Түркі мемлекеттері ұйымы, жаңа аймақтық ықпалдастық және Анкара саммитінің стратегиялық мәні...

Географиядан саяси ерік-жігерге

Қазіргі әлемдік саясатта мемлекеттің қуаты тек жерінің кеңдігімен, әскери әлеуетімен немесе табиғи байлығымен өлшенбейді. Бүгінгі халықаралық қатынастарда елдердің өз географиялық кеңістігін сауда, білім және өзара сенім қалыптасатын ортақ мүдделер алаңына айналдыра алуы айрықша маңызға ие. Түркі мемлекеттері ұйымының (ТМҰ) болашағына да осы тұрғыдан қараған жөн. Ортақ тарих, тіл мен мәдениет халықтарды жақындастырғанымен, тарихи туыстық өздігінен экономикалық интеграцияны немесе саяси үйлесімді қамтамасыз ете алмайды.

Осы тұста қазақ оқырманына да, тұтас түркі әлеміне де ортақ сауал туындайды: Түркі әлемі өткен тарихымен ғана сипатталатын мәдени кеңістік болып қала ма, әлде ортақ мүдделерін үйлестіріп, қабылдаған шешімдерін жүзеге асыра алатын аймақтық құрылымға айнала ма?

2026 жылғы 29–30 қазанда Анкарада өтетін Түркі мемлекеттері ұйымының XIII саммитінің стратегиялық маңызы да осы таңдаумен тікелей байланысты.

Аймақ пен аймақтық ықпалдастықтың айырмашылығы

Халықаралық қатынастар теориясында аймақ ұғымы географиялық, тарихи және экономикалық байланыстар арқылы анықталады. Аймақтану мемлекеттер арасындағы сауда, көлік қатынасы мен қоғамдық байланыстардың табиғи түрде күшеюін білдіреді. Ал аймақтық ықпалдастықты саяси тұрғыдан дамыту, яғни регионализм, осы қатынастарды ортақ ережелер мен тұрақты институттарға айналдыруды көздейді.

Қарапайым айтқанда, география мүмкіндік береді, ал саяси ерік-жігер сол мүмкіндікті нақты нәтижеге жеткізеді.

2009 жылғы Нахчыван келісімінен басталған институционалдық үдеріс 2011 жылғы Алматы саммитінде экономикалық ынтымақтастыққа, 2021 жылғы Ыстамбұл саммитінде ұйымның қазіргі атауын қабылдауға және «Түркі әлемінің келешегі – 2040» құжатын бекітуге ұласты. 2023 жылғы Астана саммитінде көлік байланыстары мен институционалдық ынтымақтастыққа назар аударылса, 2026 жылғы Түркістандағы бейресми саммитте жасанды интеллект пен цифрлық даму мәселелері алдыңғы қатарға шықты.

Бұл оқиғаларды жекелеген мемлекеттердің жетістігі ретінде емес, түркі ынтымақтастығының мәдени жақындықтан нақты экономикалық және технологиялық байланыстарға қарай дамуы деп бағалаған дұрыс.

Алайда саммиттердің жиі өтуі интеграцияның толық жүзеге асқанын білдірмейді. Ұйымның табысы қабылдаған декларацияларының санымен емес, мемлекеттер арасындағы кедергілерді қаншалықты азайта алғанымен өлшенуі тиіс.

Қазақстандық кәсіпкер, өзбекстандық өндіруші немесе қырғызстандық студент ТМҰ қызметінің пайдасын күнделікті өмірінде сезіне ала ма? Негізгі мәселе осында.

Аймақтық ынтымақтастық міндетті түрде мемлекеттердің егемен өкілеттіктерін ортақ органға беруді талап етпейді. Кедендік ақпарат жүйелерінің үйлесуі, кәсіби біліктіліктің өзара танылуы немесе бірлескен білім беру бағдарламаларының дамуының өзі елдерді жақындастыратын маңызды қадамдар бола алады.

