrda Týrkistanda ótken sammitte TMÚ-nyng geosayasy joba nemese әskery úiym emes ekenine nazar audaruy osy túrghydan manyzdy. Úiymnyng qúndylyghyn ózge kýshterge qarsy túrudan emes, saudany, tehnologiyany jәne halyqtar arasyndaghy baylanystardy damytudan izdegen dúrys.

TMÚ Shanhay yntymaqtastyq úiymymen, Euraziya kenistigindegi qúrylymdarmen jәne ózge halyqaralyq instituttarmen bәsekelesuge mindetti emes. Manyzdysy – әr qúrylymnyng mýmkindigin ózara tolyqtyru jәne ortaq mýddelerdi tiyimdi ýilestiru.

Qazaqstannyng Ortalyq Aziyadaghy tәjiriybesi, Týrkiyanyng ónerkәsiptik әleueti, Ázerbayjannyng energetikalyq jәne kólik baylanystary, Ózbekstannyng óndiristik mýmkindikteri men Qyrghyzstannyng adamy kapitaly ortaq jobalar arqyly jana aimaqtyq quat qalyptastyra alady.

Alayda búl ýderis bir memleketting ýstemdigine emes, barlyq qatysushy elding tendigine sýienui qajet.

Abaydyng birlik turaly ósiyeti

Abay Qúnanbayúly ózining әigili «Segiz ayaq» óleninde: «Birindi, qazaq, biring dos, Kórmesen, isting bәri bos», – deydi.

Abay búl sózderdi óz dәuirindegi qazaq qoghamynyng ishki alauyzdyghyn synau ýshin aitqan. Ony býgingi memleketaralyq qatynastardyng tikeley sayasy baghdarlamasy retinde qabyldau tarihy túrghydan dúrys bolmas edi.

Degenmen oidyng týpki mәni býgin de ózekti: senim joq jerde túraqty yntymaqtastyq ta bolmaydy.

Týrki memleketteri ýshin ózara senim ortaq tarihty dәripteumen shektelmeydi. Ol qabyldanghan mindettemelerdi oryndaudy, kelispeushilikterdi kelissóz arqyly sheshudi jәne barlyq memleketting últtyq mýddesin qúrmetteudi talap etedi.

Tarihy múrany qazirgi sayasatpen baylanystyruda da osy ólshem saqtaluy tiyis. Qazaq ziyalylary óz kezeninde últtyq erkindik, bilim, qoghamdyq tútastyq jәne otarlyq tәueldilik mәselelerine jauap izdedi. Al býgingi TMÚ – tәuelsiz memleketterding halyqaralyq úiymy. Sondyqtan tarihy oishyldardyng múrasynan alynatyn negizgi sabaq sayasy shekaralardy joy emes, ózara qúrmet negizinde birlesip әreket etu qabiletin arttyru bolmaq.

Týrki dәlizi (Orta dәliz): tranzitten ekonomikalyq kenistikke

Transkaspiy halyqaralyq kólik baghyty, yaghny Orta dәliz, Qytaydan Ortalyq Aziyagha, odan Kaspiy arqyly Ázerbayjan, Gruziya jәne Týrkiyagha shyghatyn manyzdy baghyttardyng biri.

Alayda geografiyalyq ornalasudyng tiyimdiligi ekonomikalyq quattyng avtomatty týrde artuyn bildirmeydi. Eger tauarlar belgili bir memleketting aumaghy arqyly ótip, sol elde óndiris, tehnologiya jәne kapital jinaqtalmasa, tranzitten týsetin payda shekteuli bolyp qalady.

TMÚ-nyng mindeti temirjoldar men porttardy damytumen ghana shektelmeui qajet. Kedendik rәsimderdi jenildetu, elektrondyq qújattardy ózara tanu, tasymal tarifterin ýilestiru jәne shekaradaghy kidiristerdi azaytu aimaqtyq ekonomikalyq yntymaqtastyqtyng negizine ainaluy tiyis.

Sonymen qatar kólik baghyttarynyng boyynda birlesken ónerkәsiptik jәne logistikalyq ortalyqtar qúryluy manyzdy.

Týrki memleketteri Euraziyada tauarlar ótetin dәliz ghana qalyptastyra ma, әlde sol tauarlar óndirilip, óndelip, әlemdik naryqqa shygharylatyn jana ekonomikalyq kenistik qúra ala ma?

Búl súraqtyng jauaby infraqúrylymnan bólek, qúqyqtyq jәne әkimshilik ýilesimdilikke baylanysty. Qújattardy qayta rәsimdeu, úzaq kýtu merzimderi men túraqsyz tarifter kólik jobalarynyng tiyimdiligin tómendetedi. Sondyqtan Orta dәlizding damuy Gruziya sekildi TMÚ-gha mýshe emes әriptestermen de kelisilgen is-qimyldy qajet etedi.

Ekonomikalyq yntymaqtastyqtyng әleumettik negizi

Týrki investisiyalyq qory ortaq jobalardy qarjylandyrugha mýmkindik beretin manyzdy qúraldardyng biri. Degenmen onyng tiyimdiligi qúrylghanynyng ózimen emes, jýzege asyrghan jobalarymen baghalanuy kerek.

Auyl sharuashylyghy tehnologiyalary, energetika, azyq-týlik ónerkәsibi, mashina jasau jәne sifrlyq qyzmet kórsetu salalaryndaghy birlesken óndiris memleketter arasyndaghy ekonomikalyq baylanystardy nyghayta alady.

