Sóz basy...

«Qúlaqtan kirip, boydy alar
Jaqsy әn men tәtti kýi.
Kónilge týrli oy salar,
Ándi sýisen, menshe sýi», - dep Qazaqtyng úly aqyny Abay Qúnanbaev jyrlaghanday әn óneri degen adamdy bir baurap alatyn dýnie emespe.

Qazirgi uaqytta esti men eski әnder siyrep, kóp aitylmay ketti. «Mәtinin de mәn joq, әueninde әn joq» - zaman boldy. Eshqanday mәni de, maghynasy da joq dýniyeler kóbeydi.

Biraq qazirgi uaqytta tasa da qalyp, kóp jerlerde aitylmay jýrgen «әnnen әnúrangha ainalghan tuyndy» jәili aitqymyz kelip otyr. Búl әn Shómekeyding Toqalarynyng Yrghyzda ótken dýbirli toyynda jaryqqa shyghypty.

«Syrly sazdy shygharghan sazger haqynda...»

«Esinde me Qarabútaq, Tahaui» - dep, Quang shayyr jyrlaghanday syrly әuendi shygharghan sazger de osy qasiyetti Qarabútaq jerinde tuyp ósken eken.

Sarmanova Marina Bolatqyzy – 1982 jyly, 12 qyrkýiek kýni qazirgi Aqtóbe oblysy, Áyteke by audany, Qarabútaq auyly(búrynghy audan) dýniyege kelgen. Ákesi – Sarmanov Bolat qúrylysshy bolghan bolsa, anasy – Sarsengaliyeva Raya Abdollaqyzy esepshi bolghan eken. Jalpy otbasynda ýsh aghayyndy eken.

T.Shevchenko atyndaghy mektebinin tabaldyryghyn 1989 jyly attaghan. Keyin 1998 jyly osy bilim ordasynyn 9-synybyn ayaqtap, Aqtóbe qalasyndaghy Bolashaq kóp salaly kolledjinde Qazaq tili men әdebiyeti mamandyghyn bitirgen. Bergi uaqytta Aqtóbe qalasyndaghy balabaqshalarda muzykalyq jetekshi bolyp qyzmet etken.

2013 jyldan bastap asaba, әnshi bolyp elge qyzmet jasap jýr. Biraq әnge әues bolghan boyjetkenning basty maqsaty muzyka salasyn tereng mengeru bolghan eken.

Osy sebepti әnge qúshtar bolghan sazger 2020 jyly Shymkent qalasyndaghy Á.Quatbekov atyndaghy halyqtar dostyghy uniyversiytetining Muzyka pәni múghalimi mamandyghyna oqugha týsip, 2023 jyly tәmamdaghan.

«Talantymen topty jarghan»

Bala kýninde mektepte oqyp jýrgende, eng birinshi qatysqan bayqauy mektepshilik «Ánshi balapan» bayqauy bolghan. Sol jerde 1-shi oryn alghan. Ol kezde 4-synypta oqyghan eken. 1993 jyl Qarabútaq audany bolyp túrghanda, mektepter arasynda irikteu bayqauynda jengender audandyq «Ánshi balapan» qatysyp, baghyn synaydy eken. Sol jyly Bas jýldeni jenip alghan!

Onyng әnshilik joly bala kezinen bastalghan. Alghashqy audandyq bayqaulargha qatysyp, ónerimen kózge týsken jas әnshi audandyq bayqauda bas jýldeni jenip alady. Osy jenisten keyin Preziydenttik shyrshagha qatysugha mýmkindik tughanymen, belgili bir sebeptermen qajetti jazbagha ýlgermey qalady. Keyin oblystyq «Baldәuren» bayqauyna joldama alady.

Búl bayqauda M. Eraliyevanyng «Naz» әnin oryndap, 60 balanyng arasynan diplomant atanady. Sol jyldary ony bayqaulargha dayyndap, ónerin shyndaghan ústazdary Ospanova Batima apay men Óksikbaev Qabden aghay edi.

Shamamen 1995 jyly Áyteke by audanynda ótken «Baldәuren» bayqauyna qatysyp, taghy da bas jýldeni iyelenedi. Atalghan bayqauda audannyng birqatar jas talanttary baq synaghan. Olardyng qatarynda Prmaghanbetova Gýlayym men Bohanova Aydana da boldy.

