Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Halyqaralyq «Qazaq tili» qoghamynyng H qúryltayynda sóz sóilep, memlekettik tilding mәrtebesin kóteru, qazaq tilining sifrlyq kenistiktegi qoldanysyn keneytu, ghylymy әleuetin arttyru jәne til sayasatyn jetildiru mәselelerine toqtaldy.

Preziydent ana tili mәselesi memlekettik, sayasy jәne últtyq manyzy bar taqyryp ekenin atap ótti.

«Ana tili mәselesi – memlekettik, sayasy jәne últtyq manyzy bar taqyryp. Til – barshamyzgha ortaq qúndylyq. Biz órkeniyetti el retinde ana tilimiz – qazaq tilining abyroy-bedelin arttyru ýshin bir el bolyp tabandy júmys isteuimiz kerek», – dedi Memleket basshysy.

Qasym-Jomart Toqaev 1989 jyly kórnekti ghalymdar Ábduәly Qaydar men Ómirzaq Aytbayúlynyng bastamasymen qúrylghan «Qazaq tili» qoghamynyng tarihy manyzyn atap ótip, úiym mýshelerine alghys bildirdi. Onyng aituynsha, qogham memlekettik tilding túghyryn nyghaytugha baghyttalghan manyzdy jobalardy jýzege asyryp keledi.

Preziydent óz sózinde Tәuelsizdikting 35 jyldyghy qarsanynda elding birligi men memlekettiligin nyghaytudyng manyzdylyghyna da toqtaldy. Onyng aituynsha, qabyldanghan Konstitusiya Ádiletti Qazaqstandy qúrugha zang túrghysynan negiz qalady.

«Tәuelsizdik – bәrinen qymbat asyl dýniye. Tәuelsizdikti qorghau әri nyghaytu – eng qasiyetti borysh, eng qasterli paryz!», – dedi ol.

Memleket basshysy Konstitusiyada memlekettik til – qazaq tilining mәrtebesi naqty aiqyndalghanyn jetkizdi. Sonday-aq qújatta bilim men ghylymdy, innovasiyany jәne adam kapitalyn damytu memleketting strategiyalyq mindeti retinde bekitilgenin atap ótti.

Preziydentting pikirinshe, memleketting halyqaralyq bedeli artqan sayyn memlekettik tilding de abyroyy kýsheyedi. Búl rette qazaq tilining bilim beru jýiesindegi qoldanysy artyp kele jatqanyn aitty. Biyl mektepke barghan oqushylardyng 71 payyzy qazaq synyptaryna qabyldanghan. Sonymen qatar kolledjder men joghary oqu oryndarynda qazaq bólimderining sany kóbeygen.

Qazaq tilining mәdeniyet pen kreativti industriya salasyndaghy qoldanysyna da erekshe nazar audaryldy. Preziydentting mәlimetinshe, byltyr jaryq kórgen 6 mynnan astam kitaptyng 70 payyzy qazaq tilinde basylghan. Al biyl Qazaqstanda týsirilgen 71 filimning 63-i ana tilimizde jaryq kórgen.

«Qazaq tili barlyq salada, sonyng ishinde kreativti industriya salasynda keng qoldanys tabuda. Ana tilimizde jaryq kórgen kitaptardyn, әnderdin, filimderding naryqtaghy ýlesi úlghaya týsti», – dedi Memleket basshysy.

Onyng aituynsha, qazaq tili últty úiystyratyn әri elding mәdeniyeti men ziyatkerlik әleuetin tanytatyn «júmsaq kýshke» ainalyp keledi. Osy orayda Preziydent Dimash Qúdaybergen, Samal Eslyamova, Biybisara Asaubaeva, Ersin Baltaghúl jәne Erzat Dulatov sekildi halyqaralyq dengeyde tanylghan azamattardyng enbegin atap ótti.

