Särsenbi, 23 Qazan 2019
Alaşorda 7377 0 pikir 19 Mamır, 2014 sağat 12:06

TWRSIN JWRTBAY. MWHTAR ÄUEZOVTİÑ WLTŞILDIĞI DÄLELDENBEDİ... (jalğası)

Sonımen, SSSR Jazuşılar Odağı basqarmasındağı talqılau bayıptı ötti: Mwhtar Äuezovtiñ wltşıldığı däleldenbedi, jergilikti jerdiñ ayıptauları – negizsiz baybalam, ortalıqtıñ sını jazuşığa emes, sınşılarğa arnalğan – dep şeşti. Bwl jinalıstıñ şeşimi KPSS Ortalıq komitetine jiberildi.

M.Äuezov Almatığa qaytpay, Mäskeude qalıp, küzden bastap Moskva universitetiniñ professorı qızmetine ornalasatın bop wyğarıldı.

Biraq «qaldırması» qaldırmadı, tura sol küni «Kazahstanskaya pravda» gazeti bwdan da soyqan «sıy dayındap», «Abay» romanın «halıqqa jat şığarma, M.Äuezovti – wltşıl-burjuaziyanıñ, alaşordanıñ ideologi»,– dep jariyalağan edi.

Tañerteñgi sağat onda bastalğan bwl mäjilis ötip jatqanda ol habardı Äuezovtiñ estimeui mümkin edi.

Sol mäjiliske M.Äuezov «Meniñ qatelerim jayında» attı «Literaturnaya gazetağa» arnalğan bwrınğı aşıq hattıñ mätinin qaytadan öñdep, oquğa dayındap apardı. Tağdırınıñ qıl üstinde twrğandığına anıq közi jetken M.Äuezov bwl hatında «Abay» romanınıñ negizgi jelilerinen bas tartuğa deyin bardı.

Bwl hattağı pikirler: ömirden tüñilgen, jantalasa janıqqan, ruhı wşıp, sülderi qalğan pendeniñ aldıñğı sözderindegi oylardıñ jañğırığı, Mwhtar Äuezovtiñ ant mezgili edi.

«Literaturnaya gazetanıñ» redakciyasına aşıq hat

Qalıñ qauımnıñ dana wstazı men tärbieşisi Lenin-Stalin partiyası bizdiñ ömirimizdegi kez-kelgen salasında, eşkimniñ bet-jüzine qaramastan barlıq qızmetkerlerdiñ arasında sın men özara sındı jan-jaqtı öristete otırıp, keñes halqın socializm men kommunizmge qarsı jäne oğan jat piğıldarmen ımırasız twraqtı türde küresuge baulıp keledi. Däl osınday sınnıñ meniñ bükil ömirime tigizgen äseri zor bolğandıqtan da, men onı öte joğarı bağalaymın. Meniñ jazuşı retinde, qayratker retinde qalıptasuıma Keñestik Otannıñ jäne kommunistik partiyanıñ tärbielik äseriniñ igi ıqpal etkenine jandüniemmen de, ömirimmen de qarızdarmın dep esepteymin.

Joğarıdağı aytqandarımnıñ ayğağı esebinde, «Pravda» da jariyalanğan «Sınau ornına madaqtau» attı maqalanı, ondağı köterilgen naqtı mäselelermen meniñ tvorçestvoma qatıstı aytılğan sınnıñ şeñberinde ğana oy qorıtqam joq, sonımen qatar maqalada sınalğan jaylardı oyşa tağı bir süzip şığa otırıp, öz şığarmalarımda jibergen basqa da qatelikterimdi sanamda saralap şıqtım.

Meniñ atıma qatıstı jekelegen ädebi derekterdi, ideyalıq bwrmalauşılıqtardı özim üşin de, oqırman üşin de özimniñ boyımdağı barlıq irip-şirigen keritartpalıq, ziyandı qasietterimdi ayıptap, sırtqa laqtırıp, özimdi özim jazğıramın.

