Düysenbi, 21 Qırküyek 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 107307. Jazılğandar — 101941. Qaytıs bolğandar — 1671
Bilik 6211 0 pikir 22 Säuir, 2014 sağat 15:29

MÄÑGİLİK EL - BREND EL

     

Qazir bäri de «brend» retinde tanılğısı keledi. Öziniñ qalasın brendke aynaldırğısı kelgen äkimder, partiyasın brendke aynaldırğısı kelgen köşbasşılar, özin brendke aynaldırğısı kelgen änşiler, kompaniyasın nemese şığarğan önimderin brendke aynaldırğısı kelgen käsipkerler t.b. öte köp. Şındığı sol, bäsekelestik örşigen bügingi zamanda mıqtı brendke aynalıp qana sen qarsılasıñdı jeñe alasıñ. Brend - bwl ülken küş, tausılmas quattılıq.

         Brend adamdardıñ ömirine dendep kirdi. Qazir kez kelgen käsipti nemese jwmıstı brendke aynaldırıp qana joğarı deñgeyde jürgize alasıñ. Äsirese, sayasat pen ekonomika salasın brendsiz elestetu bügingi künde öte qiın. «QazMwnayGaz», «Kaspiy bank», «Qazaqmıs», «Astana», «NwrOtan», «N.Nazarbaev (NÄN)», «Qayrat Nwrtas (KN)» t.b. brendter bizdiñ elimizde de jeterlik. Däl osı ataulardı elimizdegi kez kelgen adam jaqsı biledi, tanidı, olardıñ jetistikterin ünemi baqılap otıradı (dwrısı, baqılatqızadı). Şın mäninde, «brendtiñ» qwdiretine köz jetkizgen adamdardıñ barlığı da «brend» bolu üşin talpınuda.
         Kez kelgen brend twtınuşınıñ sanasında qalıptasadı. Mäselen, belgili bir tauardı twtınuşınıñ sanasına tartımdı, äserli, jağımdı t.b. obrazdarın tolıqtay körsetu brendtiñ qwzırında. Brend - adamdardıñ sanasın,  belgili bir ob'ektige degen közqarasınıñ qanday boluın basqaratın kürdeli tehnologiya. «Brend» arqılı älemge «Qazaqstan» nemese «Qazaq eli» atauın tanıldıruğa, älem halqınıñ elimizge dwrıs közqarasta boluın qamtamasız etuge äbden boladı. Bwl tehnologiya eldiñ damuına qalayda öz ıqpalın tigizedi. El-brendin jasaudağı maqsat onıñ jekelegen adamdarğa nemese toptarğa ğana paydalı boluı emes, bükil bir halıqqa da paydalı boluı. El-brendin jasauda onıñ patriotizmge de oñ äserin tigizetinin este saqtağanımız jön.
         Qazirgi zamanda «kün astındağı orın» üşin küres bükil adamzattıñ sanasında jürip jatır. Brendter adamdardıñ oylau jüyesine erekşe äser etedi. Büginde damığan elderde memlekettik instituttar, basqaru organdarı, äkimşilikter, ministrlikter de jekeley «brend» retinde de tanıla alıp jatır. Al, Qazaqstan bwl jağınan köş soñında jür. Halıqtıñ basım böligi qanşa ministrlik bar ekenin, olardıñ basşıları kim ekenin, jwmıstarın qalay, qaytip atqarıp jatqandığın, sapasın bile bermeydi. Bwl degenimiz, däl osı basqaru salasında bäsekelestiktiñ mülde joq ekenin bildiredi. Al, bäsekelestik bolmağan jerde «damu» bolmaytını belgili.
         Küş-quattı, eñbekti, ülken qarajattı jwmsağanda ayauğa bolmaytın eñ bastı brend – el. Ärine, bwl jağına kelgende Qazaqstan küş pen eñbekti qaydam, qarjını ayap jatqan joq. Elimizdegi ötip jatqan jahandıq kezdesuler, qısqı Aziada oyındarı,  2017 jılı ötpekşi bolıp jatqan EXPO  körmesi t.b. bäri de eldiñ tanıluı üşin, elimizdiñ brend retinde qalıptasuı üşin jasalıp jatır. Milliardtağan dollar qarjı ketip jatqanı da jasırın emes. Alayda, elimizdegi keybir keritartuşılıqtıñ kesirinen bwl qarjılar dwrıs jwmsalmay jatqanı da aqiqat. Jemqorlıq jaylağan qoğamımızda mwnday ülken somadağı qarjını igeru dwrıs jolğa qoyılmağan. Onıñ üstine, bizdegi «brend» jasauşılar strategiyalıq jağın dwrıs oylastıra almauda. Köbisi orıstanğan qazaqtar nemese özge elden alıp kelingen «brend» mamandarı bolğandıqtan, «Qazaqstandı» qazaqtıñ mädenieti, dästüri jağınan körsetu sapasız şığuda. Eldiñ brendin tanıldıruda, eñ birinşi osı eldiñ mädenietin, salt-dästürin, ädet-ğwrıptarın, tarihın eskeru qajet etiledi. Älem jwrtşılığı elderdi däl osı mädenieti arqılı ğana jaqsı tani aladı.
