Баян-Өлгейде қазақ пен мұңғолдың дәстүрлі өмір салтын халықаралық туризммен ұштастыратын ортақ жоба жүзеге асса, бұл екі халықтың мәдени байланысын нығайтып қана қоймай, жергілікті тұрғындарға жаңа кәсіп пен табыс көзін ашар еді.

Көшпелі мұра — бүгінгі мүмкіндіктің бастауы

Қазақ пен мұңғол халықтарының тарихи тағдыры мен мәдени тәжірибесінде ортақ сипаттар аз емес. Табиғатпен үйлесімді тіршілік ету, мал шаруашылығы, жылқы мәдениеті, дәстүрлі баспана, қолөнер, қонақжайлық, ұрпақтан ұрпаққа берілетін өмірлік білім — екі халықтың да мәдени болмысын айқындайтын құндылықтар.

Алайда дәстүрлі мәдениеттің қадырын тек оның өткен тарихтағы орнымен өлшеуге болмайды. Оның бүгінгі қоғамға қандай пайда әкеле алатыны, қазіргі адамның өміріне қалай бейімделетіні және келешек ұрпаққа қандай мүмкіндік беретіні де маңызды.

Осы тұрғыдан алғанда, Моңғолияның Баян-Өлгей аймағында қазақ пен мұңғолдың көшпелі өмір салтын заманауи жағдайда дамытуға бағытталған бірлескен жобаны жүзеге асыру туралы ұсыныс назар аударуға тұрарлық.

Мұндағы мақсат — өткенді сол күйінде қайталау емес. Мақсат — дәстүрлі өмір салтының өміршең тәжірибесін сақтай отырып, оны бүгінгі экономикалық және мәдени айналымға енгізу. Басқаша айтқанда, көшпелі мәдениетті тек тамашалайтын тарихи мұра емес, өмір сүретін, дамитын әрі табыс әкелетін ортаға айналдыру.

Баян-Өлгей — мәдени байланыс кеңістігі

Баян-Өлгей — Моңғолиядағы қазақтар мекендейтін, қазақ тілі мен мәдениеті, дәстүрлі тұрмыс пен өнері сақталған ерекше аймақ. Оның табиғи ландшафты, Алтайдың таулы өлкесі, жылқы мәдениеті, бүркітшілік дәстүрі, қолөнері мен ұлттық тағамдары халықаралық туризмді дамытуға мүмкіндік береді.

Бұл мүмкіндікті қазақ мәдениетін жеке таныстырумен шектемей, қазақ пен мұңғолдың дәстүрлі өмір салтын өзара толықтыратын ортақ мәдени кеңістік қалыптастыруға пайдалануға болады.

Мәселен, туристік ауылда қазақтың киіз үйлері мен мұңғолдың гэрлері қатар орналасса, қонақтар екі халықтың баспана мәдениетімен, тұрмыстық бұйымдарымен, тағам әзірлеу тәсілдерімен және қонақ күту дәстүрімен танысар еді. Қолөнер шеберханаларында киіз басу, тері өңдеу, дәстүрлі киім тігу мен зергерлік өнер көрсетілсе, ұлттық музыка мен ат мәдениеті арнайы бағдарламалар арқылы ұсынылар еді.

Мұндай кеңістік этнографиялық көрмеден әлдеқайда ауқымды болмақ. Өйткені мұнда мәдениет тек көрсетілмейді, оның тәжірибесімен танысуға, шеберлігін үйренуге, жергілікті адамдармен араласуға мүмкіндік туады.

Ең бастысы, қазақтар мен мұңғолдар өздерінің мәдени ерекшеліктерін сақтай отырып, ортақ жобаның тең дәрежелі қатысушылары бола алады.

Көшпеннің заманауи тұрмысы

Ұсынылып отырған жобаның негізгі идеясы — көшпелі өмір салтын қазіргі заманға бейімдеу.

Дәстүрлі баспананы туристерге арналған жайғасым ретінде ғана қарастыру жеткіліксіз. Онда жылу, су, санитарлық жағдай, қауіпсіздік пен жайлылық талаптары сақталуы керек. Дәстүрлі тағам ұсыну, қолөнер бұйымдарын өндіру, атпен серуен ұйымдастыру, жергілікті гид қызметін дамыту сияқты жұмыстар да жүйелі кәсіпке айналуы қажет.