Ötkendegi özimniñ qatelikterimdi osı bas tartuım arqılı keñes oqırmandarınıñ aldındağı bwdan bılayğı jauapkerşiligimdi bwrınğıdan da tereñ sezinuge jäne socialistik qoğamnıñ igiligine qızmet etip kelgen ilgeri eñbekterime qosa tıñ dünieler beru arqılı keñes jazuşısınıñ Otan aldındağı qasietti borışın öteuge tırısamın.

Sonday oydıñ tüyindi wşığı esebinde men «Pravdanıñ» maqalasında sınalğan Z.Kedrinanıñ men turalı kitabına toqtalamın. Bwl kitap «Pravdanıñ» maqalada ädil atap ötilgenindey eñ bastı kökeytesti mäselege jauap bere almaydı. Barlıq keñes jazuşıları siyaqtı, M.Äuezov te madaqtau men sılap-sipaudı däme etpeydi, kerisinşe, tabısı men kemşiligin qatar körsetetin principti jäne ädil sındı kütedi.

Kitaptıñ eñ bastı kemşiligi – meniñ özim 1932 jılı qattı sınağan wltşıldıq bağıttağı äreketterimdi jwmsarta körsetken, sol arqılı qate pikirler bildirip, oqırmandı aldağan.

Meniñ qateligim Kedrinanıñ bwl eñbeginen özimdi özim şettetkenimde, al bayıbına salsaq, tiri avtor retinde, meniñ ömirimniñ alğaşqı kezeñi turalı jazılğan twstı partiyalıq qatañ, sınşıl-äşkereleu twrğısınan jauapkerşilikpen qarap şığıp, Z.Kedrinanı öreskel qatelikterden saqtandıruım kerek edi.

Meniñ Abay turalı romanımdağı kemşilikterdi eskertken «Pravdanıñ» maqalasına oray özimniñ tarihtı tanuımdağı bir-birine tizbektelip, özara üylesip jatqan, romanda surettelgen bir ğana jayğa toqtalamın. Bwl jay, birinşi, Kenesarı Qasımov qozğalısına baylanıstı mäseleler, ekinşi, «Abay mektebi» deytin mäsele qaqında jäne üşinşi, osı atalğandarğa jalğas patriarhaldıq-feodaldıq salt-sananıñ ökilderi bolıp sanalatın keybir tarihi twlğalardıñ äsirelenip surettelui.

Abaydıñ aqındıq mektebi turalı qate bolıp şıqqan közqarasımnıñ ıqpalımen «Abay» romanınıñ jalğası «Aqın ağa» attı kitap jazdım. Bwl kitapta men eskişil, reakcioner Kökbaydı romannıñ jağımdı beyneleriniñ biri, aqın Abaydıñ ozıq önerin boyına siñire bilgen adam etip körsettim. Al Kökbay bolsa, qazaqtıñ eñbekşi halqınıñ qas dwspanı bolğan Kenesarı Qasımov jayında madaqtap poema jazğan aqın edi.

1951 jılı jariyalanğan «Pravdanıñ» «Qazaqstan tarihı mäseleleri marksşildik-leninşildik twrğıdan bayandalsın» degen maqalası Kenesarı qozğalısınıñ qazaq eñbekşi halqına jau mazmwnın äşkereledi. Onı madaqtauşı burjuaziyalıq-wltşıl tarihşılardı tañbaladı. Osınıñ artınan Qazaqstan Ğılım akademiyası men Jazuşılar Odağı birigip «Abaytanu» jöninde diskussiya wyımdastırdı da, sol diskussiyağa qortındı jasadı. Osı atalğan jaylardıñ barlığı «Aqın ağa» romanındağı meniñ qate, zalaldı tüsinikterimdi tügelimen qayta qarap tüzeuime şeşuşi sebep boldı.

«Abay mektebi» jönindegi öz qatelerimdi tereñdep sezinudiñ nätijesinde ğana men romanımnıñ biraz jerin qaytadan öñdeuge mümkindik aldım. 1951 jılı «Znamya» jurnalınıñ betterinde «Abay jolı» degen atpen romannıñ jaña nwsqasın jariyaladım, sol nwsqağa segiz baspa tabaqtay tüzetuler kirgizdim. Osı soñğı kitapta men Abaydıñ atınan Kenesarı qozğalısı men onıñ ömirine, ol turalı poemanıñ avtorı Kökbayğa da qattı sın aytqızdım.