Ашық және көпдеңгейлі аймақтық ынтымақтастық

Түркі мемлекеттері ұйымының мақсаты Еуропалық одақ үлгісін қайталау немесе әскери одақ құру болмауы тиіс. Керісінше, түркі мемлекеттерінің тарихи тәжірибесіне, егемендік қағидаттарына және экономикалық мүдделеріне сәйкес келетін ашық аймақтық ынтымақтастық үлгісін қалыптастыру маңызды.

Ашық регионализм мемлекеттердің өзара байланыстарын тереңдете отырып, басқа елдермен және халықаралық ұйымдармен ынтымақтастығын шектемеуді білдіреді. Ал көпдеңгейлі аймақтық ықпалдастық бір мемлекеттің әртүрлі өңірлік құрылымдарға қатысып, олардың мүмкіндіктерін өзара толықтыра алуына негізделеді.

Бұл түркі мемлекеттері үшін неліктен маңызды?

Қазақстан мен Қырғызстан Еуразиялық экономикалық одаққа мүше. Түркияның Еуропамен қалыптасқан экономикалық байланыстары бар. Әзербайжан Каспий теңізі мен Оңтүстік Кавказ арқылы халықаралық көлік және энергетикалық желілерді дамытып келеді. Өзбекстан Орталық Азиядағы аймақтық ынтымақтастыққа ерекше мән береді.

Осындай айырмашылықтарды қайшылық ретінде қабылдау қаншалықты орынды?

Меніңше, бұл ерекшеліктер ТМҰ-ның әлсіздігі емес, керісінше, оның халықаралық байланыстарын кеңейтетін мүмкіндік.

Орталық Азия мемлекеттері басшыларының консультативтік кездесулері аймақтың ішкі мәселелерін шешуге бағытталса, ТМҰ Орталық Азияны Каспий, Оңтүстік Кавказ және Анадолы арқылы кең халықаралық кеңістікпен байланыстыра алады.

Ендеше осы екі аймақтық үдеріс неліктен бір-біріне бәсекелес болуы керек?

Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаевтың 2026 жылғы 15 мамырда Түркістанда өткен саммитте ТМҰ-ның геосаяси жоба немесе әскери ұйым емес екеніне назар аударуы осы тұрғыдан маңызды. Ұйымның құндылығын өзге күштерге қарсы тұрудан емес, сауданы, технологияны және халықтар арасындағы байланыстарды дамытудан іздеген дұрыс.

ТМҰ Шанхай ынтымақтастық ұйымымен, Еуразия кеңістігіндегі құрылымдармен және өзге халықаралық институттармен бәсекелесуге міндетті емес. Маңыздысы – әр құрылымның мүмкіндігін өзара толықтыру және ортақ мүдделерді тиімді үйлестіру.

Қазақстанның Орталық Азиядағы тәжірибесі, Түркияның өнеркәсіптік әлеуеті, Әзербайжанның энергетикалық және көлік байланыстары, Өзбекстанның өндірістік мүмкіндіктері мен Қырғызстанның адами капиталы ортақ жобалар арқылы жаңа аймақтық қуат қалыптастыра алады.

Алайда бұл үдеріс бір мемлекеттің үстемдігіне емес, барлық қатысушы елдің теңдігіне сүйенуі қажет.

Абайдың бірлік туралы өсиеті

Абай Құнанбайұлы өзінің әйгілі «Сегіз аяқ» өлеңінде: «Біріңді, қазақ, бірің дос, Көрмесең, істің бәрі бос», – дейді.

Абай бұл сөздерді өз дәуіріндегі қазақ қоғамының ішкі алауыздығын сынау үшін айтқан. Оны бүгінгі мемлекетаралық қатынастардың тікелей саяси бағдарламасы ретінде қабылдау тарихи тұрғыдан дұрыс болмас еді.

Дегенмен ойдың түпкі мәні бүгін де өзекті: сенім жоқ жерде тұрақты ынтымақтастық та болмайды.

Түркі мемлекеттері үшін өзара сенім ортақ тарихты дәріптеумен шектелмейді. Ол қабылданған міндеттемелерді орындауды, келіспеушіліктерді келіссөз арқылы шешуді және барлық мемлекеттің ұлттық мүддесін құрметтеуді талап етеді.