Bayqauda onyng oryndaushylyq ereksheligi de bayqaldy. Ol sol kezende kópshilik ýshin tosyndau sanalatyn aghylshyn tilindegi әndi tandady. Mr. Zivago tobynyng «Little Russian» әnin jandy dauysta oryndap shyqty. Ándi Qabden aghay Yamaha aspabymen sýiemeldedi. Osylaysha, jas ónerpaz audandyq bayqaudyng bas jýldesin jenip aldy.

Odan keyin de týrli shygharmashylyq bayqaulargha qatysyp, tәjiriybe jinaqtay berdi.

Toghyzynshy synypty ayaqtaghan song Qaraghandy qalasyna attanyp, naghashy apasy men jezdesining ýiinde eki jylday túrdy. Osy qaladaghy Tәttimbet atyndaghy kolledjge memlekettik grantpen oqugha týsip, «Dombyramen әn aitu» mamandyghyn tandady. Alayda oquyn jalghastyrmay, keyin tughan audanyna qayta oraldy.

Audangha kelgen song «Selinniyk» mәdeniyet ýiine júmysqa ornalasyp, 2000–2004 jyldar aralyghynda enbek etti. Búl jyldary da týrli bayqaulargha qatysyp, terme janrynda óz ónerin kórsetti.

2000 jyly Astana qalasynda ótken halyqaralyq «Shabyt» festivaline Áyteke by audanynan ýsh qyz qatysty. Olardyng qatarynda Prmaghanbetova Gýlayym, Ghabidullina Indira jәne ózi de boldy. Eki kezennen túratyn festivalide ol terme janry boyynsha óner kórsetken jalghyz qatysushy edi. Ekinshi kezenge ótip, nәtiyjesinde diplomant atandy.

2001 jyly Aqtóbe qalasynda ótken «Jas dәuren» bayqauynda terme janry boyynsha II oryn iyelendi. Sonday-aq «Ólkemdi órnektesin әsem әuen» bayqauynda I oryngha qol jetkizdi. Al «Aymaqty әnmen terbetip» atty bayqaugha eki jyl qatarynan qatysyp, Yrghyz audanynda ótken óner dodasynda bir jyly laureat, kelesi jyly diplomant atandy.

2002 jyly Qostanay oblysynyng Amangeldi auylynda ótken bayqaugha terme janry boyynsha qatysyp, taghy da diplomant atandy.

Osylaysha, 2000–2004 jyldar aralyghy onyng óner jolyndaghy belsendi kezenderding biri boldy. Audandyq, oblystyq jәne halyqaralyq bayqaulargha qatysyp, týrli jetistikterge qol jetkizdi. Ár bayqau onyng ónerdegi tәjiriybesin arttyryp, shygharmashylyq jolyna ózindik ýles qosty.

2004 jyly túrmys qúruyna baylanysty mәdeniyet ýiindegi júmysyn toqtatty. Osylaysha, óner salasyndaghy enbek jolynyng bir kezeni ayaqtalyp, ómirinde jana kezeng bastaldy.

«Biz Shómekey Toqamyz»

Kóptegen jerlerde әuezdi әn salyp jýrgen sazgerge tosynnan bir oy mazalaghan eken. Áleumettik jelide Narkenje Serikbaeva әn aityp otyrghanda, ózinin Aqtóbeden ekenin, onyng ýstine Shómekey ruynan ekenin aityp qalypty. Sosyn sol paraqshada Marina Sarmanova da osy rudan ekenin jazyp jiberipti. Bir Aqtóbelik jigit Shómekey ekening aityp, Marinany Toqalardyng 90 jyldyq asyna oray ashylghan topqa qosqan eken. Keyin Marina topta otyrghanda Yrghyzdyng Jaysanbayynda atalyp ótkeli jatqan dýbirli toydy kóteru maqsatynda mynaday oy kelipti:

• «Negizi naghashylarym Tórtqaralar. Sol Tórtqaralardyng әnin estip qyzyghatyn edim.
• Nege osy Shómekeyler turaly turaly әn shygharmasqa» - degen ýlken maqsat qoyypty.

Janaghy topta Shómekey ruyna arnap jazghan, tórt balasy týgel qamtylghan qara óleng jiberipti. Ony kórip Marina qatty quanypty. «Kókten izdegening jerden tapty» - degen osy shyghar. Alla aldyna әkelip bergendey kórinedi. Sodan sazger úiqydan qalypty. Kýnde janaghy qara ólenge qaraylap qala bergen eken. Sózine qarap әn shygharsa da, ózine únamapty.