Osığan baylanıstı «Abay mektebi» dep aytılıp jürgen qatelikterimniñ tüp tamırı turalı ayta ketudi qajet dep sanaymın. Bwl mäsele bayağıda, 1933 jılğı abaytanu jönindegi meniñ qate, bir jaqtı pikirimnen bastaldı. İstiñ jayı bılay: Abaydıñ bwrın jariyalanbağan öleñderi men ömirbayandıq derekterin keşigip barıp jinağandıqtan da, auız eki tilde aytqan kuälik sözder men estelikterdi sın közben qaramay, olardıñ mälimetterine qaltqısız senimmen qaradım. Men olardıñ mağan jetkizgen derekterine der kezinde qatal sınşıldıqpen qaray almadım. Kökbaydıñ jäne Abaydıñ özge de zamandastarınıñ mwrasındağı halıq müddesine qarsı jäne bizge jat ekendigin anıqtay almadım.

Sol Kökbay aluandas keybir adamdar jönindegi meniñ teris tüsinigim 1939 jılı men jariyalağan Abaydıñ ömirbayanına da aralastı. Jäne «Pravdanıñ» 30-aqpanda jariyalağan maqalasında dwrıs körsetilgenindey, däl osı jağday, keybir jalğan «şäkirtter» turalı aytqan meniñ jağımdı pikirlerim Abay şığarmalarınıñ orısşağa audarılğan basılımında da orın aldı. Sol siyaqtı bwl jağday osı taqırıp jönindegi keybir jwmıstarım men recenziyalarımda da qaytalandı.

Abaydıñ ömiri men aqındığı jönindegi zertteulerime jäne ol turalı romanıma Qazaqstandağı ädebiettanu ğılımında keñ orın alğan birıñğay ağım teoriyasınıñ ıqpalınan da şığa almadım. Mwnıñ saldarı «Abay» romanınıñ alğaşqı tarauında, Abaydıñ bala kezin surettegende Bwqar, Şortanbay siyaqtı keritartpa aqındardı jağımdı jaqtarınan körsetuime äkep soqtırdı. Halıqtıñ mwrat-maqsatın jırlaytın halıqtıq aqınnıñ obrazın jasau üşin eşqanday da tarihi derekke süyenbesten, özimniñ oyımnan şığarılğan Dulat degen kisi atın paydalandım. Men bwl arada oqu qwraldarında, jekelegen basılımdarda orınsız madaqtalıp jürgen, halıqtıq aqın delinip kelgen Dulattıñ atına körsetilgen qwrmetke senip qalıppın, orınsız qwrmet körsetippin.

Joğarıda atap ötkenimdey, ädebiet zertteuşisi esebinde birıñğay ağım teoriyasınıñ mağan jasağan ıqpalı osı twsta «Abay» romanınıñ alğaşqı taraularına teris äser etti.

Abay turalı jazılğan şığarmalarımdı bwdan äri wqıptı jäne qatal türde qarap şığudı, sonday-aq qajet bolğan jağdayda onı barınşa qaytadan öñdeudi özimniñ parızım dep esepteymin. Romandardıñ jaña basılımında, Abay turalı romandar jüyesin qorıtındılaytın soñğı «Abay jolı» attı kitabimda ideyalıq-körkemdik jağınan barınşa tolıqqandı därejege jetkizu barısında bwl mindetti orındaymın degen oydamın.

Qazaq jäne orıs tilderinde jariyalanğan meniñ basqa da zertteu maqalalarımdağı ideyalıq-sayasi qatelikterimdi «Pravda» gazetiniñ maqalası orındı atap ötken. «Pravda» da basılğan «Qazaqstan tarihınıñ mäseleleri markstik-lenindik twrğıdan bayandalsın» attı maqalanı talqılau barısında jäne odan keyingi kezdegi talqılaularda qatelikterimniñ bir qanşasın atap-atap bergemin. Bwl maqalada özimniñ zertteulerimdegi qatelikterimniñ barlığın tüsindirip beru mümkin emes bolğandıqtan da, osı tektes jwmıstarımnıñ barlığına ortaq jäne eñ bastı jaydı ğana mağlwmdaymın.