Qasym-Jomart Toqaev qazaq tilining bolashaghyna qatysty pessimistik kózqarastan arylu qajettigin de aitty. Onyng sózinshe, qazaq tili qazirgi zaman talabyna say damyp, sifrlyq tehnologiyalar salasynda keninen qoldanyla bastady. OpenAI zertteuinde qazaq tili jasandy intellekt jýielerindegi qoldanysy qarqyndy keneyip kele jatqan tilderding qataryna engen. Sonday-aq Yandex mәlimetinshe, kompaniyanyng bir ónimin qazaq tilinde paydalanushylar sany byltyrdan beri 30 payyzgha artqan. Google kompaniyasy da qazaq tilin Gemini tildik modeline engizgen.

Preziydent qazaq tilin odan әri damytu ýshin birneshe manyzdy mindetti atap ótti. Sonyng biri – qazaq tilining últtyq sifrlyq derekter qoryn jasaqtau.

Memleket basshysynyng aituynsha, kitaphanalar men múraghattarda saqtalghan qazaq tilindegi kitaptardy, merzimdi basylymdardy, audio-beyne jazbalardy, múrajay qorlaryn sifrlyq formatqa kóshiru júmystaryn jandandyru qajet.

«Halqymyzdyng óshpes múrasy men ruhany baylyghy qaghaz betinde emes, sifrlyq kenistikte saqtalugha tiyis», – dedi Preziydent.

Sonymen qatar injeneriya, medisina, qúqyq, ekonomika jәne aqparattyq tehnologiyalar salalaryn qazaq tilinde mengeruge mýmkindik beretin sapaly oqulyqtar men oqu qúraldaryn әzirleu qajettigin aitty.

Memleket basshysy qazaq tilindegi birizdilik mәselesine de toqtaldy. Onyng pikirinshe, keybir sózder men terminderding әrtýrli qoldanyluy til tazalyghyna keri әser etip, qoghamdy shatastyrady. Sondyqtan emle men erejelerdi jýielep, sózdikterdi, sonyng ishinde orfografiyalyq sózdikti janartu qajet.

«Sondyqtan biz de qazaq tili orfografiyasynyng ghylymy negizin zerdelep, jedel týrde retke keltiruimiz kerek. Osy júmysty kelesi jyldyng sonyna deyin ayaqtau qajet», – dep tapsyrdy Qasym-Jomart Toqaev.

Preziydent keybir jasandy audarmalardyng qoldanysyna qatysty da pikir bildirdi. Ol «tújyrymdama», «qaghidat», «syiaqy», «shәkirtaqy», «ghalamtor», «zymyran», «jasandy sana» sekildi sózderding tilde ornyghuyn ong qúbylys retinde baghalady. Al «kýisandyq», «qyltima», «subúrqaq», «sebezgi», «jedelsaty» siyaqty balamalardyng qajettiligine kýmәn keltirdi.

Osy mәselelerdi jan-jaqty qarastyru ýshin kәsiby til mamandary, ghalymdar, sarapshylar men qogham ókilderinen arnayy júmys tobyn qúrudy úsyndy. Júmys tobynyng qyzmetin ýilestiru Preziydent Ákimshiligine jýkteletinin aitty.

Búdan bólek, qazaq tilining halyqaralyq baylanysyn nyghaytu maqsatynda BÚÚ-nyng negizgi resmy tilderimen baylanystyratyn eki jәne kóptildi sózdikter әzirleu qajettigin jetkizdi. Atap aitqanda, qazaq-fransuz, qazaq-ispan, qazaq-qytay, qazaq-arab, qazaq-nemis, qazaq-italiyan, qazaq-japon, qazaq-korey jәne qazaq-parsy sózdikterin jasau, sonday-aq qazaq-orys sózdigin janartu mindetin qoydy.

Preziydent sifrlyq kenistikte qazaq tilindegi sapaly kontentti kóbeytudi de manyzdy mindetterding biri retinde atady. Ásirese, qazaq tilin ózdiginen ýirenuge arnalghan IT-ónimder, balalardyng tilin damytugha baghyttalghan filimder men oiyndar әzirleu qajet ekenin aitty.

«Adam qay tilde aqparat izdep, filim kórip, bilim alsa, sol tilding әleueti kýsheye týsetini anyq. Sondyqtan sifrlyq kenistikte qazaq tilindegi sapaly әri tartymdy ónimderdi kóbeytu – asa manyzdy mindet», – dedi Memleket basshysy.

