مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ ح قۇرىلتايىندا ءسوز سويلەپ، مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋ، قازاق ءتىلىنىڭ تسيفرلىق كەڭىستىكتەگى قولدانىسىن كەڭەيتۋ، عىلىمي الەۋەتىن ارتتىرۋ جانە ءتىل ساياساتىن جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرىنە توقتالدى.

پرەزيدەنت انا ءتىلى ماسەلەسى مەملەكەتتىك، ساياسي جانە ۇلتتىق ماڭىزى بار تاقىرىپ ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

«انا ءتىلى ماسەلەسى – مەملەكەتتىك، ساياسي جانە ۇلتتىق ماڭىزى بار تاقىرىپ. ءتىل – بارشامىزعا ورتاق قۇندىلىق. ءبىز وركەنيەتتى ەل رەتىندە انا ءتىلىمىز – قازاق ءتىلىنىڭ ابىروي-بەدەلىن ارتتىرۋ ءۇشىن ءبىر ەل بولىپ تاباندى جۇمىس ىستەۋىمىز كەرەك»، – دەدى مەملەكەت باسشىسى.

قاسىم-جومارت توقاەۆ 1989 جىلى كورنەكتى عالىمدار ءابدۋالي قايدار مەن ومىرزاق ايتبايۇلىنىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ تاريحي ماڭىزىن اتاپ ءوتىپ، ۇيىم مۇشەلەرىنە العىس ءبىلدىردى. ونىڭ ايتۋىنشا، قوعام مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ تۇعىرىن نىعايتۋعا باعىتتالعان ماڭىزدى جوبالاردى جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى.

پرەزيدەنت ءوز سوزىندە تاۋەلسىزدىكتىڭ 35 جىلدىعى قارساڭىندا ەلدىڭ بىرلىگى مەن مەملەكەتتىلىگىن نىعايتۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنا دا توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا، قابىلدانعان كونستيتۋتسيا ادىلەتتى قازاقستاندى قۇرۋعا زاڭ تۇرعىسىنان نەگىز قالادى.

«تاۋەلسىزدىك – بارىنەن قىمبات اسىل دۇنيە. تاۋەلسىزدىكتى قورعاۋ ءارى نىعايتۋ – ەڭ قاسيەتتى بورىش، ەڭ قاستەرلى پارىز!»، – دەدى ول.

مەملەكەت باسشىسى كونستيتۋتسيادا مەملەكەتتىك ءتىل – قازاق ءتىلىنىڭ مارتەبەسى ناقتى ايقىندالعانىن جەتكىزدى. سونداي-اق قۇجاتتا ءبىلىم مەن عىلىمدى، يننوۆاتسيانى جانە ادام كاپيتالىن دامىتۋ مەملەكەتتىڭ ستراتەگيالىق مىندەتى رەتىندە بەكىتىلگەنىن اتاپ ءوتتى.

پرەزيدەنتتىڭ پىكىرىنشە، مەملەكەتتىڭ حالىقارالىق بەدەلى ارتقان سايىن مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ دە ابىرويى كۇشەيەدى. بۇل رەتتە قازاق ءتىلىنىڭ ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندەگى قولدانىسى ارتىپ كەلە جاتقانىن ايتتى. بيىل مەكتەپكە بارعان وقۋشىلاردىڭ 71 پايىزى قازاق سىنىپتارىنا قابىلدانعان. سونىمەن قاتار كوللەدجدەر مەن جوعارى وقۋ ورىندارىندا قازاق بولىمدەرىنىڭ سانى كوبەيگەن.

قازاق ءتىلىنىڭ مادەنيەت پەن كرەاتيۆتى يندۋستريا سالاسىنداعى قولدانىسىنا دا ەرەكشە نازار اۋدارىلدى. پرەزيدەنتتىڭ مالىمەتىنشە، بىلتىر جارىق كورگەن 6 مىڭنان استام كىتاپتىڭ 70 پايىزى قازاق تىلىندە باسىلعان. ال بيىل قازاقستاندا تۇسىرىلگەن 71 ءفيلمنىڭ 63-ءى انا تىلىمىزدە جارىق كورگەن.

«قازاق ءتىلى بارلىق سالادا، سونىڭ ىشىندە كرەاتيۆتى يندۋستريا سالاسىندا كەڭ قولدانىس تابۋدا. انا تىلىمىزدە جارىق كورگەن كىتاپتاردىڭ، اندەردىڭ، فيلمدەردىڭ نارىقتاعى ۇلەسى ۇلعايا ءتۇستى»، – دەدى مەملەكەت باسشىسى.

