سوڭعى جىلدارى ەلدەگى حالىقتىڭ شامادان تىس قارىزدانۋى (كرەديتتىك جۇكتەمە) قوعامنىڭ دا، مەملەكەتتىڭ دە باستى باس اۋرۋىنا اينالدى. وسى ماسەلەنى جۇيەلى تۇردە شەشۋ ماقساتىندا قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى (اررفر) كەپىلسىز تۇتىنۋشىلىق نەسيەلەرگە قاتىستى تالاپتاردى كەزەكتى رەت قاتاڭداتتى. اگەنتتىكتىڭ جاڭا قاۋلىسى بانكتەردىڭ ءىرى نەسيە بەرەردەگى تاۋەكەلدەرىن ەسەلەي ارتتىرادى.

بۇل شەشىمنىڭ ارتىندا نە تۇر؟ قاتارداعى ازاماتتار مەن قارجى سەكتورىنا ونىڭ تيگىزەر اسەرى قانداي بولماق؟

نورماتيۆتەردىڭ ءمانى: نەسيە نەگە «قاتاڭدايدى»؟

كوپشىلىك اراسىندا «رەگۋلياتور نەسيە پايىزىن 300-350%-عا دەيىن ءوسىردى» دەگەن قاتە تۇسىنىك تۋىنداۋى مۇمكىن. الايدا، بۇل جەردە ءسوز كرەديتتىك تاۋەكەل كوەففيتسيەنتى تۋرالى بولىپ وتىر. مۇنىڭ قاراپايىم مەحانيزمى مىناداي:

• كوەففيتسيەنت نەعۇرلىم جوعارى بولسا، بانك سول بەرىلگەن نەسيە ءۇشىن ءوزىنىڭ مەنشىكتى كاپيتالىنان سوعۇرلىم كوپ رەزەرۆ («قاۋىپسىزدىك جاستىعىن») ۇستاپ تۇرۋعا مىندەتتى.
• بانك ءۇشىن تيىمسىزدىك: نەسيە بويىنشا تاۋەكەل كوەففيتسيەنتى ارتقان سايىن، بانكتىڭ ول كاپيتالدى باسقا ءتيىمدى وپەراتسيالارعا پايدالانۋ مۇمكىندىگى شەكتەلەدى. تىكەلەي ايتقاندا، زاڭسىز نەمەسە تاۋەكەلى جوعارى نەسيە بەرۋ بانككە قارجىلىق تۇرعىدان ءتيىمسىز بولادى.

انىقتاما ءۇشىن: 2026 جىلى 1 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش (اەك) 4 325 تەڭگەنى قۇرايدى.

700 اەك = ~3,03 ملن تەڭگە

2 000 اەك = ~8,65 ملن تەڭگە

كىمدەرگە نەسيە الۋ قيىندايدى؟

رەگۋلياتور بەلگىلەگەن جاڭا شەكتەۋلەر، اسىرەسە، مىنا ەكى ساناتتاعى زاەمشىلارعا تىكەلەي اسەر ەتەدى:

ا. تابىسىن رەسمي راستاي الاتىن ازاماتتار

بۇرىن بۇل ساناتتاعى جوعارى شەك 800 اەك بولسا، ەندى ول 700 اەك-كە (3,03 ملن تەڭگە) تومەندەتىلدى.

• جالپى قارىزى 3,03 ملن – 8,65 ملن تەڭگە ارالىعىنداعى ازاماتتارعا بانكتەر 160–170% تاۋەكەل كوەففيتسيەنتىن قولدانادى.
• قارىزى 8,65 ملن تەڭگەدەن اساتىندار ءۇشىن بۇل كورسەتكىش 200–250%-عا دەيىن وسەدى.

ءا. تابىسىن رەسمي راستاي المايتىن ازاماتتار

رەگۋلياتوردىڭ بۇل ساناتقا دەگەن تالابى وتە قاتاڭ:

• جالپى قارىزى 3,03 ملن – 8,65 ملن تەڭگە ارالىعىندا بولسا – كوەففيتسيەنت 170–220%.
• قارىزى 8,65 ملن تەڭگەدەن اسسا – كوەففيتسيەنت بىردەن 300–350%-عا دەيىن شارىقتايدى.

