Bayan-Ólgeyde qazaq pen múngholdyng dәstýrli ómir saltyn halyqaralyq turizmmen úshtastyratyn ortaq joba jýzege assa, búl eki halyqtyng mәdeny baylanysyn nyghaytyp qana qoymay, jergilikti túrghyndargha jana kәsip pen tabys kózin ashar edi.

Kóshpeli múra — býgingi mýmkindikting bastauy

Qazaq pen múnghol halyqtarynyng tarihy taghdyry men mәdeny tәjiriybesinde ortaq sipattar az emes. Tabighatpen ýilesimdi tirshilik etu, mal sharuashylyghy, jylqy mәdeniyeti, dәstýrli baspana, qolóner, qonaqjaylyq, úrpaqtan úrpaqqa beriletin ómirlik bilim — eki halyqtyng da mәdeny bolmysyn aiqyndaytyn qúndylyqtar.

Alayda dәstýrli mәdeniyetting qadyryn tek onyng ótken tarihtaghy ornymen ólsheuge bolmaydy. Onyng býgingi qoghamgha qanday payda әkele alatyny, qazirgi adamnyng ómirine qalay beyimdeletini jәne keleshek úrpaqqa qanday mýmkindik beretini de manyzdy.

Osy túrghydan alghanda, Mongholiyanyng Bayan-Ólgey aimaghynda qazaq pen múngholdyng kóshpeli ómir saltyn zamanauy jaghdayda damytugha baghyttalghan birlesken jobany jýzege asyru turaly úsynys nazar audarugha túrarlyq.

Múndaghy maqsat — ótkendi sol kýiinde qaytalau emes. Maqsat — dәstýrli ómir saltynyng ómirsheng tәjiriybesin saqtay otyryp, ony býgingi ekonomikalyq jәne mәdeny ainalymgha engizu. Basqasha aitqanda, kóshpeli mәdeniyetti tek tamashalaytyn tarihy múra emes, ómir sýretin, damityn әri tabys әkeletin ortagha ainaldyru.

Bayan-Ólgey — mәdeny baylanys kenistigi

Bayan-Ólgey — Mongholiyadaghy qazaqtar mekendeytin, qazaq tili men mәdeniyeti, dәstýrli túrmys pen óneri saqtalghan erekshe aimaq. Onyng tabighy landshafty, Altaydyng tauly ólkesi, jylqy mәdeniyeti, býrkitshilik dәstýri, qolóneri men últtyq taghamdary halyqaralyq turizmdi damytugha mýmkindik beredi.

Búl mýmkindikti qazaq mәdeniyetin jeke tanystyrumen shektemey, qazaq pen múngholdyng dәstýrli ómir saltyn ózara tolyqtyratyn ortaq mәdeny kenistik qalyptastyrugha paydalanugha bolady.

Mәselen, turistik auylda qazaqtyng kiyiz ýileri men múngholdyng gerleri qatar ornalassa, qonaqtar eki halyqtyng baspana mәdeniyetimen, túrmystyq búiymdarymen, tagham әzirleu tәsilderimen jәne qonaq kýtu dәstýrimen tanysar edi. Qolóner sheberhanalarynda kiyiz basu, teri óndeu, dәstýrli kiyim tigu men zergerlik óner kórsetilse, últtyq muzyka men at mәdeniyeti arnayy baghdarlamalar arqyly úsynylar edi.

Múnday kenistik etnografiyalyq kórmeden әldeqayda auqymdy bolmaq. Óitkeni múnda mәdeniyet tek kórsetilmeydi, onyng tәjiriybesimen tanysugha, sheberligin ýirenuge, jergilikti adamdarmen aralasugha mýmkindik tuady.

Eng bastysy, qazaqtar men múngholdar ózderining mәdeny erekshelikterin saqtay otyryp, ortaq jobanyng teng dәrejeli qatysushylary bola alady.

Kóshpenning zamanauy túrmysy

Úsynylyp otyrghan jobanyng negizgi iydeyasy — kóshpeli ómir saltyn qazirgi zamangha beyimdeu.

Dәstýrli baspanany turisterge arnalghan jayghasym retinde ghana qarastyru jetkiliksiz. Onda jylu, su, sanitarlyq jaghday, qauipsizdik pen jaylylyq talaptary saqtaluy kerek. Dәstýrli tagham úsynu, qolóner búiymdaryn óndiru, atpen seruen úiymdastyru, jergilikti gid qyzmetin damytu siyaqty júmystar da jýieli kәsipke ainaluy qajet.

