Songhy jyldary eldegi halyqtyng shamadan tys qaryzdanuy (kredittik jýkteme) qoghamnyng da, memleketting de basty bas auruyna ainaldy. Osy mәseleni jýieli týrde sheshu maqsatynda Qarjy naryghyn retteu jәne damytu agenttigi (ARRFR) kepilsiz tútynushylyq nesiyelerge qatysty talaptardy kezekti ret qatandatty. Agenttikting jana qaulysy bankterding iri nesie bererdegi tәuekelderin eseley arttyrady.

Búl sheshimning artynda ne túr? Qatardaghy azamattar men qarjy sektoryna onyng tiygizer әseri qanday bolmaq?

Normativterding mәni: Nesie nege «qatandaydy»?

Kópshilik arasynda «regulyator nesie payyzyn 300-350%-gha deyin ósirdi» degen qate týsinik tuyndauy mýmkin. Alayda, búl jerde sóz kredittik tәuekel koeffisiyenti turaly bolyp otyr. Múnyng qarapayym mehanizmi mynaday:

• Koeffisiyent neghúrlym joghary bolsa, bank sol berilgen nesie ýshin ózining menshikti kapitalynan soghúrlym kóp rezerv («qauipsizdik jastyghyn») ústap túrugha mindetti.
• Bank ýshin tiyimsizdik: Nesie boyynsha tәuekel koeffisiyenti artqan sayyn, bankting ol kapitaldy basqa tiyimdi operasiyalargha paydalanu mýmkindigi shekteledi. Tikeley aitqanda, zansyz nemese tәuekeli joghary nesie beru bankke qarjylyq túrghydan tiyimsiz bolady.

Anyqtama ýshin: 2026 jyly 1 ailyq eseptik kórsetkish (AEK) 4 325 tengeni qúraydy.

700 AEK = ~3,03 mln tenge

2 000 AEK = ~8,65 mln tenge

Kimderge nesie alu qiyndaydy?

Regulyator belgilegen jana shekteuler, әsirese, myna eki sanattaghy zaemshylargha tikeley әser etedi:

A. Tabysyn resmy rastay alatyn azamattar

Búryn búl sanattaghy joghary shek 800 AEK bolsa, endi ol 700 AEK-ke (3,03 mln tenge) tómendetildi.

• Jalpy qaryzy 3,03 mln – 8,65 mln tenge aralyghyndaghy azamattargha bankter 160–170% tәuekel koeffisiyentin qoldanady.
• Qaryzy 8,65 mln tengeden asatyndar ýshin búl kórsetkish 200–250%-gha deyin ósedi.

Á. Tabysyn resmy rastay ALMAYTYN azamattar

Regulyatordyng búl sanatqa degen talaby óte qatan:

• Jalpy qaryzy 3,03 mln – 8,65 mln tenge aralyghynda bolsa – koeffisiyent 170–220%.
• Qaryzy 8,65 mln tengeden assa – koeffisiyent birden 300–350%-gha deyin sharyqtaydy.

Demek, resmy tabysy joq, biraq bankter men ShQÚ (shaghyn qarjy úiymdary) 8,65 mln tengeden astam qaryzy bar azamatqa janadan iri nesie bekitu kez kelgen bank ýshin «óte qymbat mәrtebege» ainalady.

Basty faktor: «Kumulyativti qaryz» qalay esepteledi?

Qújattaghy eng manyzdy eskertpe – bank azamattyng ózi súrap túrghan jana nesie aqshasyn ghana emes, onyng býkil jýktelgen bezzalogovyy qaryzdaryn esepke alady.

Esepke ne kiredi?

• Áli jabylmaghan barlyq qoldanystaghy nesiyeler;
• Keshiktirilgen tólemder (prosrochka);
• Kredittik kartalardyng paydalanylghan limiyti.

(Tek búrynghy nesiyeni jabugha arnalghan qayta qarjylandyru (refinansirovaniye) summasy búl esepten shygharylady).

Mysal: Eger sizding bankterde 2 mln tenge qaryzynyz bolyp, ýstine taghy 1,5 mln tenge alghynyz kelse, bank sizding sanatynyzdy 3,5 mln tengelik jalpy qaryz boyynsha baghalaydy. Osylaysha siz avtomatty týrde koeffisiyenti joghary qauipti topqa ótesiz.

Búl qadam ne beredi?

QNRDA-dyng búl qaulysy (30 qyrkýiekte qabyldanyp, 5 qazanda Ádilet ministrliginde tirkelgen) iri kepilsiz nesiyelerge tikeley tyiym salmaydy. Degenmen, ol bankterdi skoring jýiesin maksimaldy týrde katandatugha mәjbýr etedi.

Nәtiyjesinde ne kýtiledi?

1. Bas tartular kóbeyedi: Nesie tarihynda qaryzy kóp nemese resmy tabysy joq túlghalargha iri nesie berilmeui mýmkin.
2. Limitter qysqarady: Bank súralghan summany bermey, ony edәuir azaytyp úsynady.
3. Enbek naryghynyng ashyqtyghy artady: Beyresmy sektorda jýrgen azamattar iri nesie alu ýshin tabystaryn (ENPF, bank shottary, salyq audarymdary arqyly) zandastyrugha yntaly bolady.

Memleket tarapynan jasalyp jatqan múnday shekteuler azamattardy «kredittik túzaqtan» qorghaugha jәne qarjylyq jýiening túraqtylyghyn saqtaugha baghyttalghan qajetti qadam bolyp otyr.

Abai.kz