Qazirgi tanda balalardyng sanasy men talghamy gadjet ekranyndaghy aqparat aghyny arqyly qalyptasyp jatyr. Eger memleket pen qogham óskeleng úrpaqtyng ruhany immuniyteti men shygharmashylyq әleuetin uaqytynda qoldamasa, últtyq kod pen mәdeny suvereniytetting әlsireu qaupi tuyndaytyny sózsiz.

Batys pen Shyghystyng (Qytay, Japoniya, Koreya) ozyq tәjiriybeleri kórsetkendey, balalar kontenti men shygharmashylyghyna investisiya qúi — búl tek mәdeniyet emes, últtyng ekonomikalyq jәne strategiyalyq bolashaghyna salynghan kapital sala alghanymyz bolyp tabylady.

Osy orayda, Qazaqstan ýshin, Otandyq balalar kontenti ýshin, asa manyzdy ýsh baghytty, atap aitar bolsaq: qarjylandyrudyng tiyimdi modelideri, mektepten tys shygharmashylyq ortalyqtardy janghyrtu jәne jahandyq dengeydegi últtyq brendterdi qalyptastyru mәselelerin keshendi týrde qarastyryp kórelik.

Býgingi tanda otandyq animasiya men balalar kontenti kóbinese memlekettik budjetting nemese Últtyq kino qoldau ortalyghynyng granttaryna tәueldi bolyp qalyp otyr. Búl modeli bastapqy kezende qajet bolghanymen, naryqtyq bәsekege qabiletti úzaq merzimdi ekojýie qúrugha jetkiliksiz ekendigi esh dau tudyrmaydy.

Memlekettik-jekemenshik әriptestik (GPP) jәne salyqtyq yntalandyru: Koreya men Batys elderining tәjiriybesi kórsetkendey, animasiyalyq studiyalargha jәne kreativti startaptargha salyqtyq jenildikter (nauryz-tehnologiyalyq parkting balamasy retinde kreativti habtargha salyq bosatu) beru arqyly jeke investisiyalardy tartugha bolady. Mysalgha aitar bolsaq, jarnama nemese IT salasyndaghy iri kompaniyalardyng balalar kontentine salghan investisiyasyn salyqtan shegerip tastau tetigin engizu óte tiyimdi bolar edi.

Kraudfanding jәne halyqaralyq koproduksiya (Co-production): Qazaqstandyq studiyalar tek ishki naryqqa emes, týrik tildes memleketter úiymy (TÝRKSOY) nemese Aziya elderimen birlesip ortaq budjetpen animasiyalyq filimder men serialdar týsiruge jantalasa kirisuge tiyis. Búnday biznes qadam qarjylyq jýktemeni bólisip qana qoymay, kontentting eksportyn qamtamasyz etedi.

Merchandising (Brendti monetizasiyalau) modeli: Batys men Aziyada (Disney, Pokémon, Baby Shark) týsken kiristing 70-80%-y filim nemese әnning ózinen emes, onyng keyipkerleri beynelengen oiynshyqtardan, kiyimderden jәne gadjetterden týsedi. Qazaqstanda da animasiyalyq ónim jasalghan sәtten bastap onyng liysenziyalyq ónimderin (merchandayzing) shygharatyn ónerkәsiptik әriptestermen birge júmys isteu modeliderin qalyptastyru qajettigin basa aita ketkizimiz keledi.

Kenestik kezennen qalghan oqushylar saraylary men dәstýrli ýiirmeler balalardyng qol motorikasyn damytqanymen, qazirgi jasóspirimderding sifrlyq súranysyn tolyq ótey almay otyr. Shygharmashylyqty tek suret salu nemese klassikalyq dombyramen shektemey, ony zamanauy industriyamen úshtastyru kerek.

«Maker-Spaces» (Jasampazdar kenistigi) pen 3D zerthanalaryn ashu: Qazirgi mektepter men qosymsha bilim beru ortalyqtarynda balalargha erte jastan robototehnika, 3D dizayn, kodtau jәne vizualdy storiytellingti ýiretetin ortalyqtar kóbeytilui tiyis. Batystaghy Maker Movement qozghalysy siyaqty, әrbir qazaqstandyq bala óz iydeyasyn kompiuterde syzyp qana qoymay, ony 3D printer arqyly ónimge ainaldyra aluy kerek.

