كىتاپ وقۋ – ادامنىڭ دۇنيەتانىمىن كەڭەيتىپ، ويلاۋ قابىلەتىن دامىتۋمەن قاتار، تۇلعا بولىپ قالىپتاسۋىنا دا ىقپال ەتەتىن ماڭىزدى قۇرال. اسىرەسە كوركەم ادەبيەت ادامدى وزگە تاعدىرلارمەن تانىستىرىپ، ومىرگە تەرەڭىرەك قاراۋعا ۇيرەتەدى. ال بۇگىنگى اقپارات اعىنى كۇشەيگەن زاماندا كىتاپ وقۋ مادەنيەتىن ساقتاۋ مەن ونى جاستار اراسىندا ناسيحاتتاۋدىڭ ماڭىزى ارتا ءتۇستى.

وسى ورايدا مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسىمەن قولعا الىنعان «كىتاپ وقيتىن ۇلت» جوباسى ەل اراسىندا وقۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان ماڭىزدى باستامالاردىڭ ءبىرى. قازىرگى تاڭدا جوباعا ەلىمىزدىڭ 20 ءوڭىرى، 195 اۋدانى مەن 87 قالاسى قاتىسىپ، 526 056 كىتاپ وقىلعان. دەگەنمەن، كىتاپ وقۋدىڭ ناتيجەسىن تەك سانمەن ولشەۋ جەتكىلىكسىز. ونىڭ ادام ومىرىنە اسەرى، كوركەم ادەبيەتتىڭ تۇلعالىق دامۋداعى ءرولى جانە جاستار اراسىندا وقۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋ جولدارى جونىندە اقىن، «ايبوز» ۇلتتىق سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى حاميت ەسامانمەن اڭگىمەلەستىك.

– «كىتاپ وقيتىن ۇلت» باستاماسىنىڭ نەگىزگى ماقساتى قانداي جانە قوعامدا كىتاپ وقۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋ نەلىكتەن ماڭىزدى؟

– بۇگىندە قوعامدا كوپ ادام كىتاپ وقىمايدى دەگەن پىكىرلەر بار. بىراق، جاقسى كىتاپ قاي كەزدە دە وقىلادى. الايدا، كەيبىر كەرەمەت شىعارمالاردىڭ كوپشىلىك نازارىنا ىلىنبەي قالۋى دا مۇمكىن. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ “كىتاپ وقيتىن ۇلت” باستاماسىنىڭ نەگىزگى ماقساتى دا ادەبيەتكە قولداۋ كورسەتۋ، جاقسى شىعارمالاردى ناسيحاتتاۋ، سول ارقىلى قوعامدا كىتاپ وقۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋ. سونىمەن قاتار، كىتاپ وقىعان ۇرپاقتىڭ ساناسى تۇنىق، ويى انىق، ۇستانىمى بەرىك بولادى. سەبەبى، ادام جانى ىزگىلەنبەي، قوعام تۇزەلمەيدى. قوعامدى قالىپتاستىراتىن دا ادامدار. ءوزىن ساۋاتتىمىن، ءبىلىمدىمىن دەپ ەسەپتەيتىن كەز كەلگەن ادام كىتاپ وقۋى كەرەك. قوعامدا كىتاپ وقۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋدىڭ ماڭىزى دا ۇلتتىڭ دەڭگەيىن ۇلى بيىككە كوتەرۋ، ازاماتتاردى پاراساتتى عۇمىر كەشۋگە ۇندەۋ بولسا كەرەك. البەتتە، كىتاپتى دا تالعام تارازىسىنا سالىپ، وي ەلەگىنەن وتكىزىپ، سانا بيىگىنەن ءتۇسىنىپ وقىعان دۇرىس. كىتاپ وقۋ دەگەنىڭىز دە مىنەز، رۋحاني قۇبىلىس. كىتاپ وقيتىن ەلدىڭ ۇرپاعى ويشىل، ۇلى اباي ايتقان «بەس اسىل ىسكە» ىنتىق، «تولىق ادام» بولىپ قالىپتاساتىنى ءسوزسىز. ويتكەنى، ءبىز قالاساق تا، قالاماساق تا، قوعامداعى ءتۇرلى كەرەعار كوزقاراستار بىزگە اسەرىن تيگىزەدى. ال، كىتاپ وقىعان ۇلت، ادامدار ءتۇرلى رۋحاني كەسەلدەردەن الىس بولادى. وزىنشە جول تاباتىن ساناسى جارىق، جۇرەگى جىلى، جانارى نۇرلى ادامزاتتىڭ اسىلى بولماق. ادام بولعان سوڭ ماتەريالدىق يگىلىك تە قاجەت، بىراق رۋحاني يگىلىكتىڭ ءباسى قاي كەزدە دە بيىك بولۋى كەرەك دەپ ويلايمىن.