Bwl mäseleniñ tüp törkini mınau: men ädebiettanu ğılımına markstik-lenindik metodologiya salasınan habarım az jäne bilmeytin kezde aralastım. Otız jıldan astam uaqıt işinde ömirimniñ är beleñderinde köp maqalalar, pikirler, zertteuler jazdım jäne keybir mäseleler jöninde baspasözde birinşi bop pikir bildirdim. Sonıñ barlığın ekşey kele meniñ 1932 jılğa deyingi burjuaziyaşıl-wltşıl ideyanı wstanğan közqarastarımdı bılay qoyğanda, odan keyin de, özimniñ osı ötken künderimdi qattı ayıptağan soñ da ideyalıq-tvorçestvolıq twrğıdan ilgeri serpile wşqan edim, biraq ta men wzaq uaqıtqa deyin (1948-1950 jılğa deyin) asa joğarı bağalanıp kelgen, joğarı oqu orındarında, oqulıqtarda, joğarı oqu orındarındağı ädebiettanu salasındağı oqu qwraldarında ideyalıq-metodologiyalıq twrğıdan qate twjırımdalıp kelgen, ğılımğa jat burjuaziyalıq ob'ektivti birıñğay ağım teoriyasın keñes ğılımınıñ nağız jetistigi dep tüsinip keldim.

Özimniñ barlıq qatelikterimdi şın piğılımmen moyındaytındığıma qaramastan, men, sonımen qatar Qazaqstandağı keybir ğılımi qızmetkerlerdiñ mağan qaratıla aytılğan, közimdi qwrtıp jiberuge bağıttalğan soyqan sınımen eşqaşanda kelispeymin.

Bir adamnıñ 30 jıl boyğı eñbegin twtastay talaq etip, döreki sıñar ezuley mazaq etudiñ soraqı nwsqasın elestetu üşin «Qazaq SSR Ğılım Akademiyasınıñ Habarşısınıñ» №4 sanında basılğan S.Nwrışevtıñ maqalasındağıdan artıq tiridey teriñdi sıpırudıñ özge jolın tabudıñ özi qiyamet. Ğılımi mekemeniñ köşbasşısı bola twra, aldına «Abay tvorçestvosın zertteudegi burjuaziyalıq-wltşıl bwrmalauşılıqtıñ tamırına balta şabayıq» – mıs-dep baysaldı ğılımi mindetter qoya otırıp jäne öziniñ derekteriniñ naqtılığı men pikiriniñ dwrıstığına eş küdiksiz sendire söylese de, bwl maqala Abaydıñ eñbekteri men ömirin zertteu jolındağı eñ senimdi, tarihi twrğıdan moyın bwrğızbastay däleldermen däyektelgen mañızdı derekterdi qasaqana bwrmalau jäne qasaqana teris pikir tuğızu piğılı men arandatudı közdegen.

«Kazahstanskaya pravda» gazetiniñ 1951 jılğı 13-qazan küngi sanında abaytanu mäselesi turalı pikir talasınıñ qorıtındısı retinde Qazaq SSR Ğılım Akademiyasınıñ Prezidiumı men Qazaqstan keñes jazuşıları Prezidiumınıñ birikken qararı basıldı, onda Äuezovtiñ qatelikterin sınaumen qosa onıñ romanı turalı: «Mwhtar Äuezovtiñ «Abay» romanı köpşilikke keñinen tanımal, onda HİH ğasırdıñ ekinşi jartısındağı qazaq halqınıñ äleumettik-ekonomikalıq ömiriniñ suretteri şınayı berilgen jäne Abaydıñ aldıñğı qatarlı oyşıl, aqın retinde ösuin körsetken»,– dep atap ötti.

Abaytanu salasındağı istegen Äuezovtiñ eñbekterinen eşqanday jağımdı äreketti körsetpeu üşin Nwrışev bwl turalı jwmğan auzın aşpaydı.