Últtyq óner men sifrlyq tehnologiyanyng sintezi: Qytay men Japoniya ózderining kóne kalligrafiyasy men últtyq ónerin zamanauy sifrlyq formatqa (didjital art, NFT, mobildi qosymshalar) sәtti kóshirdi. Dәl sol siyaqty, qazaqtyng últtyq qolónerin, kiyiz basu órnekterin nemese últtyq muzyka aspaptarynda oinaudy zamanauy mulitiymediyalyq baghdarlamalar arqyly oqytatyn gibridti ýiirmeler jýiesin engizu últtyq kýn tәrtibinde túrghan eng basty qajettilik bolyp sanalady.

Tәlimgerlik (Mentorship) jәne startap mәdeniyeti: Jasóspirimderding shygharmashylyghyn tek bayqaugha qatysyp diplom alu ýshin emes, óz jobalaryn (shaghyn mobilidi oiyndar, komikster, animasiyalyq rolikter) kommersiyalyq joba retinde damytugha baghyttaytyn biznes-akselerasiya elementterin qosymsha bilim beru ortalyqtaryna engizu manyzdy ekenin biluge tiyispiz.

Álemdik naryqta oryn alu ýshin Qazaqstannyng bay tarihiy-mәdeny múrasy men mifologiyasyn zamanauy pop-mәdeniyet tiline audara bilu qajet. Búl baghytta ýsh negizgi tetik júmys isteui tiyis. Jipke tizgendey sanamalaytyn bolsaq:

Epos pen mifologiyany globaldy formatqa týsiru (Qytaylyq ýlgi): Qytay ózderining «Maymyldar patshasy» nemese «Nechja» epostaryn Gollivud dengeyindegi 3D animasiya men blokbasterlerge ainaldyryp, býkil әlemge taratty. Qazaq folikloryndaghy Alpamys batyrdyng erlikteri, Qobylandynyng joryqtary, saqtar men týrikterding tarihy qazirgi balalar týsinetin tilde (sapaly komikster, vebtunder, konsolidik oiyndar) sóileuge tiyis. Bala sheteldik superqaharmandardan kem týspeytin últtyq qaharmandardy kórip ósui tiyis.

Emosiyalyq vizualizasiya jәne virustyq marketing (Koreya jәne Japoniya ýlgisi): Koreyanyng Baby Shark brendi nemese Japoniyanyng Studio Ghibli animasiyalary qarapayym dýniyening ózin tereng emosiya men minsiz vizualdy estetika arqyly jahandyq trendke ainaldyrdy. Qazaqstandyq balalar әnderi, ertegileri men animasiyalyq keyipkerleri de TikTok, YouTube Shorts siyaqty platformalarda virustyq formatta tarala alatyn zamanauy aranjirovka men sapaly vizualgha ie boluy tiyis.

Mәdeny suvereniytet jәne eksporttyq әleuet: Sapaly kontent jasau arqyly biz elimizding ishindegi balalardyng sanasyn ghana qorghap qoymaymyz, sonymen qatar týrik tildes memleketter men Ortalyq Aziya kenistiginde mәdeny liyderlikke qol jetkizemiz. Otandyq brendter sheteldik naryqtargha eksporttalatyn ruhany ónimge ainaluy tiyis.

Sóz týiini: Balalar kontenti men shygharmashylyghyn damytu — uaqytsha mәdeny shara emes, búl últtyng bolashaghy men qauipsizdigining irgetasy. Batystyng pragmatikalyq kreativtiligin, Qytaydyng jýieli masshtabtau qabiletin jәne Aziyanyng basqa elderining vizualdy marketing tәjiriybesin últtyq kodpen úshtastyra alsaq, Qazaqstan ózining tól kreativti industriyasynyng altyn dingegin qalaytyny anyq. Jaratqan osy jolda Otandyq balalar kontenti men shygharmashylyq industriyasyn jana dengeyge kóterude jar bolsyn dep, taqymymyzdy qysa otyryp tileyik!

Ábil-Serik Áliakbar

Abai.kz