– كىتاپ وقۋ ادامنىڭ دۇنيەتانىمى مەن ويلاۋ قابىلەتىنە قالاي اسەر ەتەدى؟

– ءسوز جوق، ەرەكشە اسەر ەتەدى. ءبىزدىڭ ءبارىمىزدىڭ تۇرمىستىق كۇنكورىسكە بايلانىستى ءتۇرلى قاجەتتىلىكتەرىمىز بار. سول سياقتى، كىتاپ وقۋ دا اينىماس ۇستانىمىمىز بولۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن. ءسوز ونەرىن بويىنا ءسىڭىرىپ، بولمىسىنا دارىتقان ادامنان جاماندىق شىقپايدى. ءبىز مىسالى كوپ جاعدايدا بارلىق نارسەنى كوزبەن كورىپ، قولمەن ۇستاپ قانا داعدىلانىپ كەتتىك. بىراق، مىنا عاجاپ عالامزات، جۇمباعىن جانىنا جاسىرعان ادامزات تۋرالى كوپ ويلاي بەرمەيمىز. كىتاپ وقۋ ادام بۇرىن ءوزى كورىپ-بىلمەگەن عالامات الەمگە جول اشادى. قوعامدا قازىر «مەن كىممىن؟» دەگەننەن گورى «سەن كىمسىڭ؟»، «ول كىم؟» دەگەن سۇراقتار كوپ. كوپ جاعدايدا ءبىز ءوز جانىمىزعا ۇڭىلە بەرمەيمىز. وزگەدەن تالاپ ەتەمىز، كوبىمىزدىڭ وزىمىزگە ەسەپ بەرگىمىز كەلمەيدى. ويلاۋ قابىلەتى دەگەن قۇلاق ەستىپ، كوز كورەتىن جەر عانا ەمەس، ول دا ادام جانى سياقتى شىڭىراۋ دۇنيە عوي. كىتاپ وقۋ ءبىزدى وسىلاي تاربيەلەيدى. قازىر قوعام باسقا، ادام ساناسى دا ءارتۇرلى. كىتاپ وقۋ ارقىلى ءبىز ءوزىمىزدى تۇسىنەمىز، سوسىن بارىپ وزگەنى تۇسىنەمىز. ءوز جانىمىزدى ءوزىمىز ەمدەپ، جان دۇنيەمىزدى ءوزىمىز جارقىراتامىز.

– نەلىكتەن كوركەم ادەبيەت ادام تاربيەسى مەن تۇلعالىق دامۋىنىڭ ماڭىزدى قۇرالى سانالادى؟

– ادەبيەتتىڭ ءوزى دە ادام الەمىن زەرتتەيتىن دۇنيە عوي. ارينە، ادامدى تەك ادەبيەت قانا تاربيەلەپ، تۇلعالىق بيىككە كوتەرەدى دەپ ايتۋ قيىن شىعار. بۇل جەردە باسا ايتاتىن دۇنيە، تەك قاجەتتى، پايدالى كىتاپتاردى عانا ىرىكتەپ، سۇرىپتاپ وقۋ كەرەك. ادام ءبىر كىتاپتىڭ ىشىنەن وزىنە قاجەتتى ءبىر نارسە الا السا، دەمەك ونىڭ پايداسى بار. مىسالى، كوركەم شىعارمالاردىڭ كەيىپكەرلەرىن الايىق. جازۋشىلار دا مۇنى اسپاننان المايدى. ءبارى دە ورتامىزدا جۇرگەن ادامدار. ۇنامدى، ۇنامسىز كەيىپكەرلەر بولادى. مۇنىڭ ءبارى دە (مىنەز، بولمىس، رۋح) ادامعا انىق كورىنەدى كىتاپتا، سودان كەيىن بىردەن اسەر ەتەدى. ارينە، اقيقاتى جوق اقىلدىڭ، نەگىزى جوق فيلوسوفيانىڭ ەشكىمگە دە قاجەتى جوق. تاعى دا ۇلى اباي ايتقان «اقىل، قايرات، جۇرەكتى بىردەي ۇستاعان» ادامدا عانا تۇلعالىق دامۋ دامۋ بولادى. تاربيە دەگەن ادامنىڭ جاراتىلىسىندا بولادى. ال، ومىردەگى ءتۇرلى قۇبىلىستار ادامنىڭ ودان ءارى دامۋىنا وڭ اسەر ەتەدى. كىتاپ - سونىڭ نەگىزگى وزەگى.

– قوعامدا، اسىرەسە جاستار اراسىندا كىتاپ وقۋدى ناسيحاتتاۋ ءۇشىن قانداي ناقتى قادامدار جاساۋ قاجەت؟

– رۋحاني سۇرانىسقا ساي كەلەتىن دۇنيەلەر كوپ جازىلۋى كەرەك. مەملەكەت بۇگىندە ادەبيەتتى ناسيحاتتاۋ ىسىنە ءجىتى كوڭىل ءبولىپ كەلەدى عوي. قازىر دە جاقسى كىتاپتار بار. تەك جارناماسى از بولىپ، سول كىتاپ تۋرالى وقىرمانعا تولىق اقپارات جەتپەۋى مۇمكىن. ول ءۇشىن قازىرگى ءتۇرلى بارلىق مۇمكىندىكتى پايدالانىپ، جاقسى شىعارمالاردى جاپپاي جارنامالاۋ كەرەك شىعار. ادەبي اگەنتتەر جۇمىس ىستەسە، (مۇنىڭ دا وزىندىك ماسەلەلەرى بار، قاراجات، شىعارمالاردى ناسيحاتتاۋ جانە تاعى دا باسقا) قالامگەرلەردىڭ وزدەرى دە شەت تىلدەرىن مەڭگەرۋگە كۇش سالسا دۇرىس دەگەن ويدامىن. جاستاردى كىتاپ وقۋعا باۋلۋ ءۇشىن اۋەلى سانانىڭ وزگەرگەنى كەرەك. رۋحاني قۇندىلىقتاردى ەسكىلىك دەپ قاراماي، جاڭاشىلدىق دەپ باعالاساق قانا ۇتامىز.

توميريس ماراتقىزى

Abai.kz