ونىڭ ايتۋىنشا، قازاق ءتىلى ۇلتتى ۇيىستىراتىن ءارى ەلدىڭ مادەنيەتى مەن زياتكەرلىك الەۋەتىن تانىتاتىن «جۇمساق كۇشكە» اينالىپ كەلەدى. وسى ورايدا پرەزيدەنت ديماش قۇدايبەرگەن، سامال ەسلياموۆا، ءبيبىسارا اساۋباەۆا، ەرسىن بالتاعۇل جانە ەرزات دۋلاتوۆ سەكىلدى حالىقارالىق دەڭگەيدە تانىلعان ازاماتتاردىڭ ەڭبەگىن اتاپ ءوتتى.

قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاق ءتىلىنىڭ بولاشاعىنا قاتىستى پەسسيميستىك كوزقاراستان ارىلۋ قاجەتتىگىن دە ايتتى. ونىڭ سوزىنشە، قازاق ءتىلى قازىرگى زامان تالابىنا ساي دامىپ، تسيفرلىق تەحنولوگيالار سالاسىندا كەڭىنەن قولدانىلا باستادى. OpenAI زەرتتەۋىندە قازاق ءتىلى جاساندى ينتەللەكت جۇيەلەرىندەگى قولدانىسى قارقىندى كەڭەيىپ كەلە جاتقان تىلدەردىڭ قاتارىنا ەنگەن. سونداي-اق Yandex مالىمەتىنشە، كومپانيانىڭ ءبىر ءونىمىن قازاق تىلىندە پايدالانۋشىلار سانى بىلتىردان بەرى 30 پايىزعا ارتقان. Google كومپانياسى دا قازاق ءتىلىن Gemini تىلدىك مودەلىنە ەنگىزگەن.

پرەزيدەنت قازاق ءتىلىن ودان ءارى دامىتۋ ءۇشىن بىرنەشە ماڭىزدى مىندەتتى اتاپ ءوتتى. سونىڭ ءبىرى – قازاق ءتىلىنىڭ ۇلتتىق تسيفرلىق دەرەكتەر قورىن جاساقتاۋ.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا، كىتاپحانالار مەن مۇراعاتتاردا ساقتالعان قازاق تىلىندەگى كىتاپتاردى، مەرزىمدى باسىلىمداردى، اۋديو-بەينە جازبالاردى، مۇراجاي قورلارىن تسيفرلىق فورماتقا كوشىرۋ جۇمىستارىن جانداندىرۋ قاجەت.

«حالقىمىزدىڭ وشپەس مۇراسى مەن رۋحاني بايلىعى قاعاز بەتىندە ەمەس، تسيفرلىق كەڭىستىكتە ساقتالۋعا ءتيىس»، – دەدى پرەزيدەنت.

سونىمەن قاتار ينجەنەريا، مەديتسينا، قۇقىق، ەكونوميكا جانە اقپاراتتىق تەحنولوگيالار سالالارىن قازاق تىلىندە مەڭگەرۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن ساپالى وقۋلىقتار مەن وقۋ قۇرالدارىن ازىرلەۋ قاجەتتىگىن ايتتى.

مەملەكەت باسشىسى قازاق تىلىندەگى بىرىزدىلىك ماسەلەسىنە دە توقتالدى. ونىڭ پىكىرىنشە، كەيبىر سوزدەر مەن تەرميندەردىڭ ءارتۇرلى قولدانىلۋى ءتىل تازالىعىنا كەرى اسەر ەتىپ، قوعامدى شاتاستىرادى. سوندىقتان ەملە مەن ەرەجەلەردى جۇيەلەپ، سوزدىكتەردى، سونىڭ ىشىندە ورفوگرافيالىق سوزدىكتى جاڭارتۋ قاجەت.

«سوندىقتان ءبىز دە قازاق ءتىلى ورفوگرافياسىنىڭ عىلىمي نەگىزىن زەردەلەپ، جەدەل تۇردە رەتكە كەلتىرۋىمىز كەرەك. وسى جۇمىستى كەلەسى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن اياقتاۋ قاجەت»، – دەپ تاپسىردى قاسىم-جومارت توقاەۆ.

