Beysenbi, 19 Qarasha 2026
Janalyqtar 232 0 pikir 19 Qarasha, 2026 saghat 19:33

Tamyry tereng elding ruhy jәne últtyq biregeylik!

Suret: 7-su.kz saytynan alyndy.

Kez kelgen halyqtyng ómir sýru zandylyghy onyng ótkenine degen adaldyghy men bolashaqqa degen seniminen bastalady. Úlan-baytaq dalamyzdaghy әrbir tóbe men ózennin, әrbir qyr men oipattyng óz shejiresi bar.

Sol shejireni qaz qalpynda saqtap, óshpeytin shyraqtay býgingi kýnge jetkizgen – ata-babamyzdyng ruhany quatyna әrqashan da tәntimiz. Tarih degenimiz – qúrghaq jyldar tizbegi nemese múraghat sórelerinde shang basyp jatqan paraqtar emes, kerisinshe, tarih – ol basymyzdan ótken tar jol, tayghaq keshuler, ýmit pen kýres, arman men múrat, azattyq jolyndaghy asqaq ruhtyng aishyqty nyshany. Qiyn-qystau zamandarda, alasapyran kezenderde eldigimizdi saqtap qalghan nәrse – qylyshtyng jýzi ghana emes, sózding kiyesi, el ishindegi bereke men yntymaqtyng úiytqysy edi.

Bizding tarihymyzgha kóz jýgirtsek, halqymyzdyng talay syndarly sәtterden sýrinbey ótkenin kóremiz. Jartylay kóshpeli órkeniyetting tabighatpen ýilesken tynys-tirshiligi adamdy kendikke, tózimdilikke, alghyrlyqqa baulydy. Keng dalanyng tósinde erkin kóship-qonghan babalarymyz ýshin jer men su – jay ghana geografiyalyq meken emes, kiyeli atameken, qasiyetti qonys boldy. Árbir rudyn, әrbir әuletting óz tanbasy men úrany, ózindik ómir sýru qaghidasy qalyptasty. Sol qaghidalardyng týp negizinde әdildik, obal men sauap, ar-úyat siyaqty biyik moralidyq ólshemder jatty.

Salt-dәstýr men әdet-ghúryp – halqymyzdyng ghasyrlar boyy súryptap alghan ómirlik tәjiriybesining keyingi úrpaqqa әrdayym amanattalyp otyruy. Onda ýlkenge qúrmet, kishige izet, qonaqjaylylyq, jomarttyq pen amanatqa qiyanat jasamau siyaqty tereng adamgershilik qaghidalary bar. Qazaqtyng әrbir saltynda tәrbiyelik mәn, psihologiyalyq terendik jәne әleumettik tәrtip saqtalghan. Bata beruden bastap, asar, erulik, sýiinshi, jol beru siyaqty ghúryptardyng bәri adamdardy bir-birine jaqyndatyp, qoghamdaghy ózara kómek pen senimdi nyghaytady. Búl qaghidalar jay ghana etnografiyalyq kórinis nemese ótkenning kólenkesi emes, ol – adamdy túlgha retinde qalyptastyratyn ishki temirqazyq bolyp tabylady.

Dәstýrdi zaman talabyna say janghyrta bilu – ótkenge kózsiz tabynu emes, últtyq bolmysty jana beleske shygharu bolyp sanalady. Eger biz dәstýrdi tek toy-tomalaq pen syrtqy rәsimderding dengeyinde ghana qaldyrsaq, onyng ruhany ózegi әlsirep qaluy mýmkin. Naghyz salt-dәstýr – býgingi kýnning qajettiligine jaraytyn, jas úrpaqtyng sanasyna izgilik dәnin egetin tiri aghza dey alamyz. Osy orayda, babalarymyz «Dәstýrding ozyghy bar, tozyghy bar» dep beker aitpaghandyghyna anyq kóz jetkizemiz. Uaqyt synynan ótken, adamzattyq qúndylyqtarmen ýndesetin asyl múrany saqtap, ony zamanauy bilim men ghylymnyng jetistikterimen úshtastyra bilu – býgingi buynnyng basty mindeti bolyp tabylady.