Joğarıda atalıp ötken eki prezidiumnıñ abaytanu jönindegi birikken qaulısında tek qana Äuezovtiñ ğana qatesi körsetilmegen, sonımen qatar Mwqanov, Jwmaliev, Ismailov, Jirenşin tağı basqalardıñ da attarı atalıp, qateleri aytılğan. Olar arnayı maqsattı türde şwğıldanğan taqırıptarı boyınşa oqulıqtar qwrastırdı, oçerkter men programmalar jasadı. Abaytanudağı qatelikterdi tüzetuge tırısqan Nwrışev öz maqalasında olardı söz arasında janay atap qana ötuge deyin däti bardı. Şındığına keletin bolsaq, onıñ bwl ünsizdigi tegin emes, qasaqana baqastıq, Abaydıñ asıl beynesi üşin istegen onıñ barlıq oñ isterin jasırıp, arandatu üşin onıñ bwrınğı wltşıl ekenin jeleu etip, barlıq kinäni Äuezovke üyip-tögu üşin jasağan.

Özgeni bılay qoyğanda Nwrışev meniñ Abaydıñ şığarmalar jinağın twñğış bastırıp şığaruşı ekendigimdi de wmıtıp ketedi, yağni, aqınnıñ şığarmalarınıñ üşten biri joğalıp bitken, arhivi de, avtorlıq qoljazbası da saqtalmağan.

Osı uaqıtqa deyin, tipti jekelegen kemşilikteri bolsa da, Abaydıñ ömirbayanın orıs jäne qazaq tilderinde de tek meniñ ğana – aqınnıñ jalğız zertteuşisi – meniñ ğana jazğanımdı wmıtıp ketui Nwrışevtiñ ädiletsizdigi.

Meniñ osı eñbekterime, dälirek aytqanda 1939 jılı jariyalanğan Abay turalı maqalama ğana süyenip, Abay turalı meniñ qalamımnan 36 zertteudiñ jazılğannın qasaqana közge ilmeydi: onıñ işinde meniñ Abayğa degen tvorçestvolıq közqarasımdı bildiretin mınaday eñbekterim bar: a). «Abay» p'esası (L.Sobolevpen birigip jazılğan) b). «Abay» operasınıñ librettosı v). «Abay» kinokartinasınıñ scenariyi g). «Abay» romanınıñ birinşi kitabı d). «Abay» romanınıñ ekinşi kitabı s). «Abay jolı» romanınıñ birinşi kitabı.

Abaytanu mäseleleri jöninde ğılımda äli şeşilip bolmağan problemalar turalı aytılğan meniñ pikirimniñ barlığın Nwrışev öziniñ maqalasında ayamay qara boyau jağıp, masqaralauğa tırısadı, mısalı Nwrışevtan köri Äuezovtiñ basqaşa oylauı mümkin ğoy. Mısalı mına mäseler töñiregindegi: Abaydıñ jas kezindegi tvorçestvolıq kezeñi, oğan şığıstıq klassikalıq poeziyanıñ äseri, «Evgeniy Oneginniñ» Abay audarmasındağı erekşelikter t.b. qaqındağı közqaras alşaqtıqtarı jönindegi mäseleler.

Bwl degenimiz, eki jaqtıñ pikirleri teñ därejede bağalanıp, ekşeluge tiisti naqtı ğılımnıñ probleması emes pe. Sondıqtanda men öziniñ dälelsiz, şala jäne ğılımğa qarsı oydan şığarılğan dolbarların – marksistik közqaras, al oğan qarsı aytılğan Äuezovtiñ pikirleri – wltşıldıq t.b. dep örekpigen Nwrışevtiñ kekesini men qaralau bağıtına tübirimen qarsımın. Orıstıñ klassikalıq ädebietiniñ dästüri men Abay tvorçestvosınıñ arasındağı tereñ tamırlı baylanıstıñ bar ekendigi turalı arnayı jazılğan meniñ maqalalarımdı Nwrışevtiñ oqırmannan jasırıp qaluı kezdeysoqtıq emes jäne olardıñ sanı bireu emes birneşeu, däl osı mäselege arnalğan meniñ biraz eñbekterim Moskva basılımdarında da jariyalanğan.