         El-brendiniñ tauar-brendi nemese adam-brendinen ayırmaşılığı – el köleminde payda bolğan kez kelgen brend onıñ atributtarı bola aladı. Bükil älemge äser ete otırıp el obrazın basqalardıñ közine anağwrlım jaqsı etip körsetu üşin eldiñ brendin körsetetin barlıq atributtardı damıtu kerek. Mäselen, mädenietimizden bölek, tauar arqılı, jalpı elimizde sapalı, älemdik bäsekege tötep bere alatın önimder şığaru arqılı da el brendin tanıldırıp tastauğa boladı. Mäselen, osıdan elu-alpıs jıl bwrın Japoniyanıñ tauarları mülde swranısqa ie bolğan joq. Tipti, älem olardıñ önimderin qazirgi qıtay tauarlarınday sapasız dep wqtı. Bwl jağday 1980 jıldarı özgerip, japon tauarların sapanıñ belgisi, jañaşıl tauarlar dep qabıldana bastadı. «Japoniyada şığarılğan» degen sözdiñ özi älem jwrtşılığınıñ sanasına erekşe äser etip, soñı Japoniyadan şıqqan kez kelgen önim sapalı bolıp körindi. Eldiñ önimin twtınu bireuler üşin märtebege aynaldı. Al, bwl Japoniya brendiniñ qalıptasqanın, tipti joğarğı deñgeyge jetkizgenin bildiredi.
         Qırğızstan «baraholkadağı» kiimderdi, Resey temirdi, Qazaqstan wndı satsa, Italiya Ferrari, Gucci, Pasta satadı. Älemniñ köptegen damığan elderi brendtik önimderdi eksportqa şığaru arqılı el-brendin de tanıldırıp jatır. Mäselen, Gollivud dese AQŞ, Vollivud dese Ündistan, Ağılşın tili dese Angliya (til de brendke aynalğan), tipti Neksiya dese körşimiz Özbekstan esimizge tüsedi. Mwnıñ bäri «brend» tehnologiyasınıñ arqası. Olar osı tauarlar arqılı eldiñ brendin köterip, twtınuşınıñ sanasın basqarıp otır. Al, şın mäninde, Qazaqstan şikizattan arı asa almay jatqan el. Bizde Borattan basqa «brend» joq. Älem bizdi solay tanidı.
         Tabiği şikizattı dwrıs paydalanu degenimiz – şikizattardı atı-jöni joq sata beru degen emes, odan sapalı tauar şığaru arqılı brendke aynaldırıp, sol brend arqılı eldiñ brendin köteruge äbden boladı. Büginde biznestegi korporaciyalar men kompaniyalar siyaqtı memleketter de özara bäsekege tüsip jatır. Bir-birimen turistter, investiciya tartu, eksport, sayasi jäne mädeni äser etu üşin küresude. El mıqtı bolu üşin ol mıqtı «brendke» aynaluı qajet. Joğarıda atap ötkenimizdey el-brendin köteru üşin ärtürli atributtarın damıtu şaraların qolğa alğanımız jön. Brendsiz el turisttersiz qaluı, sayasi bedelinen ayırıluı, önimderin eksportqa şığara almay qaluı mümkin. Sonday-aq, eldiñ azamattarı wlttıq maqtanıştan, patriotizmnen, basqalardıñ sıylasımdılığınan ayırılsa, onıñ kompaniyaları men käsiporındarı älemdik narıqtan mülde joğalıp ketui ğajap emes. Mäselen, tağı da bizdiñ elimizdiñ brendi bolıp jürgen Borattı alsaq, däl osınıñ kesirinen şetelde ötip jürgen türli sporttıq, mädeni t.b. jarıstarda azamattarımızdıñ bedeli talay taptaldı. Qızdarımızğa aqşa berip, tösekke tartu faktileri de kezdesti. Qazaqstannıñ änwranınıñ ornına däl osı fil'mdegi änwran talay qoyılıp ketti. Elimizdiñ qasıqtap jinağan bedeli şelektep tögildi. Tağı da aytamız, brend - sananı basqaru tehnologiyasınıñ eñ üzdigi.