پرەزيدەنت كەيبىر جاساندى اۋدارمالاردىڭ قولدانىسىنا قاتىستى دا پىكىر ءبىلدىردى. ول «تۇجىرىمداما»، «قاعيدات»، «سىياقى»، «شاكىرتاقى»، «عالامتور»، «زىمىران»، «جاساندى سانا» سەكىلدى سوزدەردىڭ تىلدە ورنىعۋىن وڭ قۇبىلىس رەتىندە باعالادى. ال «كۇيساندىق»، «قىلتيما»، «سۋبۇرقاق»، «سەبەزگى»، «جەدەلساتى» سياقتى بالامالاردىڭ قاجەتتىلىگىنە كۇمان كەلتىردى.

وسى ماسەلەلەردى جان-جاقتى قاراستىرۋ ءۇشىن كاسىبي ءتىل ماماندارى، عالىمدار، ساراپشىلار مەن قوعام وكىلدەرىنەن ارنايى جۇمىس توبىن قۇرۋدى ۇسىندى. جۇمىس توبىنىڭ قىزمەتىن ۇيلەستىرۋ پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنە جۇكتەلەتىنىن ايتتى.

بۇدان بولەك، قازاق ءتىلىنىڭ حالىقارالىق بايلانىسىن نىعايتۋ ماقساتىندا بۇۇ-نىڭ نەگىزگى رەسمي تىلدەرىمەن بايلانىستىراتىن ەكى جانە كوپتىلدى سوزدىكتەر ازىرلەۋ قاجەتتىگىن جەتكىزدى. اتاپ ايتقاندا، قازاق-فرانتسۋز، قازاق-يسپان، قازاق-قىتاي، قازاق-اراب، قازاق-نەمىس، قازاق-يتاليان، قازاق-جاپون، قازاق-كورەي جانە قازاق-پارسى سوزدىكتەرىن جاساۋ، سونداي-اق قازاق-ورىس سوزدىگىن جاڭارتۋ مىندەتىن قويدى.

پرەزيدەنت تسيفرلىق كەڭىستىكتە قازاق تىلىندەگى ساپالى كونتەنتتى كوبەيتۋدى دە ماڭىزدى مىندەتتەردىڭ ءبىرى رەتىندە اتادى. اسىرەسە، قازاق ءتىلىن وزدىگىنەن ۇيرەنۋگە ارنالعان IT-ونىمدەر، بالالاردىڭ ءتىلىن دامىتۋعا باعىتتالعان فيلمدەر مەن ويىندار ازىرلەۋ قاجەت ەكەنىن ايتتى.

«ادام قاي تىلدە اقپارات ىزدەپ، فيلم كورىپ، ءبىلىم السا، سول ءتىلدىڭ الەۋەتى كۇشەيە تۇسەتىنى انىق. سوندىقتان تسيفرلىق كەڭىستىكتە قازاق تىلىندەگى ساپالى ءارى تارتىمدى ونىمدەردى كوبەيتۋ – اسا ماڭىزدى مىندەت»، – دەدى مەملەكەت باسشىسى.

سونداي-اق قاسىم-جومارت توقاەۆ «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ Oxford Qazaq Dictionary جوباسىن جالعاستىرۋدى قولدايتىنىن جەتكىزدى. ۇيىم جانىنان قۇرىلعان Qazaq Tili Endowment Qory قورىنىڭ قىزمەتىنە دە وڭ باعاسىن بەردى.

قۇرىلتاي بارىسىندا پرەزيدەنت قوعامنىڭ «دالا ورمانى» جوباسىنا دا توقتالدى. ونىڭ مالىمەتىنشە، ۇيىم سەرىكتەستەرىمەن بىرگە ءبىر جىلدىڭ ىشىندە 400 گەكتار جەرگە 5 ميلليون تال ەككەن. ناتيجەسىندە ەلىمىزدىڭ ءۇش وبلىسىندا ءتورت ءىرى ورمان پيتومنيگى قۇرىلعان.

جوبانى ودان ءارى كەڭەيتۋ ءۇشىن اۋىلدار مەن اۋدان ورتالىقتارىنىڭ، ءىرى قالالاردىڭ ماڭىنان كوشەت وسىرەتىن ساياباقتار اشۋ جوسپارلانىپ وتىر. مەملەكەت باسشىسى باستامانى قولداپ، ۇكىمەت پەن اكىمدىكتەرگە جوباعا اتسالىسۋدى تاپسىردى.