Qazaq eposı jöninde ötkizilgen 1953 jılğı 13-kökektegi diskussiyada jasağan bayandamasın «Qazaq SSR Ğılım Akademiyasınıñ habarşısınıñ» sol sanında jariyalağan M.Ğabdullin de osı bağıttı wstanğan. Epos jönindegi meniñ eñbekterimnen, tipti meniñ bükil ğılımi qayratkerligimnen eşqanday jaqsılıq pen jağımdı sıpattı tappay, öziniñ bayandamasında birjaqtı, asıra qaralauğa tırısqan bağa beredi.

Ol öziniñ jäne basqa da zertteuşilerdiñ wsaq-tüyek qatelikterin tapqan twstı jadağaylap ötedi de, tura sol mäselege baylanıstı meniñ eñbekterimnen burjuaziyalıq-wltşıldıq, kontrobandalıq ideyanı qastandıqpen qasaqana kirgizgenimdi «bayqaydı». Tipti M.Ğabdullin qıza-qıza kele qazaq ädebietiniñ birinşi tomın äzirleu barısında oğan qazirgi kezde burjuaziyaşıl-wltşıldığı äşkerelegen Ismailov pen Jwmalievi qatıstırdıñ dep kinä tağadı, ol kezde bwl ekeui de osı tomdı dayındap jatqan Til jäne ädebiet institutınıñ beldi qızmetkerleri edi, al M.Ğabdullinniñ özi osı instituttıñ direktorı bolatın.

Öziniñ diskussiyada söylegen sözinde «jazuşı Äuezov turalı aytıp jatpaymın» dep M.Ğabdullin qasaqana toqtalmay ketti. Al şındığına jüginsek, epostağı oqiğalardı teatrğa layıqtap jazu barısında men jazuşı, dramaturg retinde tvorçestvolıq twrğıdan öñdep, öziminiñ ğalım retinde jibergen qatelikterimdi tüzettim ğoy. Ärine, qanday da bir ülken jwmıs bitiru arqılı öziñniñ bürkemeleuge kelmeytin qatelikteriñ de boladı. Alayda kez-kelgen qatelikti jeleu etip sızıp tastau arqılı ädiletsizdikke jol beretin eñbekter de boladı eken.

Men öz qatelikterimdi moyındap keldim, qazir de moyındaymın, biraq ta meniñ qatelikterimdi eseley ösirip, özim kinäli emes jaylardı ayıp retinde taqqan jalanı moyınday almaymın. Mağan tağılğan ädiletsiz jalalardı men moynıma almaymın. Mağan degen küdikti är türli maqsattı közdegen işki kümändarınan şıqqan jalanıñ negizinde M.Ğabdullin men turalı bir kezde özim ayıptağan ötken jıldardıñ şılauında, şırmauında qaldı dep ükim şığardı. Meniñ eñbekterimdi kekesinmen mazaqtay otırıp joqqa şığaruğa, bizdiñ partiyamız ben bükil keñes jwrtşılığı bop bir kezdegi qatelikterim men adasuımnıñ şırmauınan şığuıma qol wşın bergen ömir kezeñine meni ädeyi zorlap aparıp tañuğa wmtılğan mwnday äreketterge jandünieñmen narazı bolıp qarsı şıqpau mümkin emes. Özimniñ ötkendegi ömirimdi üzildi-kesildi ayıptay otırıp, sodan keyingi jıldarı, bügin de, bolaşaqta da öz tvorçestvom arqılı keñes halqına paydamdı tigizudi şın jürekpen közdedim. Köp jıldardan bergi meniñ qoğamdıq jwmıstardağı izdenisterim soğan dälel bola aladı.