Búl jerde ekonomikalyq mýmkindikterding әdil bólinui erekshe manyzdy. Iri ekonomikalar negizgi paydany iyelenip, shaghyn ekonomikalar tek tútynu naryghyna ainalatyn modeli úzaq merzimdi yntymaqtastyqty әlsiretedi.

Ekonomikalyq jaqyndasu bilim men adamy kapitaldy damytumen qatar jýrui qajet. Uniyversiytetterding birlesken zertteuleri, studentter almasuy jәne ghylymy baylanystar kýsheymeyinshe aimaqtyq yqpaldastyq qogham ómirine tereng ornygha almaydy.

Ahmet Baytúrsynúlynyn: «Bilimdi bolugha oqu kerek. Bay bolugha kәsip kerek. Kýshti bolugha birlik kerek», – degen sózi býgingi týrki yntymaqtastyghynyng negizgi mindetterin dәl sipattaydy.

Bilim, óndiris jәne birlik bir-birinen ajyramaytyn úghymdargha ainaluy tiyis.

Sifrlyq egemendik jәne ortaq qauipsizdik

2026 jylghy Týrkistan sammiytinde jasandy intellekt pen sifrlyq damugha basymdyq berilui úiymnyng jana zaman talaptaryna beyimdeluge úmtylysyn kórsetedi.

Biraq tehnologiyalyq yntymaqtastyq resmy qújattardaghy mәlimdemelermen shektelmeui tiyis. Ortaq ghylymy zertteuler, derekter infraqúrylymy, kiyberqauipsizdik jәne últtyq tilderdi sifrlyq ortada damytu naqty jobalar arqyly jýzege asuy qajet.

Qazaq, týrik, qyrghyz, ózbek jәne әzerbayjan tilderining sifrlyq mýmkindikterin keneytu tek mәdeny mәsele emes. Búl tehnologiyalyq derbestik pen ekonomikalyq bәsekege qabilettilikting de manyzdy sharty.

Aymaqtyq qauipsizdik úghymyn da әskery mәselelermen shekteuge bolmaydy. Kaspiy tenizining ekologiyalyq jaghdayy, su resurstaryn basqaru, energetikalyq túraqtylyq jәne tabighy apattar memleketter shekarasynan asyp týsetin ortaq qaterler bolyp sanalady.

Múnday mәselelerdi sheshu ýshin TMÚ basqa aimaqtyq úiymdarmen jәne kórshi memlekettermen yntymaqtastyq jýrgizui kerek. Óitkeni su men ekologiya mәseleleri halyqtardyng tiline nemese sayasy shekaralargha baghynbaydy.

Energetikalyq qauipsizdik te óndirushi jәne tútynushy elder arasyndaghy ashyq әri úzaq merzimdi kelisimderdi talap etedi. Aymaqtyq túraqtylyqtyng negizi barlyq qayshylyqty joyda emes, olardy aldyn ala kelisilgen instituttar arqyly basqaru qabiletinde jatyr.

Ankara sammiytinen ne kýtemiz?

Aldaghy Ankara sammiytining manyzyn jana bastamalardyng sanymen emes, búryn qabyldanghan sheshimderding oryndalu dengeyimen baghalau qajet.

«Týrki әlemining keleshegi – 2040» qújaty ayasynda kólik qatynastarynyng tiyimdiligi, investisiyalyq jobalar, ghylymy yntymaqtastyq jәne sifrlyq qyzmetter naqty kórsetkishter arqyly qadaghalanuy tiyis.

Meninshe, Ankarada ýsh mәselege erekshe nazar audaru oryndy.

Birinshiden, qabyldanghan sheshimderding oryndalu merzimi men jauapty taraptary aiqyndaluy qajet. Ekinshiden, kólik, investisiya jәne sifrlyq ekonomika jobalary birtútas aimaqtyq damu sayasaty ayasynda qarastyryluy tiyis. Ýshinshiden, uniyversiytetter, kәsipkerler men zertteu ortalyqtary úiymnyng praktikalyq qyzmetine túraqty týrde tartyluy kerek.

Aymaqtyq yqpaldastyq tek memleket astanalary arasyndaghy diplomatiyalyq baylanys dengeyinde qalsa, onyng qoghamdyq negizi әlsiz bolady. Al halyqtyng kýndelikti ómirine әser etetin әrbir joba úiymnyng bedelin nyghaytady.

Qazaq halqynyn: «Altau ala bolsa, auyzdaghy ketedi, tórteu týgel bolsa, tóbedegi keledi», – degen maqaly osy tústa oigha oralady.

Alayda qazirgi halyqaralyq qatynastarda birlik barlyq memleketting birdey oilauyn bildirmeydi. Naghyz birlik – últtyq mýddelerding aiyrmashylyghyna qaramastan, ortaq mәselelerde kelisimge kele bilu.

Týrki әlemining aldynda manyzdy tandau túr: tarihy jaqyndyghyn qaytalay beretin diplomatiyalyq alang bolyp qala ma, әlde egemen memleketterding tendigine negizdelgen, halyqtarynyng әl-auqatyna naqty ýles qosatyn tiyimdi aimaqtyq qúrylymgha ainala ma?

Mening payymdauymsha, Týrki memleketteri úiymynyng bolashaghy ekinshi baghytpen baylanysty.

Geografiya halyqtardy jaqyndastyra alady. Biraq ortaq bolashaqty qalyptastyratyn kýsh – ózara senim, bilim, óndiris jәne naqty iske úlasqan sayasy erik-jiger.

Suret: Avtordyng múraghatynan alyndy.

Sabahatdin Jan Ayesh (Sabahattin Can Ayeş),

Euraziya zertteushisi, PhD kandidaty

Abai.kz