         «Bizge osı da jaraydı», - degen el eşqaşan alısqa barmaydı. Qarap otırsaq, bizde bügingi jağdayımızğa toqmeyilseytin sayasatkerlerimiz öte köp. Bwl degenimiz, damudan qalıp bara jatqanımızdı bildiredi. Qazaqstan bilik ieleri damığan elu memlekettiñ qatarına kirgenin talmay aytıp kele jatqanına 2 jıldan asıp jatır. Nege ekeni belgisiz, halıq bwl jetistikten quana almay otır. Bwl nätijeler elimizdiñ ruhın köterip, patriotizmdi arttırıp jibergenin közimiz körmey jatır. Soğan qarağanda, Qazaqstan qanşalıqtı şikizatın satıp, ekonomikasın tiktep alsa da, «brend» retinde tanıla almağan soñ, halıqtıñ ruhın, ömir süruge degen qwştarlığın oyatu mümkin emes. «Brend», şın mäninde, halıqtıñ ruhımen tığız baylanısta.
         Memleketter arasındağı wlttıq jäne mädeni şekarasın öşiretin, ğalamdıq brendterdiñ boy köteruinen körinetin jahandanu zamanında eldiñ qaytalanbas, ayrıqşa obrazınıñ boluı – uaqıttıñ talabı. Bwl el täuelsizdiginiñ kepili, tabiği, mädeni jäne adami erekşelikterin saqtaytın jol. Soñğı uaqıttarda beleñ alğan aqparattıq soğıs, mädeni qaqtığıs, ekonomikalıq küres t.b. bäri de adamdardıñ sanası arqılı jürip jatır. Qazaqstan basqalardıñ sanasında jaqsı obraz retinde tek «brend» arqılı ğana saqtala aladı.
         El brendiniñ joğarı boluı azamattarına ülken senim, özin wlı eldiñ bölşegi ekendigin sezinuge mümkindik beredi. El brendin qalıptastıru jäne onı üylestiru üşin Qazaqstannıñ wlttıq ideologiyası mıqtı äri mızğımas berik boluı talap etiledi. Bwl jağın alğanda, Qazaqstan täuelsizdik alğannan keyin jiırma eki jıldan soñ «Mäñgilik el» wlttıq ideologiyasın düniege keltirdi. Bwl sonau türki däuirinen beri kele jatqan dünie. Alayda, «Mäñgilik el» bolu üşin eñ birinşi tilimiz täuelsiz boluı kerek. Bügingi jağdayımız bolsa, bwl ideologiyamen üylespeydi. Sol üşin memleket özin brend retinde qalıptastıru üşin, sol brend arqılı halıqtıñ potencialın wlğaytu üşin memlekettik deñgeyde isteu qajet eñ birinşi şarası – Qazaqstandı tolıqtay memlekettik tilge köşiru. Al, sayasattağı şendilerdiñ tildik jağdayatı bwl şaranıñ orındaluın tez arada qamtamasız ete almaydı. Sondıqtan da, elimiz mwnday mäselelerdi şeşip aluı tiis.
         «El-brendi» wğımı tarih twrğısınan qarasaq, payda bolğanına köp uaqıt öte qoymağan. Turisttik salada alğaş bolıp Puerto-Riko memleketi 1950 jılı bwl tehnologiyanı qoldanadı. Olar jarnama mamandarınıñ aldına şeteldik turistterdiñ sanın arttıru maqsatında el imidjin qalıptastırudı tabıstağan bolatın. Keyinnen bwl jobağa köptegen elder nazarın audara bastadı. 1990 jıldıñ soñında turisttik, BAQ, investiciyalıq salalarındağı elder bäsekelestiginiñ artuına baylanıstı «el-brendi» wğımı qayta jañğırdı. Al, büginde bwl wğım barşa eldiñ nazarın audarıp, älemdegi ärbir el «brend» retinde qalıptasu üşin tırısıp jatır. Mädenietter toğısı emes, şın mäninde, brendter qaqtığısı bolıp jatqanın biz wğuımız kerek. Mäselen, qazaqtıñ töl susını qımızdı Germaniyanıñ patenttep aluı nemese kökparımızdı qırğızdardıñ ielenip alıp, brend retinde şığarmaqşı boluı bizdiñ nazarımızdan tıs emes. Demek, mädenietimizdi tügendep, onı älemge tanıldıru üşin de brendke jüginemiz. Onsız sen eşkim emessiñ.