Ötken on jıldağı jäne tayau bolaşaqtağı meniñ tvorçestvolıq qaynarımnıñ közi men negizgi arnası – qazaq halqınıñ jüz jıldıq däuirin qamtitın meniñ romandarım bolmaq. Bwl tarihtıñ alğaşqı elu jılın klassik aqın – Abaydıñ esimimen baylanıstıramın. Öz halqımnıñ tarihındağı eñ jauaptı kezeñdegi damu procesin tereñ beyneli türde jetkizu üşin onıñ wlı twlğası men qoğamdıq mwrat-müddesin, eski ömirmen alısqan wzaq küresin, onıñ tağdırın socializmniñ közqarası twrğısınan beynelemekpin. 13 jastağı elgezek jäne özgeniñ qayğısına ortaqtasa biletin sezimtal jetkinşek kezinen bastap wlı oyşıl aqın därejesine jetkenge deyingi Abaydıñ birte-birte ösu jolın, öz halqınıñ baqıttı bolaşağı üşin küresken küresker Rossiyadağı barlıq aldıñğı qatarlı jäne wlı ideyalarmen odaqtasa jürip jüzege asırğandığın beyneley otırıp, men eski ömirdiñ ideologiyasına, salt-sanasına, islam dininiñ qalıptasu kezeñderine, wltşıldıqtıñ reakciyaşıl bağıttarına jäne de basqa körinisterge degen közqarastarımdı qayta qaraymın. Bwl rette men tek meniñ ötkendegi özimniñ qatelikterimdi ğana qaytadan ekşep qoymaymın, sonımen qatar halıqtan şıqqan halıqtıñ ruhani maqsatınıñ şamşırağına aynalğan Abaymen birge jartı ğasır işindegi qazaq qoğamınıñ är türli qatparlarındağı ideologiyalıq, twrmıstıq, sayasi reakciyalıq, artta qaluşılıq siyaqtı barlıq qayşılıqtardı ayıptaymın. «Abay» jäne «Abay jolı» attı eki roman osı bir eñ qiın äri wzaq däuirdi qamtuğa arnalğan. Biıl «Abay jolınıñ» ekinşi kitabın tämamdaymın, sonımen revolyuciyağa deyingi romandar jüyesin ayaqtaymın.

Odan keyingi socialistik zaman twsındağı qazaq halqınıñ tarihın beyneleytin tört romandı jaña jüyege köşemin.

Ömir qwbılıstarınıñ, adamdardıñ tağdırınıñ keñinen qamtıluı jağınan «Abaymen» ündesip jatadı. Birinşi kitapta baydıñ qoyın bağıp jürgen jalşı bala törtinşi kitapta asa iri ğılım qayratkeri därejesine köteriledi. Jas jwmısşı-şahter, asa iri injener-qwrılısşı, akademik atanadı.

Bwl keyipkerlerdiñ tağdırları arqılı qazaq socialistik wltınıñ, qazaq halqınıñ tarihi jolınıñ qalıptasuına kösemderimiz Lenin-Stalinniñ sızıp bergen jolımen aziattıq orta ğasırdan kommunizmniñ tabaldırığın attağan, bir wrpaqtıñ jartı ğasırlıq nemese qırıq jıldıq ömiri qamtıladı. Öz halqınıñ wlı aqını, dana perzenti naqtı körinbegenimen, biraq onıñ halqınıñ ortasındağı ömiri özi armandağan sözi arqılı ünemi birge jüredi. Keñes däuirin beyneleytin tört romannıñ işinde Abay däuiriniñ bizdiñ zamanımızdağı tiri kuäsi bolıp bwl künderi şau tartqan, bir kezde janı jas bir kezdegi Abaydıñ eñ süyikti jas dosı, erkeletip ösirgen, tärbie bergen Därmen qatısadı. Abay ölgen kezde onıñ öleñderin amanatqa alğan ol bwl jırdı revolyuciyağa deyingi qarañğılıqtan alıp şığıp, keñes halqına jetkizedi. Onıñ beynesi birte birte romannan romanğa auısıp, Stalindik zamannıñ dañqı men jeñisiniñ wlı jırşısına aynaladı.

Sonımen Wlı Otan soğısınan keyingi odaqtas tuısqan halıqtardıñ baqıtı men aynımas dostığın jır etken toqsan jastağı Därmen obrazımen qazaq halqınıñ jüz jıldıq tarihın qamtitın soñğı romannıñ soñğı sätteri ayaqtaladı.