Осылайша, көшпеннің/номадтың тұрмысын заманауи талаптармен ұштастыруға болады. Дәстүрлі мәдениеттің мазмұны сақталады, ал оны ұйымдастыру мен ұсыну тәсілдері бүгінгі адамның қажеттілігіне бейімделеді.

Мұндай бастама жергілікті халыққа жаңа мүмкіндіктер ашар еді. Бір отбасы қонақ қабылдаумен айналысса, екіншісі ұлттық тағам әзірлейді, үшіншісі қолөнер бұйымдарын шығарады, тағы бірі атпен саяхат ұйымдастырып, гид қызметін көрсетеді. Жастар цифрлық жарнама, брондау, аударма, туристік қызметті ұйымдастыру сияқты салаларға тартылады.

Сонда мәдени мұра экономикалық белсенділіктің нақты көзіне айналады. Турист жұмсаған қаражаттың жергілікті қауымдастықта қалуына жағдай жасалады. Ал дәстүрлі кәсіп пен мәдени білімнің жас ұрпаққа берілуіне ынта пайда болады.

Атты өркениет және халықаралық туризм

Қазақ пен мұңғол мәдениетін танытатын маңызды бағыттардың бірі — жылқы мәдениеті.

Атпен саяхаттау, табиғи ортада бағдар табу, дәстүрлі ат ойындары, бүркітшілік пен этнографиялық экспедициялар шетелдік туристерге қызықты бағдарлама ұсына алады. Мұнда қауіпсіздік, жануарлардың әл-ауқаты және табиғи ортаны қорғау талаптары бірінші кезекте тұруы тиіс.

Баян-Өлгейде бірнеше күндік және апталық туристік бағдарламалар ұйымдастыруға болады. Оған дәстүрлі ауылда тұру, жергілікті отбасымен бірге ұлттық тағам әзірлеу, қолөнер шеберлігімен танысу, атпен саяхаттау және мәдени іс-шараларға қатысу енгізіледі.

Сонымен бірге ғылыми-этнографиялық экспедициялар, фотосаяхаттар, халықаралық мәдени фестивальдер өткізу мүмкіндігі бар. Мұның бәрі аймақтың туристік маусымын кеңейтіп, қызмет көрсету саласын дамытуға көмектесер еді.

Әрине, мұндай мүмкіндіктердің нақты ауқымын анықтау үшін туристік сұранысты, көлік қатынасын, инфрақұрылымды, жер телімдерінің жағдайын және инвестициялық шығындарды зерттеу қажет. Сондықтан алғашқы қадам ретінде шағын тәжірибелік ауыл құрып, оның нәтижесін бағалау орынды.

Екі халыққа ортақ экономикалық мүдде

Қазақ-мұңғол жобасының маңызы туристік қызметпен ғана шектелмейді. Ол екі халықтың мәдени байланысын нақты экономикалық ынтымақтастықпен толықтыруға мүмкіндік береді.

Бірлескен бастамаға Моңғолия тарапынан Баян-Өлгейдің жергілікті билігі, кәсіпкерлері, мәдениет және туризм ұйымдары қатыса алады. Қазақстан тарапынан туристік компаниялар, ғылыми мекемелер, мәдениет саласының өкілдері мен жеке инвесторлар тартылуы мүмкін.

Қаржыландыруды мемлекеттік қолдау, жеке инвестиция және жергілікті кәсіпкерлердің қатысуы арқылы ұйымдастыруға болады. Бірақ мұндай моделдің нақты тетіктері жобаның орналасатын жері мен экономикалық есебі анықталғаннан кейін белгіленуге тиіс.

Бұл жерде бір қағида айрықша маңызды: жоба жергілікті халықтың мүддесіне қызмет етуі керек. Қазақтар мен мұңғолдар оның тек мәдени мазмұнын қалыптастыруға емес, басқаруға, кәсіп жүргізуге және табыс табуға да тең дәрежеде қатысуы қажет.

Туристік кешеннің табысы сырттан келген ұйымдарға ғана емес, жергілікті отбасыларға, қолөнершілерге, жастарға және шағын кәсіпкерлерге де пайда әкелгенде ғана жоба ұзақ мерзімді нәтижеге қол жеткізе алады.

Мәдени жақындасудың нақты жолы

Халықтар арасындағы қатынас тек ресми кездесулер мен саяси мәлімдемелер арқылы нығаймайды. Ортақ еңбек, кәсіп, білім және мәдени тәжірибе де өзара сенімді қалыптастырады.