Sodan bir sypyra uaqytqa úmytyp ketken eken. Bir kezde tórt ailyq qyzyn ayaghyna salyp terbetip otyrghanda úmyt bolghan qara ólenning sózi әp sәtte kókeyge oralypty. Sózdi oqyp otyryp, sonynda ólendi shygharghan aqyn Qaraqalpaqstandyq Shómekey, Syrym bauyrymyz Núrlybek Qayypovtyng sózine sol kýni әn shygharghan eken.

Ándi dereu diktofongha jazyp alyp, әrleushi Shómekeyding Kónek ruynan shyqqan Erlan Saudabaevqa aparghan eken. Árleushige әn birden únap, әuenining óte keremet jasap bergen eken. Án dayyn bolghasyn Águgay saytyna jýktegende, tyndarmandardy birden baurap alypty. Án tez arada tanymaldylyghy artyp, tyndarmandardyng kónilinen shyqqanyna baylanysty Marina osy әnning sózing jazghan Núrlybek inisine qalam aqysyn bermek bolghan. Degenmen Núrlybek Qayypov Marinagha: «Sizden aqy ala almaymyn. Sizding arqanyzda meni halyq tanydy» - dep óz alghysyn, yqlasyn bildiripti.

«Shómekeylerim»

Sózi: Marina Sarmanova

Áni: Núrlybek Qayypov

Biz Shómekey Toqamyz,
Qolgha qaru alghanbyz.
Azattyghy ýshin qazaqtyn,
Jandy qúrban qylghanbyz.
Beskem, Qarmys, Esqara,
Batyl minez ýsh –Toqa.
Tarih bolyp jyrlanghan,
Jasasyng bizding Dóit – Toqa.

Qayyrmasy

Men qazaqpyn, alty Alash, Ýsh – jýzim,
Kishi Jýzbin – Alau batyr, Alshynmyn.
Men Shómekey tórt qúbylam teng bolghan,
Toqa, Kónek, Aspan menen Bozghúlym.

Biz Shómekey Kónekter,
Dosqa ashyq esik der.
Keudedegi jalyn ot,
Mәngi soghar jýrekter.
Bizdi kimder desender,
Qydyrymbet, Kópsekter.
Eki Kónek el bolyp,
Babam jolyn órnekter.

Qayyrmasy

Biz Shómekey Aspanbyz,
Tarihymyzben tasqanbyz.
Alashym dep әlemge,
Án men jyrdy shashqanbyz.
Esimbet, Bahty, Mәmbetpiz,
Andaseyit, Qúlshan, Qoyytpyz.
Alty – Aspan atalyp,
Dúshpandardy joyyppyz.

Qayyrmasy

Biz Shómekey – Bozghúldar,
Jýrek toly myng jyr bar.
Batyrlardyng úrpaghyn,
Kimder kelip sóz qylar.
Qaratamyr, Torybay,
Keldibay, Qayqy, Sarybay.
Bes Bozghúlym túrghanda,
Qalay ketem jyrlamay.

Sóz sony...

1920-1930 jyldary qazaq dalasyndaghy almaghayyp oqighalardyng lebi Aqtóbening Yrghyz topyraghynda ainalyp ótpedi. 1930 jyly jergilikti tórt ataly Shómekey ruynyng azamattary azattyq ýshin Kenes әskerlerine qasqiya qarsy túrdy. Sol jyldary qúrban bolghan babalarymyzgha 2020 jyly Yrghyzdyng Jaysanbayynda as berilip, babalar ruhyna qúran baghyshtady. Keyin merekelik dastarhan men últtyq oiyndar, ghylymy konferensiyamen jalghasty. Tarihy oqighalar bayandalghan konferensiyada Talghat Ábdirahmanovtyng siyasy keppegen «Taghzym» atty kitabynyn túsaukeseri ótti. Sol alqaly asta Marina Sarmanovanyng «Shómekeyler» әnimen konsert ótti. Babalardyng jolyn syrly sazben órnektegen tuyndy barsha aghayyndardyng әnúranyna ainalyp ketti. Endi qazirgi uaqytta el esinnen shyghyp, úmytylyp bara jatqan әuendi qayta janghyrtyp otyrmyz.

Asqar Rahymjanúly, tarihshy, ólketanushy

Abai.kz