Sonday-aq Qasym-Jomart Toqaev «Qazaq tili» qoghamynyng Oxford Qazaq Dictionary jobasyn jalghastyrudy qoldaytynyn jetkizdi. Úiym janynan qúrylghan Qazaq Tili Endowment Qory qorynyng qyzmetine de ong baghasyn berdi.

Qúryltay barysynda Preziydent qoghamnyng «Dala ormany» jobasyna da toqtaldy. Onyng mәlimetinshe, úiym seriktesterimen birge bir jyldyng ishinde 400 gektar jerge 5 million tal ekken. Nәtiyjesinde elimizding ýsh oblysynda tórt iri orman pitomniygi qúrylghan.

Jobany odan әri keneytu ýshin auyldar men audan ortalyqtarynyn, iri qalalardyng manynan kóshet ósiretin sayabaqtar ashu josparlanyp otyr. Memleket basshysy bastamany qoldap, Ýkimet pen әkimdikterge jobagha atsalysudy tapsyrdy.

«Qazaqtyng dalasy ormangha ainalmaydy dep kim aitty?! Ormandy ósiru de, dalany jaynatu da bizding qolymyzdan keledi. Sondyqtan «Dala ormany» jobasyn sapaly jýzege asyru óte manyzdy», – dedi Preziydent.

Búdan bólek, Memleket basshysy memlekettik tildi mengergisi keletin azamattargha barynsha qolayly jaghday jasau qajettigin atap ótti. Qazaq tilin tez әri onay ýirenuge mýmkindik beretin zamanauy әdistemeler men sifrlyq oqu qúraldaryn әzirleuge til mamandary men IT salasynyng ókilderin júmyldyrudy úsyndy.

Sonymen qatar Preziydent qazaq tilin damytu ózge tilderding damuyna kedergi keltirmeui kerektigin eskertti.

«Qazaq tilin damytu – elimizdegi ózge tilderding damuyna kedergi keltiru emes. Bir tildi basqa tilge qarsy qonggha bolmaydy. Biz qazaq tilin eng aldymen birlik pen yntymaq tili retinde damytuymyz kerek», – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Qúryltayda elding aldaghy damu josparlary da sóz boldy. Preziydent 2027 jyldy «Jalpyhalyqtyq auqymdy qúrylys jyly» dep atap, «Halyqtyq qúrylys» baghdarlamasy ayasynda elimizde balabaqshalar, mektepter, kitaphanalar, auruhanalar, sport nysandary, óndiris oryndary, joldar, vokzaldar men әuejaylar salynatynyn mәlimdedi.

Onyng aituynsha, aldaghy ýsh jyldyng ishinde búl maqsattargha Últtyq qordan 6,5 trillion tenge bólinedi. Qarajattyng tiyimdi әri ashyq júmsaluyn arnayy komissiya baqylaugha alady.

Sóz sonynda Memleket basshysy qoghamdaghy jauapkershilik pen tәrtip mәselesine toqtalyp, «Zang men Tәrtip» qaghidaty el ómirining ajyramas bóligine ainaluy kerektigin aitty. Sonday-aq qoghamdyq oryndarda әdep saqtau, ózgelerding qúqyghy men ar-namysyn qúrmetteu, tabighatqa janashyrlyqpen qarau әr azamattyng mindeti ekenin eske saldy.

«Otanymyzdy jana órkeniyetti dengeyge kóteruimiz kerek. Osy ózekti júmysta qazaq tilining memlekettik til retinde mәrtebesin kóteru, kýsheytu, dәripteu tarihy mindet ya missiya desek, artyq bolmas», – dedi Preziydent.

Qasym-Jomart Toqaev sózin qazaq tilining bolashaghyna barsha azamat jauapty ekenin aityp, «Qazaq tili» qoghamynyng júmysyna ýles qosyp jýrgen azamattargha alghys bildirumen ayaqtady.

«Qasterli Otanymyz – Qazaqstan men qasiyetti qúndylyghymyz – qazaq tili jasay bersin!» – dep týiindedi Memleket basshysy.

Abai.kz