Abaydıñ äkesiniñ bwyrığımen tüyeniñ örkeşine darğa asıp öltirgen Qodardıñ ölimimen bastalğan ötken däuir turalı romandar jüyesi Abaydıñ aqındıq dästürin Därmenniñ amanatqa aluımen ayaqtaladı (Kinäsiz darğa asılğan Qodardıñ nemeresi). Al romandardıñ ekinşi jüyesi barlıq tuısqan halıqtardıñ ötken däuirden wmıtılmay kelgen danışpan wldarınıñ ölmes mwrası siyaqtı Abay jırlağan mwqım halıqtıñ baqıtı turalı änmen ayaqtaladı, bwl jüz jıldıq merzimdi qamtitın romandar jüyesi – halıqtıñ añsağan asıl mwratın tuğızğan jäne sonıñ saltanatın jırlağan äni turalı bolmaq.

Qazir romandardıñ birinşi jüyesinen ekinşisine ötetin köpir ispetti «Abay jolınıñ» ekinşi kitabın jazu barısında men bolaşaq romanımnıñ keyipkerlerine aynalatın revolyuciyanıñ alğaşqı künderinen bastap bizdiñ zamanımızğa deyingi aralıqta ömir süretin ülken tarihi joldı jürip ötken, patriarhaldı-feodaldıq dästürdegi dalanıñ tağılığınan bosanıp şığıp partiya qayratkerine, ğalım därejesine jetip, däl bügingi bizdiñ däuirimizdegi tarih ğılımındağı burjuaziyalıq wltşıldıqtı äşkereleytin qazaq äyeliniñ obrazın dayındap jatırmın. Ärine, onıñ tağdırı Qazaqstandağı asa iri kezeñdik oqiğalarmen qosa öriletini özinen özi belgili. Bizdiñ revolyuciyalıq tarihımızdıñ qaharmandarınıñ epikalıq şejiresine şolu, tvorçestvolıq barlau retinde äzirşe tek qana osı äyeldiñ beynesine toqtalamın. Al romannıñ kelesi jüyesinde bwl äyel obrazı özge de är türli jastağı keyipkerler men äleumettik ortalardağı oqiğalarğa aralasıp otıradı.

Mine, meniñ tvorçestvolıq ömirimniñ negizin anıqtaytın, ömirlik maqsattarımnıñ küre tamırın körsetetin isim men oylarım osınday.

Kimde kim meniñ asqan tvorçestvolıq qwştarlıqpen keñes halqına qızmet etuge wmtılğan eñbegimdi eskergisi kelmese jäne meniñ barlıq eñbek jetistikterimdi esepten şığarıp tastağısı kelse – men oğan şın nietimmen senemin – onda ol adam tek mağan ğana kesirin tigizip qoymaydı, odan da ülken, eşkimniñ qol swğuğa qaqısı joq odan da ülken, bizdiñ daulı maqalalarımızdan da joğarı qasietterge nwqsan keltiredi. 1953 j. 18 mamır, Moskva».

Mwndağı pikirler – Mwhtar Äuezovtiñ öziniñ şın köñilinen şıqqan pikirler emes, qısımnan qwtıludıñ kezekti bir amalı ğana siyaqtı edi. Sebebi, bwl hattağı twjırımdar boyınşa M.Äuezov öziniñ bükil şığarmaşılığınan bas tarttı.

Ökiniştisi, jantalasa jürip «Abay» romanınıñ äuelgi jelisi men körkemdik ideyasına köptegen özgeristerdi engizip ülgerdi. Qazir de sol özgergen qalpında jariyalanıp keledi. Bwl özgerister bizdiñ «Besigiñdi aya!..» jäne «Qwnanbay» attı äfsanalarımızda tolığımen salıstırıla zerttelgendikten de oğan toqtalmaymız. Öytkeni bwl basılımnıñ maqsatı keñestik jazalau talqısın derekter men qwjattar arqılı äşkereleu.

Sonda M.Äuezovti qadir twtatınday ne qaldı özi? Eşteñe de. Tek qwr sülderi qaldı. Jazalauğa negizdelgen ideologiya üşin qajeti de sol tiri sülderin qaldıru edi.

(jalğası bar)

Abai.kz

0 pikir