Senbi, 21 Qırküyek 2019
46 - söz 3403 0 pikir 2 Mamır, 2014 sağat 18:00

SIN men KÖÑİL

Qaşan da «zaman bizdiki» deytin jastardıñ sözine de qwlaq qoyuğa beyilmiz. Ädebiettiñ bügingi jäy-küyin tolıq bilu üşin de olardıñ pikiri mañızdı siyaqtı körinedi. Sın, proza, kitap oqu, poeziya turalı söz aytatın «jaña öspirim, kök örim» «Jelqazıqta».

Anığında, qazirgi qarapayım halıq jazuşı men jazğıştardı ajırata almay qaldı. Büginde kim köringen öleñ jazğış, kim köringen kitap şığarğış. Wyqastıra bilse boldı, özin şayır sanaytındarı da bar. Al, öziniñ ata-tegi turalı roman jazıp jäne sonı «körkem ädebiet» dep wğatındar da köp. Osınday sätte käsibi sınşılardıñ azdığın bayqaymız.
Sonday-aq, özara sın mäselesi qazirgi qazaq ädebietinde kemşindeu ekeni ras. Bireudiñ köñi­line qarau – ädebi sın üşin eñ qauipti äri qajetsiz qılıq. Kezinde jaqsı bolsın, jaman bolsın, özara sın ädebiettiñ jetiluine aytarlıq­tay äser etti. Mısalı, Ğabbas Toğjanovtıñ 1929 jılı şıqqan «Ädebiet jäne sın mä­se­leleri» degen eñbegi bar. Oqıp otırsañız, ädebi sın­nıñ olqılığı turalı ol kitapta da köp aytıladı. Ärine, negizgi basımdıq şığarmanıñ körkemdik quatınan göri avtordıñ şıqqan tegin tekseru, wltşıldığı men bayşıldığın anıqtau mäselelerine qaray berilgen. Zamanı solay talap etip, biligi jelkesinen tüyip, toqpağın sil­tep otırğan soñ da sarını äsire-qızılşıl bo­l­uı da zañdı edi. Biraq ädebi sınnıñ ülgisin jasau, bir qalıbın qalıptastıru, arnayı sınşılardıñ tobın qwru sındı mäselelerdi kün tärtibine qoya bilgen. Däl osı talap bügingi künge de qajet. 60-70 jıldarı şıqqan tolqındı biz bügingi ädebiettiñ klassikteri retinde oqi­mız. Olardıñ bäri de kezinde özara sınnıñ nä­ti­jesinde ısılğan, tanılğan twlğalar. Sol aqın-jazuşılardıñ arasında öz kezinde sın jazbağan, sınalmağandarı kemde-kem. Tipti, bir-biriniñ şığarmaların jabıla otırıp talqılap, gazet-jurnaldarda qayta-qayta sı­nau­dıñ arqasında ädebiettiñ äleuetin arttırdı.
Ädebi sın – ermek emes. Tanıludıñ da, at şı­ğarudıñ da qwralı bolmauı kerek. Ädebi sın­şılıq – ädebietti süyu. Onıñ ıstığına küyip, suığına tözu oñay dep ayta almaymız. Biraq qalay bolğanda da mağınalı, abıroylı qızmet. Keyde jas jazuşılarmen jeke söylese qalğanda, keybireuleriniñ şığarmanı taldau, tanu darını, qabileti küşti ekenin añğaramız. Biraq köbinde minez joq. Kädimgi tabandılıq tanıta almaydı. Birge jürgen joldastarınıñ kemşiligin köre twra ündemeydi. Dostığımız bwzıladı dep oylaydı. Bwl – ädebietti ekinşi orınğa ısıru. Däl osınday jaltaqtıq pen köñilşektik jaylap alğan ortadan jöni tüzu şığarma şıqpaydı. Jazılğan künde de uaqıtı jetpey ölip qaluı mümkin. Sol siyaqtı, jalpı, ädebi sın ne üşin jazılatının esimizden jii şığarıp alamız. Ädebi sın – eñ birinşiden, şığarmanıñ olqılığın toltırudı közdeydi. Dattaudı emes. Endeşe, birge jürgen joldastar bir-birine sın aytuda qorqaqtaudıñ jöni joq. Ädebietke keldim jäne oğan janım aşidı degen ärbir jas jazuşı sınmen aynalısuı tiis dep bilem. Tipti, «Qisıq sınğa ädil törelik» aytudan da tartınbauı kerek. Sın aytqannıñ bäri sınşı bop ketpeydi. Sınşınıñ bärin de ädil töreşi deu de ağattıq. Sınşını, sınnıñ özin sınaudı köbine jazuşı qauım jaqsı atqaradı.
Birde artınan ergen inilerine ağa buın aqıl ayttı, sın jazdı. Biraq kötere almay tulağan inilerdi kördik. Jer-jebirine jetip, köringen ortada ağaların sıbap otırğan­darına da kuä boldıq. Bwdan keyin onday aqın-jazuşı­lardı sınauğa älgi ağaları jüreksinip qaldı. Şın­dı­­ğın­da, tiksindi deuge boladı. Mwndaydı körip-bi­lip jürgen jastar endi bir-birine sın aytudan tipti de qaşqaqtay beretini jasırın emes. Sındı kötere almağan aqın nemese jazuşı wzaqqa barmaydı. Sındı qabıldau bir bölek, kötere bilu tipti basqa. Tağı birde qatar jürgen aqındar­dıñ bireui joldasına janı aşıp sın jazdı. «Ädebietti dañğazağa almastırıp aldıñ-au» dep eskertip edi, sınaluşı bwlqan-talqan bop bülin­di. Özin şın ädebietşi sanaytının jäne «dañ­ğa­zanıñ» uaqıtşa ermek, kün köris üşin qajetti äreket dep tüsindirip baqtı. Mwnda da sındı kö­tere almağan şaypaulıq qılıq bayqaldı. Endeşe, «sınğa şıday almaytınıñ bar jazu­şı­lıq­ta neñ bar» degen swraq tuadı.
Orıs ädebieti Turgenev pen Tolstoydı bir-bi­rine «jau» dep qarastıradı. Jau bolğanda da «sanalı, erikti» türde emes, «bolmısınan jau» eke­nin taldap körsetedi. Alayda, osı «jaulıq» orıs ädebietin ösirgen edi. Jazuşılar da, wlt ta, ädebiet te wtılğan joq. Olay bolsa, ädebiettiñ igiligi üşin özara sınnan jaltara beruge bolmaydı. Şığarma jaza bilgen jazuşı sınala da bilui tiis jäne sın da jaza aluı kerek. Qala ber­di, özine mindet etip jüktese qwba-qwp. «Roman jaz­dım, äñgime tudırdım, endi meni sınañdar» dep qarap otıra beru de köp jağdayda dwrıs em­es. Eleuli bolğıñ kelse, özgelerdi de eley bil! Ädebi talqılaudan boyın aulaq wstau, äsirese, jas aqın-jazuşılarğa keri äser etetinin tüsinu läzim!

Nwrbek Tüsiphan,
jas sınşı

"Qazaq ädebieti" gazeti

0 pikir