Соңғы жылдары елдегі халықтың шамадан тыс қарыздануы (кредиттік жүктеме) қоғамның да, мемлекеттің де басты бас ауруына айналды. Осы мәселені жүйелі түрде шешу мақсатында Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігі (АРРФР) кепілсіз тұтынушылық несиелерге қатысты талаптарды кезекті рет қатаңдатты. Агенттіктің жаңа қаулысы банктердің ірі несие берердегі тәуекелдерін еселей арттырады.

Бұл шешімнің артында не тұр? Қатардағы азаматтар мен қаржы секторына оның тигізер әсері қандай болмақ?

Нормативтердің мәні: Несие неге «қатаңдайды»?

Көпшілік арасында «регулятор несие пайызын 300-350%-ға дейін өсірді» деген қате түсінік туындауы мүмкін. Алайда, бұл жерде сөз кредиттік тәуекел коэффициенті туралы болып отыр. Мұның қарапайым механизмі мынадай:

• Коэффициент неғұрлым жоғары болса, банк сол берілген несие үшін өзінің меншікті капиталынан соғұрлым көп резерв («қауіпсіздік жастығын») ұстап тұруға міндетті.
• Банк үшін тиімсіздік: Несие бойынша тәуекел коэффициенті артқан сайын, банктің ол капиталды басқа тиімді операцияларға пайдалану мүмкіндігі шектеледі. Тікелей айтқанда, заңсыз немесе тәуекелі жоғары несие беру банкке қаржылық тұрғыдан тиімсіз болады.

Анықтама үшін: 2026 жылы 1 айлық есептік көрсеткіш (АЕК) 4 325 теңгені құрайды.

700 АЕК = ~3,03 млн теңге

2 000 АЕК = ~8,65 млн теңге

Кімдерге несие алу қиындайды?

Регулятор белгілеген жаңа шектеулер, әсіресе, мына екі санаттағы заемшыларға тікелей әсер етеді:

А. Табысын ресми растай алатын азаматтар

Бұрын бұл санаттағы жоғары шек 800 АЕК болса, енді ол 700 АЕК-ке (3,03 млн теңге) төмендетілді.

• Жалпы қарызы 3,03 млн – 8,65 млн теңге аралығындағы азаматтарға банктер 160–170% тәуекел коэффициентін қолданады.
• Қарызы 8,65 млн теңгеден асатындар үшін бұл көрсеткіш 200–250%-ға дейін өседі.

Ә. Табысын ресми растай АЛМАЙТЫН азаматтар

Регулятордың бұл санатқа деген талабы өте қатаң:

• Жалпы қарызы 3,03 млн – 8,65 млн теңге аралығында болса – коэффициент 170–220%.
• Қарызы 8,65 млн теңгеден асса – коэффициент бірден 300–350%-ға дейін шарықтайды.

Демек, ресми табысы жоқ, бірақ банктер мен ШҚҰ (шағын қаржы ұйымдары) 8,65 млн теңгеден астам қарызы бар азаматқа жаңадан ірі несие бекіту кез келген банк үшін «өте қымбат мәртебеге» айналады.

Басты фактор: «Кумулятивті қарыз» қалай есептеледі?

Құжаттағы ең маңызды ескертпе – банк азаматтың өзі сұрап тұрған жаңа несие ақшасын ғана емес, оның бүкіл жүктелген беззалоговый қарыздарын есепке алады.

Есепке не кіреді?

• Әлі жабылмаған барлық қолданыстағы несиелер;
• Кешіктірілген төлемдер (просрочка);
• Кредиттік карталардың пайдаланылған лимиті.

(Тек бұрынғы несиені жабуға арналған қайта қаржыландыру (рефинансирование) суммасы бұл есептен шығарылады).

Мысал: Егер сіздің банктерде 2 млн теңге қарызыңыз болып, үстіне тағы 1,5 млн теңге алғыңыз келсе, банк сіздің санатыңызды 3,5 млн теңгелік жалпы қарыз бойынша бағалайды. Осылайша сіз автоматты түрде коэффициенті жоғары қауіпті топқа өтесіз.

Бұл қадам не береді?

ҚНРДА-дың бұл қаулысы (30 қыркүйекте қабылданып, 5 қазанда Әділет министрлігінде тіркелген) ірі кепілсіз несиелерге тікелей тыйым салмайды. Дегенмен, ол банктерді скоринг жүйесін максималды түрде катаңдатуға мәжбүр етеді.

Нәтижесінде не күтіледі?

1. Бас тартулар көбейеді: Несие тарихында қарызы көп немесе ресми табысы жоқ тұлғаларға ірі несие берілмеуі мүмкін.
2. Лимиттер қысқарады: Банк сұралған сумманы бермей, оны едәуір азайтып ұсынады.
3. Еңбек нарығының ашықтығы артады: Бейресми секторда жүрген азаматтар ірі несие алу үшін табыстарын (ЕНПФ, банк шоттары, салық аударымдары арқылы) заңдастыруға ынталы болады.

Мемлекет тарапынан жасалып жатқан мұндай шектеулер азаматтарды «кредиттік тұзақтан» қорғауға және қаржылық жүйенің тұрақтылығын сақтауға бағытталған қажетті қадам болып отыр.

Abai.kz