Соңғы кезеңде қазақ-мұңғол мәдени қатынастарында жекелеген пікір қайшылықтары туындауы мүмкін. Мұндай жағдайда әртүрлі пікірді бүкіл халықтың ұстанымы ретінде қабылдамай, екі ел арасындағы байланысты өзара құрмет пен ортақ мүдде негізінде дамыту маңызды.

Баян-Өлгейдегі бірлескен жоба осы бағыттағы нақты қадамдардың біріне айнала алады. Қазақ пен мұңғол жастары бірге жұмыс істеп, ортақ кәсіп ашып, туристерге қызмет көрсетіп, өз мәдениетін таныстыруға қатысады. Бірінің дәстүрін екіншісі танып, ортақ құндылықтарын бағалауға мүмкіндік алады.

Мұндай байланыс ұранмен емес, күнделікті тіршілікпен бекиді. Ортақ табыс, ортақ жауапкершілік және өзара құрмет адамдарды жақындастыратын берік негіз бола алады.

Алдымен тәжірибелік жоба, кейін халықаралық орталық

Ұсыныстың жүзеге асуы үшін жұмысты бірнеше кезеңмен ұйымдастырған дұрыс.

Алдымен Баян-Өлгейдегі қолайлы аумақтар зерттеліп, жергілікті тұрғындармен, кәсіпкерлермен және билік өкілдерімен кеңесу қажет. Туристік сұраныс пен инфрақұрылым мүмкіндіктері бағаланған соң, бірнеше дәстүрлі баспанасы, тамақтану орны, қолөнер шеберханасы және дайын туристік бағдарламалары бар шағын кешен құруға болады.

Оның жұмысы турист саны, жергілікті халықтың табысы, ашылған жұмыс орындары, туристердің қанағаттануы және табиғи ортаның сақталуы сияқты көрсеткіштер арқылы бағалануы тиіс.

Егер тәжірибелік кезең нәтижелі болса, кешенді кеңейтіп, халықаралық көшпелі мәдениет пен туризм орталығына айналдыруға мүмкіндік туады. Оған халықаралық туристік компанияларды, ғылыми ұйымдарды және инвесторларды тартуға болады.

Бұл — әзірге іске асыруды қажет ететін ұсыныс. Оның нақты нәтижесі жергілікті қауымдастықтардың қолдауына, серіктестердің ынтымақтастығына, қаржылық есепке және кәсіби басқаруға байланысты.

Көшпелі өркениеттің болашағына бастар жол

Қазақ пен мұңғолдың дәстүрлі өмір салты — өткеннің ғана еншісіндегі құбылыс емес. Оның табиғатпен үйлесімді тіршілік ету, ресурсты ұқыпты пайдалану, қауымдық ынтымақтастық және өмірлік тәжірибені ұрпаққа жеткізу сияқты қырлары бүгін де маңызды.

Сондықтан көшпелі мәдениетті сақтаудың бір жолы — оны заманауи өмірмен сабақтастыру. Дәстүрлі баспана мен қолөнерді туристік кәсіппен, жылқы мәдениетін халықаралық маршруттармен, ұлттық тағамдарды жергілікті өндіріс пен қызмет көрсету саласымен ұштастыруға болады.

Баян-Өлгейде жүзеге асуы мүмкін «Қазақ-мұңғол жаңа байланысы: көшпелі өркениетті әспеттеу мен әйгілеу» жобасының түпкі мақсаты да осыған саяды.

Бұл бастама іске асса, Баян-Өлгей қазақ пен мұңғолдың мәдени мұрасы қатар танылатын, жергілікті тұрғындар тұрақты табыс табатын, жастарға жаңа мүмкіндіктер ашылатын және халықаралық туристер көшпелі өмір салтын өз тәжірибесі арқылы танып-білетін ортаға айнала алады.

Көшпелі өркениеттің мұрасы ұрпақ жадында ғана сақталмай, бүгінгі тіршілікке де қызмет етуі керек. Ал ортақ мәдени мұраны бірге дамыту — қазақ пен мұңғол халықтарының байланысын нығайтудың нақты мүмкіндіктерінің бірі.

Ескерту: Аталған жобаға қолдаушы болуға ниетті азаматтар болса, редакцияның электронды поштасына хабарласуына болады!

Серік Ерғали, мәдениеттанушы.

Abai.kz