دەمەك، رەسمي تابىسى جوق، بىراق بانكتەر مەن شقۇ (شاعىن قارجى ۇيىمدارى) 8,65 ملن تەڭگەدەن استام قارىزى بار ازاماتقا جاڭادان ءىرى نەسيە بەكىتۋ كەز كەلگەن بانك ءۇشىن «وتە قىمبات مارتەبەگە» اينالادى.

باستى فاكتور: «كۋمۋلياتيۆتى قارىز» قالاي ەسەپتەلەدى؟

قۇجاتتاعى ەڭ ماڭىزدى ەسكەرتپە – بانك ازاماتتىڭ ءوزى سۇراپ تۇرعان جاڭا نەسيە اقشاسىن عانا ەمەس، ونىڭ بۇكىل جۇكتەلگەن بەززالوگوۆىي قارىزدارىن ەسەپكە الادى.

ەسەپكە نە كىرەدى؟

• ءالى جابىلماعان بارلىق قولدانىستاعى نەسيەلەر;
• كەشىكتىرىلگەن تولەمدەر (پروسروچكا);
• كرەديتتىك كارتالاردىڭ پايدالانىلعان ءليميتى.

(تەك بۇرىنعى نەسيەنى جابۋعا ارنالعان قايتا قارجىلاندىرۋ (رەفينانسيروۆانيە) سۋمماسى بۇل ەسەپتەن شىعارىلادى).

مىسال: ەگەر ءسىزدىڭ بانكتەردە 2 ملن تەڭگە قارىزىڭىز بولىپ، ۇستىنە تاعى 1,5 ملن تەڭگە العىڭىز كەلسە، بانك ءسىزدىڭ ساناتىڭىزدى 3,5 ملن تەڭگەلىك جالپى قارىز بويىنشا باعالايدى. وسىلايشا ءسىز اۆتوماتتى تۇردە كوەففيتسيەنتى جوعارى قاۋىپتى توپقا وتەسىز.

بۇل قادام نە بەرەدى؟

قنردا-دىڭ بۇل قاۋلىسى (30 قىركۇيەكتە قابىلدانىپ، 5 قازاندا ادىلەت مينيسترلىگىندە تىركەلگەن) ءىرى كەپىلسىز نەسيەلەرگە تىكەلەي تىيىم سالمايدى. دەگەنمەن، ول بانكتەردى سكورينگ جۇيەسىن ماكسيمالدى تۇردە كاتاڭداتۋعا ءماجبۇر ەتەدى.

ناتيجەسىندە نە كۇتىلەدى؟

1. باس تارتۋلار كوبەيەدى: نەسيە تاريحىندا قارىزى كوپ نەمەسە رەسمي تابىسى جوق تۇلعالارعا ءىرى نەسيە بەرىلمەۋى مۇمكىن.
2. ليميتتەر قىسقارادى: بانك سۇرالعان سۋممانى بەرمەي، ونى ەداۋىر ازايتىپ ۇسىنادى.
3. ەڭبەك نارىعىنىڭ اشىقتىعى ارتادى: بەيرەسمي سەكتوردا جۇرگەن ازاماتتار ءىرى نەسيە الۋ ءۇشىن تابىستارىن (ەنپف، بانك شوتتارى، سالىق اۋدارىمدارى ارقىلى) زاڭداستىرۋعا ىنتالى بولادى.

مەملەكەت تاراپىنان جاسالىپ جاتقان مۇنداي شەكتەۋلەر ازاماتتاردى «كرەديتتىك تۇزاقتان» قورعاۋعا جانە قارجىلىق جۇيەنىڭ تۇراقتىلىعىن ساقتاۋعا باعىتتالعان قاجەتتى قادام بولىپ وتىر.

Abai.kz