Býgingi jahandanu dәuirinde qazaqtyng biregeyligi erekshe syngha týsip otyr. Aqparat aghyny tolastamaytyn, shekaralar shartty kórinetin, sifrlyq kenistik pen jasandy intellekt kýndelikti ómirimizge batyl engen uaqytta óz bet-beynendi joghaltpau – ýlken óner әri zor jauapkershilik te bolyp sanalady. Biregeylik degenimiz – ózgeden oqshaulanu, túiyqtalu nemese basqa halyqtargha mensinbey qarau emes, oghan kerisinshe, ózinning týp-tórkinindi tanyp, tamyryndy tereng sezinip, sony әlemdik órkeniyetpen ýilestire alu qabileti bolyp eseptelinedi. Álemge ózinning tól mәdeniyetinmen, oi-órisinmen, ruhany baylyghynmen tanylghanda ghana seni ózgeler qúrmetteydi, әri alaqangha salyp ayalaydy.

Búl jolda ana tilimizding alar orny erekshe. Til – últtyng jany, oilau jýiesi men dýniyetanymynyng ainasy. Ana tilining uyzyna jaryghan, sóz qúdiretin týsinetin, tarihyn biletin, salt-sanasyn qúrmetteytin úrpaq qana últtyng ertenin bayandy ete alady. Tildi saqtau – tek sózdik qordy qorghau emes, sol tilde jasalghan ruhany kenistikti, maqal-mәtelder men jyr-dastandardaghy danalyqty, últtyq logikany saqtau. Til ózgerse, oilau tәsili de ózgeredi; sondyqtan ana tilimizding mәrtebesin kóteru men qoldanys ayasyn keneytu – biregeyligimizdi saqtaudyng eng basty kepili.

Ruhany qúndylyqtar әr adamnyng ishki әleminen bastalady. Syrttan keletin eshqanday zang nemese úran adamnyng ishki jan dýniyesindegi ar tarazysyn almastyra almaydy. Adal enbek, bilimge qúshtarlyq, әdildik, kisilik pen tughan jerge degen shynayy sýiispenshilik – bos sóz emes, kýndelikti is-әreketpen dәleldenetin qasiyetter. Árbir azamat óz júmysyn adal atqarsa, otbasyna qamqor bolsa, ainalasyndaghy jandargha meyirimmen qarasa, býkil qoghamnyng ruhany ahualy jaqsarady. Últtyq qúndylyqtardy dәripteu – ótkendi ansau ghana emes, býgingi qoghamdaghy senimdi, ózara qúrmetti, jauapkershilikti kýsheytu degen sóz.

Sonymen qatar, tarihy sananyng berik boluy últtyq birlikti nyghaytady. Bizding ótkenimizde quanyshty kýndermen qatar, auyr kezender de az bolghan joq. Asharshylyq pen sayasy qughyn-sýrgin jyldary halqymyzdyng qabyrghasyn qayystyrghany ras, biraq sol qasiretterding ózi bizdi tózimdilikke, ózara janashyrlyqqa, tәuelsizdikting qadirin biluge ýiretti. Tarihty birjaqty emes, býkil qyr-syrymen, shyndyghymen tanyp-bilu – kemeldikting belgisi. Ótkenning qatelikterinen sabaq alyp, jetistikterin maqtan túta bilgen el ghana algha senimdi qadam basady.

Býgingi tanda jastardyng tәrbiyesi men ruhany baghdary erekshe manyzgha iye. Zamanauy jastarymyz ashyq әlemde ómir sýrip jatyr: olar shet tilderin mengerip, jana tehnologiyalardy iygerip, әlemning týkpir-týkpirinde bilim alyp, enbek etude. Búl – ýlken mýmkindik. Eger sol jastardyng boyynda últtyq ruh, tughan elge degen sýiispenshilik, ata-baba amanatyna adaldyq bolsa, olar әlemdik bәsekede de óz ornyn taba alady. Sebebi óz tamyryn biletin adam ghana jat ortada adaspaydy, ózining kim ekenin úmytpaydy.

Eger biz ótkenning taghylymyn býgingi isimizben úshtastyra alsaq, uaqyt synynan sýrinbey ótetinimiz anyq. Tarihymyzdy qasterleu, salt-dәstýrimizdi zamangha layyq janghyrtu, ana tilimizdi qúrmetteu jәne ruhany qúndylyqtarymyzdy berik ústanu – bir-birinen ajyramas birtútas ýderis. Osy ýndestik saqtalghan jerde elding ishki tiregi myqty bolady. Óitkeni ruhy berik, tarihyn tanyghan, dәstýrin qadirlegen júrttyng bolashaghy da qashanda aiqyn, túghyry biyik әri bayandy bolmaq.

Ábil-Serik Áliakbar

Abai.kz

0 pikir