Osylaysha, kóshpennin/nomadtyng túrmysyn zamanauy talaptarmen úshtastyrugha bolady. Dәstýrli mәdeniyetting mazmúny saqtalady, al ony úiymdastyru men úsynu tәsilderi býgingi adamnyng qajettiligine beyimdeledi.

Múnday bastama jergilikti halyqqa jana mýmkindikter ashar edi. Bir otbasy qonaq qabyldaumen ainalyssa, ekinshisi últtyq tagham әzirleydi, ýshinshisi qolóner búiymdaryn shygharady, taghy biri atpen sayahat úiymdastyryp, gid qyzmetin kórsetedi. Jastar sifrlyq jarnama, brondau, audarma, turistik qyzmetti úiymdastyru siyaqty salalargha tartylady.

Sonda mәdeny múra ekonomikalyq belsendilikting naqty kózine ainalady. Turist júmsaghan qarajattyng jergilikti qauymdastyqta qaluyna jaghday jasalady. Al dәstýrli kәsip pen mәdeny bilimning jas úrpaqqa beriluine ynta payda bolady.

Atty órkeniyet jәne halyqaralyq turizm

Qazaq pen múnghol mәdeniyetin tanytatyn manyzdy baghyttardyng biri — jylqy mәdeniyeti.

Atpen sayahattau, tabighy ortada baghdar tabu, dәstýrli at oiyndary, býrkitshilik pen etnografiyalyq ekspedisiyalar sheteldik turisterge qyzyqty baghdarlama úsyna alady. Múnda qauipsizdik, januarlardyng әl-auqaty jәne tabighy ortany qorghau talaptary birinshi kezekte túruy tiyis.

Bayan-Ólgeyde birneshe kýndik jәne aptalyq turistik baghdarlamalar úiymdastyrugha bolady. Oghan dәstýrli auylda túru, jergilikti otbasymen birge últtyq tagham әzirleu, qolóner sheberligimen tanysu, atpen sayahattau jәne mәdeny is-sharalargha qatysu engiziledi.

Sonymen birge ghylymi-etnografiyalyq ekspedisiyalar, fotosayahattar, halyqaralyq mәdeny festivalider ótkizu mýmkindigi bar. Múnyng bәri aimaqtyng turistik mausymyn keneytip, qyzmet kórsetu salasyn damytugha kómekteser edi.

Áriyne, múnday mýmkindikterding naqty auqymyn anyqtau ýshin turistik súranysty, kólik qatynasyn, infraqúrylymdy, jer telimderining jaghdayyn jәne investisiyalyq shyghyndardy zertteu qajet. Sondyqtan alghashqy qadam retinde shaghyn tәjiriybelik auyl qúryp, onyng nәtiyjesin baghalau oryndy.

Eki halyqqa ortaq ekonomikalyq mýdde

Qazaq-múnghol jobasynyng manyzy turistik qyzmetpen ghana shektelmeydi. Ol eki halyqtyng mәdeny baylanysyn naqty ekonomikalyq yntymaqtastyqpen tolyqtyrugha mýmkindik beredi.

Birlesken bastamagha Mongholiya tarapynan Bayan-Ólgeyding jergilikti biyligi, kәsipkerleri, mәdeniyet jәne turizm úiymdary qatysa alady. Qazaqstan tarapynan turistik kompaniyalar, ghylymy mekemeler, mәdeniyet salasynyng ókilderi men jeke investorlar tartyluy mýmkin.

Qarjylandyrudy memlekettik qoldau, jeke investisiya jәne jergilikti kәsipkerlerding qatysuy arqyly úiymdastyrugha bolady. Biraq múnday modelding naqty tetikteri jobanyng ornalasatyn jeri men ekonomikalyq esebi anyqtalghannan keyin belgilenuge tiyis.

Búl jerde bir qaghida airyqsha manyzdy: joba jergilikti halyqtyng mýddesine qyzmet etui kerek. Qazaqtar men múngholdar onyng tek mәdeny mazmúnyn qalyptastyrugha emes, basqarugha, kәsip jýrgizuge jәne tabys tabugha da teng dәrejede qatysuy qajet.

Turistik keshenning tabysy syrttan kelgen úiymdargha ghana emes, jergilikti otbasylargha, qolónershilerge, jastargha jәne shaghyn kәsipkerlerge de payda әkelgende ghana joba úzaq merzimdi nәtiyjege qol jetkize alady.

Mәdeny jaqyndasudyng naqty joly

Halyqtar arasyndaghy qatynas tek resmy kezdesuler men sayasy mәlimdemeler arqyly nyghaymaydy. Ortaq enbek, kәsip, bilim jәne mәdeny tәjiriybe de ózara senimdi qalyptastyrady.