Тарихи мұраны қазіргі саясатпен байланыстыруда да осы өлшем сақталуы тиіс. Қазақ зиялылары өз кезеңінде ұлттық еркіндік, білім, қоғамдық тұтастық және отарлық тәуелділік мәселелеріне жауап іздеді. Ал бүгінгі ТМҰ – тәуелсіз мемлекеттердің халықаралық ұйымы. Сондықтан тарихи ойшылдардың мұрасынан алынатын негізгі сабақ саяси шекараларды жою емес, өзара құрмет негізінде бірлесіп әрекет ету қабілетін арттыру болмақ.

Түркі дәлізі (Орта дәліз): транзиттен экономикалық кеңістікке

Транскаспий халықаралық көлік бағыты, яғни Орта дәліз, Қытайдан Орталық Азияға, одан Каспий арқылы Әзербайжан, Грузия және Түркияға шығатын маңызды бағыттардың бірі.

Алайда географиялық орналасудың тиімділігі экономикалық қуаттың автоматты түрде артуын білдірмейді. Егер тауарлар белгілі бір мемлекеттің аумағы арқылы өтіп, сол елде өндіріс, технология және капитал жинақталмаса, транзиттен түсетін пайда шектеулі болып қалады.

ТМҰ-ның міндеті теміржолдар мен порттарды дамытумен ғана шектелмеуі қажет. Кедендік рәсімдерді жеңілдету, электрондық құжаттарды өзара тану, тасымал тарифтерін үйлестіру және шекарадағы кідірістерді азайту аймақтық экономикалық ынтымақтастықтың негізіне айналуы тиіс.

Сонымен қатар көлік бағыттарының бойында бірлескен өнеркәсіптік және логистикалық орталықтар құрылуы маңызды.

Түркі мемлекеттері Еуразияда тауарлар өтетін дәліз ғана қалыптастыра ма, әлде сол тауарлар өндіріліп, өңделіп, әлемдік нарыққа шығарылатын жаңа экономикалық кеңістік құра ала ма?

Бұл сұрақтың жауабы инфрақұрылымнан бөлек, құқықтық және әкімшілік үйлесімділікке байланысты. Құжаттарды қайта рәсімдеу, ұзақ күту мерзімдері мен тұрақсыз тарифтер көлік жобаларының тиімділігін төмендетеді. Сондықтан Орта дәліздің дамуы Грузия секілді ТМҰ-ға мүше емес әріптестермен де келісілген іс-қимылды қажет етеді.

Экономикалық ынтымақтастықтың әлеуметтік негізі

Түркі инвестициялық қоры ортақ жобаларды қаржыландыруға мүмкіндік беретін маңызды құралдардың бірі. Дегенмен оның тиімділігі құрылғанының өзімен емес, жүзеге асырған жобаларымен бағалануы керек.

Ауыл шаруашылығы технологиялары, энергетика, азық-түлік өнеркәсібі, машина жасау және цифрлық қызмет көрсету салаларындағы бірлескен өндіріс мемлекеттер арасындағы экономикалық байланыстарды нығайта алады.

Бұл жерде экономикалық мүмкіндіктердің әділ бөлінуі ерекше маңызды. Ірі экономикалар негізгі пайданы иеленіп, шағын экономикалар тек тұтыну нарығына айналатын модель ұзақ мерзімді ынтымақтастықты әлсіретеді.

Экономикалық жақындасу білім мен адами капиталды дамытумен қатар жүруі қажет. Университеттердің бірлескен зерттеулері, студенттер алмасуы және ғылыми байланыстар күшеймейінше аймақтық ықпалдастық қоғам өміріне терең орныға алмайды.

Ахмет Байтұрсынұлының: «Білімді болуға оқу керек. Бай болуға кәсіп керек. Күшті болуға бірлік керек», – деген сөзі бүгінгі түркі ынтымақтастығының негізгі міндеттерін дәл сипаттайды.

Білім, өндіріс және бірлік бір-бірінен ажырамайтын ұғымдарға айналуы тиіс.

Цифрлық егемендік және ортақ қауіпсіздік

2026 жылғы Түркістан саммитінде жасанды интеллект пен цифрлық дамуға басымдық берілуі ұйымның жаңа заман талаптарына бейімделуге ұмтылысын көрсетеді.

