Býgingi tanda elimizding aqparattyq kenistigi men әleumettik jelilerinde taksy qyzmetine, әsirese «Yandeks.Taksi» monopoliyasyna jәne oghan balama retinde úsynylghan «Qajet Taxi» jobasyna qatysty pikirtalastar tolastamay túr.

Búl tek ekonomikalyq bәsekelestik nemese túrmystyq qyzmet kórsetu mәselesi emes. Búl — qazaq qoghamyndaghy dekolonizasiya (otarsyzdanu) prosesinin, tildik qúqyqtar men últtyq namystyng jәne sayasy sananyng ósui nemese tejeluining aiqyn lakmus qaghazy syndy nyshan tanytady.

Otandyq BAQ pen sarapshylardyng baylamynsha, osy bir servistik dau arqyly qazaq sosiumyndaghy bodandyq psihologiya men últtyq derbestikke úmtylys arasyndaghy tereng iydeologiyalyq jarylys kórinis tapty.

TILDIK KEMSITUShILIK JÁNE «YaNDEKS» MONOPOLIYaSY: BODANDYQ SINDROMY

Reseylik monopolist «Yandeks.Taksi» serviysining Qazaqstan naryghyn jaulap aluy tek ekonomikalyq emes, iydeologiyalyq tәueldilikti de qalyptastyrdy. BAQ betterinde jii jazylyp jýrgendey, jolaushylar men jýrgizushiler arasyndaghy qazaq tiline qatysty janjaldar jýieli sipat aldy:

Qazaqsha sóileskeni ýshin tapsyrystan bas tartu, jýrgizushilerding jolaushygha nemese kerisinshe jolaushynyng jýrgizushige «russkiy yazyk uchiliy?» degen keudemsoq talap qoiyy — qoghamdaghy lingvistikalyq kelensizdikti shyngha shyghardy.

Elimizding «Tútynushylardyng qúqyqtaryn qorghau turaly» jәne «Til turaly» zandaryna sәikes qyzmet memlekettik tilde tolyqqandy kórsetilui tiyis. Al algoritmi men qoldau qyzmeti syrttan basqarylatyn alyp kompaniya búl talaptardy jii ainalyp ótedi.

Otandyq sarapshylardyng pikirinshe, halyqtyng basym bóligining múnday sapasyz әri tildik kemsitushiligi bar qyzmetti «amalsyz kónu» arqyly tútynuy — kenestik-kolonialdyq psihologiyanyng («bodandyq sananyn») әli de tolyq joyylmaghanyn kórsetedi.

 «QAJET TAXI»: ÚLTTYQ QARSYLYQ JÁNE OTANDYQ BALAMA

Osy tensizdikke jauap retinde әleumettik jelide «Yandekske boykot!» úrany kóterilip, qazaqsha sóileytin, otandyq platformalardy («Qajet Taxi»-di)  qoldau bastamalary payda boldy. Búl ýderis mynaday zandylyqtardy ashty:

Últtyq burjuaziya men sifrlyq suvereniytet: Qazaq tildi ortanyng óz sifrlyq ónimin jasaugha, últtyq kapitalyn qorghaugha úmtyluy — sayasy sananyng kelesi dengeyge kóterilgenin anghartady.

Ekonomikalyq patriotizm: Qarjynyng syrtqa (Reseyge) keluin toqtatyp, jergilikti drayverler men otandyq IT-әzirleushilerdi qoldau iydeyasy trendke ainaldy.

Alayda, otandyq startaptardyng infraqúrylymdyq nemese servistik әlsizdigi (serverlerding keptelisi, geolokasiyanyng dәlsizdigi, kólik sanynyng azdyghy) bayqalghanda, qogham ekige jaryldy. Múnda sayasy sananyng naqty ahualy anyq kórindi.

QAZAQTYNG SAYaSY SANA AHUALY: MÝMKINDIKTER MEN QAYShYLYQTAR

Búl shu qazaq qoghamynyng býgingi sayasiy-әleumettik kelbetindegi ýsh basty tendensiyany aiqyndap berdi:

1. Qazaq tilin qorghau, otandyq ónimdi talap etu.

2. Sapa men arzan baghany iydeyadan joghary qoiy.

3. «Qazaqsha bolsa boldy» vs «Sonday-aq sapaly boluy tiyis».

Qazaq qoghamynyng sayasy sana ahualyn tanytqan aishyqty oqighagha qorytyndy taldau jasaytyn bolsaq:

Qazaq qoghamy búrynghyday ýnsiz kóne beretin enjar sektor emes. Memlekettik tilding mәrtebesin túrmystyq-marketpleystik dengeyde talap ete alatyn azamattyq belsendilik qalyptasty.

Halyqtyng belgili bir bóligi «últtyq namys» iydeyasyn qoldaghanymen, kýndelikti ómirde ynghaylylyq pen sapany («Yandekstin» jyldamdyghyn) tandaugha mәjbýr. Búl — sayasy sananyng әli de ekonomikalyq mýmkindikter men tútynushylyq mәdeniyetke tәueldi ekenin kórsetedi.

Últtyq biznes tek otanshyldyq sezimge sýienip qana qoymay, bәsekege qabiletti sapa úsynuy tiyis degen talaptyng qoyyluy — sayasy sananyng eresek, pragmatikalyq sipat ala bastaghanynyng dәleli.

Týiin: «Yandeks-taksi» men «Qajet Taxi» tóniregindegi shu — jay ghana qosymshalar arasyndaghy bәseke emes. Búl — tәuelsizdikting 30 jyldan astam uaqytynda qalyptasqan jana qazaq iydeologiyasy men eski kolonialdy jýiening qaqtyghysy bolyp tabylady.

Sayasy sana tekseristen ótti: Qazaq qoghamy otarsyzdanugha, óz tili men serviysin qorghaugha dayyn. Endigi basty mindet — búl iydeologiyalyq oyanudy sapaly otandyq ónimmen, myqty ekonomikalyq bazamen jәne zandyq normalarmen bekitu. Sonda gana «bodandyq sana» tolyqtay tarih qoynauyna ketedi.

Abai.kz