Songhy kezende qazaq-múnghol mәdeny qatynastarynda jekelegen pikir qayshylyqtary tuyndauy mýmkin. Múnday jaghdayda әrtýrli pikirdi býkil halyqtyng ústanymy retinde qabyldamay, eki el arasyndaghy baylanysty ózara qúrmet pen ortaq mýdde negizinde damytu manyzdy.

Bayan-Ólgeydegi birlesken joba osy baghyttaghy naqty qadamdardyng birine ainala alady. Qazaq pen múnghol jastary birge júmys istep, ortaq kәsip ashyp, turisterge qyzmet kórsetip, óz mәdeniyetin tanystyrugha qatysady. Birining dәstýrin ekinshisi tanyp, ortaq qúndylyqtaryn baghalaugha mýmkindik alady.

Múnday baylanys úranmen emes, kýndelikti tirshilikpen bekiydi. Ortaq tabys, ortaq jauapkershilik jәne ózara qúrmet adamdardy jaqyndastyratyn berik negiz bola alady.

Aldymen tәjiriybelik joba, keyin halyqaralyq ortalyq

Úsynystyng jýzege asuy ýshin júmysty birneshe kezenmen úiymdastyrghan dúrys.

Aldymen Bayan-Ólgeydegi qolayly aumaqtar zerttelip, jergilikti túrghyndarmen, kәsipkerlermen jәne biylik ókilderimen kenesu qajet. Turistik súranys pen infraqúrylym mýmkindikteri baghalanghan son, birneshe dәstýrli baspanasy, tamaqtanu orny, qolóner sheberhanasy jәne dayyn turistik baghdarlamalary bar shaghyn keshen qúrugha bolady.

Onyng júmysy turist sany, jergilikti halyqtyng tabysy, ashylghan júmys oryndary, turisterding qanaghattanuy jәne tabighy ortanyng saqtaluy siyaqty kórsetkishter arqyly baghalanuy tiyis.

Eger tәjiriybelik kezeng nәtiyjeli bolsa, keshendi keneytip, halyqaralyq kóshpeli mәdeniyet pen turizm ortalyghyna ainaldyrugha mýmkindik tuady. Oghan halyqaralyq turistik kompaniyalardy, ghylymy úiymdardy jәne investorlardy tartugha bolady.

Búl — әzirge iske asyrudy qajet etetin úsynys. Onyng naqty nәtiyjesi jergilikti qauymdastyqtardyng qoldauyna, seriktesterding yntymaqtastyghyna, qarjylyq esepke jәne kәsiby basqarugha baylanysty.

Kóshpeli órkeniyetting bolashaghyna bastar jol

Qazaq pen múngholdyng dәstýrli ómir salty — ótkenning ghana enshisindegi qúbylys emes. Onyng tabighatpen ýilesimdi tirshilik etu, resursty úqypty paydalanu, qauymdyq yntymaqtastyq jәne ómirlik tәjiriybeni úrpaqqa jetkizu siyaqty qyrlary býgin de manyzdy.

Sondyqtan kóshpeli mәdeniyetti saqtaudyng bir joly — ony zamanauy ómirmen sabaqtastyru. Dәstýrli baspana men qolónerdi turistik kәsippen, jylqy mәdeniyetin halyqaralyq marshruttarmen, últtyq taghamdardy jergilikti óndiris pen qyzmet kórsetu salasymen úshtastyrugha bolady.

Bayan-Ólgeyde jýzege asuy mýmkin «Qazaq-múnghol jana baylanysy: kóshpeli órkeniyetti әspetteu men әigileu» jobasynyng týpki maqsaty da osyghan sayady.

Búl bastama iske assa, Bayan-Ólgey qazaq pen múngholdyng mәdeny múrasy qatar tanylatyn, jergilikti túrghyndar túraqty tabys tabatyn, jastargha jana mýmkindikter ashylatyn jәne halyqaralyq turister kóshpeli ómir saltyn óz tәjiriybesi arqyly tanyp-biletin ortagha ainala alady.

Kóshpeli órkeniyetting múrasy úrpaq jadynda ghana saqtalmay, býgingi tirshilikke de qyzmet etui kerek. Al ortaq mәdeny múrany birge damytu — qazaq pen múnghol halyqtarynyng baylanysyn nyghaytudyng naqty mýmkindikterining biri.

Eskertu: Atalghan jobagha qoldaushy bolugha niyetti azamattar bolsa, redaksiyanyng elektrondy poshtasyna habarlasuyna bolady!

Serik Erghali, mәdeniyettanushy.

Abai.kz