«قازاقتىڭ دالاسى ورمانعا اينالمايدى دەپ كىم ايتتى؟! ورماندى ءوسىرۋ دە، دالانى جايناتۋ دا ءبىزدىڭ قولىمىزدان كەلەدى. سوندىقتان «دالا ورمانى» جوباسىن ساپالى جۇزەگە اسىرۋ وتە ماڭىزدى»، – دەدى پرەزيدەنت.

بۇدان بولەك، مەملەكەت باسشىسى مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرگىسى كەلەتىن ازاماتتارعا بارىنشا قولايلى جاعداي جاساۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى. قازاق ءتىلىن تەز ءارى وڭاي ۇيرەنۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن زاماناۋي ادىستەمەلەر مەن تسيفرلىق وقۋ قۇرالدارىن ازىرلەۋگە ءتىل ماماندارى مەن IT سالاسىنىڭ وكىلدەرىن جۇمىلدىرۋدى ۇسىندى.

سونىمەن قاتار پرەزيدەنت قازاق ءتىلىن دامىتۋ وزگە تىلدەردىڭ دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرمەۋى كەرەكتىگىن ەسكەرتتى.

«قازاق ءتىلىن دامىتۋ – ەلىمىزدەگى وزگە تىلدەردىڭ دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرۋ ەمەس. ءبىر ءتىلدى باسقا تىلگە قارسى قويۋعا بولمايدى. ءبىز قازاق ءتىلىن ەڭ الدىمەن بىرلىك پەن ىنتىماق ءتىلى رەتىندە دامىتۋىمىز كەرەك»، – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.

قۇرىلتايدا ەلدىڭ الداعى دامۋ جوسپارلارى دا ءسوز بولدى. پرەزيدەنت 2027 جىلدى «جالپىحالىقتىق اۋقىمدى قۇرىلىس جىلى» دەپ اتاپ، «حالىقتىق قۇرىلىس» باعدارلاماسى اياسىندا ەلىمىزدە بالاباقشالار، مەكتەپتەر، كىتاپحانالار، اۋرۋحانالار، سپورت نىساندارى، ءوندىرىس ورىندارى، جولدار، ۆوكزالدار مەن اۋەجايلار سالىناتىنىن مالىمدەدى.

ونىڭ ايتۋىنشا، الداعى ءۇش جىلدىڭ ىشىندە بۇل ماقساتتارعا ۇلتتىق قوردان 6,5 تريلليون تەڭگە بولىنەدى. قاراجاتتىڭ ءتيىمدى ءارى اشىق جۇمسالۋىن ارنايى كوميسسيا باقىلاۋعا الادى.

ءسوز سوڭىندا مەملەكەت باسشىسى قوعامداعى جاۋاپكەرشىلىك پەن ءتارتىپ ماسەلەسىنە توقتالىپ، «زاڭ مەن ءتارتىپ» قاعيداتى ەل ءومىرىنىڭ اجىراماس بولىگىنە اينالۋى كەرەكتىگىن ايتتى. سونداي-اق قوعامدىق ورىنداردا ادەپ ساقتاۋ، وزگەلەردىڭ قۇقىعى مەن ار-نامىسىن قۇرمەتتەۋ، تابيعاتقا جاناشىرلىقپەن قاراۋ ءار ازاماتتىڭ مىندەتى ەكەنىن ەسكە سالدى.

«وتانىمىزدى جاڭا وركەنيەتتى دەڭگەيگە كوتەرۋىمىز كەرەك. وسى وزەكتى جۇمىستا قازاق ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىل رەتىندە مارتەبەسىن كوتەرۋ، كۇشەيتۋ، دارىپتەۋ تاريحي مىندەت يا ميسسيا دەسەك، ارتىق بولماس»، – دەدى پرەزيدەنت.

قاسىم-جومارت توقاەۆ ءسوزىن قازاق ءتىلىنىڭ بولاشاعىنا بارشا ازامات جاۋاپتى ەكەنىن ايتىپ، «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ جۇمىسىنا ۇلەس قوسىپ جۇرگەن ازاماتتارعا العىس بىلدىرۋمەن اياقتادى.

«قاستەرلى وتانىمىز – قازاقستان مەن قاسيەتتى قۇندىلىعىمىز – قازاق ءتىلى جاساي بەرسىن!» – دەپ تۇيىندەدى مەملەكەت باسشىسى.

Abai.kz