Бірақ технологиялық ынтымақтастық ресми құжаттардағы мәлімдемелермен шектелмеуі тиіс. Ортақ ғылыми зерттеулер, деректер инфрақұрылымы, киберқауіпсіздік және ұлттық тілдерді цифрлық ортада дамыту нақты жобалар арқылы жүзеге асуы қажет.

Қазақ, түрік, қырғыз, өзбек және әзербайжан тілдерінің цифрлық мүмкіндіктерін кеңейту тек мәдени мәселе емес. Бұл технологиялық дербестік пен экономикалық бәсекеге қабілеттіліктің де маңызды шарты.

Аймақтық қауіпсіздік ұғымын да әскери мәселелермен шектеуге болмайды. Каспий теңізінің экологиялық жағдайы, су ресурстарын басқару, энергетикалық тұрақтылық және табиғи апаттар мемлекеттер шекарасынан асып түсетін ортақ қатерлер болып саналады.

Мұндай мәселелерді шешу үшін ТМҰ басқа аймақтық ұйымдармен және көрші мемлекеттермен ынтымақтастық жүргізуі керек. Өйткені су мен экология мәселелері халықтардың тіліне немесе саяси шекараларға бағынбайды.

Энергетикалық қауіпсіздік те өндіруші және тұтынушы елдер арасындағы ашық әрі ұзақ мерзімді келісімдерді талап етеді. Аймақтық тұрақтылықтың негізі барлық қайшылықты жоюда емес, оларды алдын ала келісілген институттар арқылы басқару қабілетінде жатыр.

Анкара саммитінен не күтеміз?

Алдағы Анкара саммитінің маңызын жаңа бастамалардың санымен емес, бұрын қабылданған шешімдердің орындалу деңгейімен бағалау қажет.

«Түркі әлемінің келешегі – 2040» құжаты аясында көлік қатынастарының тиімділігі, инвестициялық жобалар, ғылыми ынтымақтастық және цифрлық қызметтер нақты көрсеткіштер арқылы қадағалануы тиіс.

Меніңше, Анкарада үш мәселеге ерекше назар аудару орынды.

Біріншіден, қабылданған шешімдердің орындалу мерзімі мен жауапты тараптары айқындалуы қажет. Екіншіден, көлік, инвестиция және цифрлық экономика жобалары біртұтас аймақтық даму саясаты аясында қарастырылуы тиіс. Үшіншіден, университеттер, кәсіпкерлер мен зерттеу орталықтары ұйымның практикалық қызметіне тұрақты түрде тартылуы керек.

Аймақтық ықпалдастық тек мемлекет астаналары арасындағы дипломатиялық байланыс деңгейінде қалса, оның қоғамдық негізі әлсіз болады. Ал халықтың күнделікті өміріне әсер ететін әрбір жоба ұйымның беделін нығайтады.

Қазақ халқының: «Алтау ала болса, ауыздағы кетеді, төртеу түгел болса, төбедегі келеді», – деген мақалы осы тұста ойға оралады.

Алайда қазіргі халықаралық қатынастарда бірлік барлық мемлекеттің бірдей ойлауын білдірмейді. Нағыз бірлік – ұлттық мүдделердің айырмашылығына қарамастан, ортақ мәселелерде келісімге келе білу.

Түркі әлемінің алдында маңызды таңдау тұр: тарихи жақындығын қайталай беретін дипломатиялық алаң болып қала ма, әлде егемен мемлекеттердің теңдігіне негізделген, халықтарының әл-ауқатына нақты үлес қосатын тиімді аймақтық құрылымға айнала ма?

Менің пайымдауымша, Түркі мемлекеттері ұйымының болашағы екінші бағытпен байланысты.

География халықтарды жақындастыра алады. Бірақ ортақ болашақты қалыптастыратын күш – өзара сенім, білім, өндіріс және нақты іске ұласқан саяси ерік-жігер.

Сурет: Автордың мұрағатынан алынды.

Сабахатдин Жан Айеш (Sabahattin Can Ayeş),

Еуразия зерттеушісі, PhD кандидаты

Abai.kz