         «El-brendi» turalı äñgime bolğanda basım köpşilik materialdı paydası jaylı ğana aytadı. YAğni, ekonomikalıq körsetkiştiñ ösuine, aqşağa keneluge bolatının esepke aladı. Degenmen, brend materialdıq paydanı ğana emes, eldiñ mädenietiniñ damuına, tipti onı bükil älemge tanıldıruına, basqa elderdiñ mädenietine ıqpal jasauğa äser ete aladı. Büginde barlıq elder integraciyağa beyimdelip jatqan uaqıtta «brend» bop qalıptasqan elderdiñ bäsi qaşanda joğarı twradı. «Brend-eldiñ» mädenietin de, ekonomikasın da eşkim öşire almaydı. Mäñgilik el – brend el.
         HHİ ğasır – aqparat ğasırı. El-brendin tanıldıruda aqparattardıñ mañızı orasan zor. Alayda, elimiz aqparattıq sayasattıñ dwrıs jürgiziluinen de qwr qalıp jatır. Elimizdegi BAQ-tıñ basım böligi orıstildi bolğandıqtan, onıñ üstine Reseyden ağılatın baslımdardıñ tım köptigi, sonımen qatar telearnalarınıñ şekaramızdan qarsılıqsız asıp ötip, erkin aqparat taratuı – elimizdiñ aqparattıq qauipsizdigin qamtamasız ete almauda. Şın mäninde, bizde orıstan asqan «brend» joq tärizdi. Olardıñ brend änşilerin, sayasatkerlerin, kompaniyaların, baylarınıñ bärin de bilemiz. Bwl degenimiz, qazaqtıñ sanasın äli künge deyin qazaq biligi emes, orıs biligi basqarıp jatqandığın bildiredi.
         Orıstildi BAQ qazaqtıñ obrazın jasauda da belsendilik tanıtıp otır. Jirinovskiy t.b. tentekteri arqılı qazaqtı dım körmegen, mädenieti joq, tilsiz jabayı etip körsetude. Bwl obrazdı jaqsartu üşin de qazaqtildi BAQ-tıñ sanın wlğaytıp, elimiz memlekettik tilge köşu qajettiligin biligimiz äldeqaşan wğu kerek edi. Wqqanımen, äli künge deyin nege ekeni belgisiz, dwrıs şara qoldana almay keledi. Şeneunikterimiz brend retinde tanılğısı keledi eken, eñ aldımen, qazaqtıñ tilin, mädenietin köteru kerek ekenin tağı bir eskertpekşimiz. Qazaqtıñ obrazın özgeler emes, özimiz jasauımız kerek.
         El-brendiniñ maqsatı – eldiñ pozitivti, jağımdı obrazın jasau. Mwnı jüzege asıru üşin bir ğana emes, birneşe jobalardı qatar jüzege asıru kerek. Mäselen, büginde «Qazaqstan – batıs pen şığıs qaqpası», «Qazaqstan – eñ qonaqjay memleket» degen siyaqtı wğımdardı basqalardıñ sanasına barınşa ornalastıruğa elimiz tırısıp bağuda. Biraq, bwdan bölek nege «Qazaq tili – älemdegi eñ bay til», «Kökpar – qazaqtıñ wlttıq oyını», «Qımız, şwbat, qımıran – qazaqtıñ üzdik susındarı» t.b.  wğımdar men atributtardı da qatar bermeske? El-brendin qalıptastıru üşin atributtardıñ köp boluı jäne de paydalı. Demek, Qazaqstandı tek qonajay halıq dep qana emes, basqa da köptegen qırları arqılı brend retinde tanıldıruğa boladı.
         Atributtardıñ öte quattı jäne köp boluı el brendiniñ qalıptasuına ülken basımdıqtar beredi: eldiñ tanımaldığı men bedeliniñ köterilui, investorlardıñ senimi, halıqaralıq sayasi ıqpalı men reytingisiniñ artuı, tauar men qızmet eksportınıñ ösui, sırtqı turizmniñ damuı t.b. Büginde «europalıq sapa», «nemis sapası», «japon sapası», «britan sapası», «amerikandıq sapa» t.b. sözder älem boyınşa jii qoldanıladı. Sebebi, şveycariya sağatı, nemis avtomobili, japon elektronikası, britan şäyi, amerika komp'yuteri, italiya kiimderi t.b. degen olardıñ sapasına eşkim kümän keltire almaydı. Al, «Qazaqstan nemese qazaq sapası» degendi qaşan estidiñiz? (Dwrısı, qaşan estimiz?)
         Eñ birinşiden, el brendiniñ negizgi maqsatı öziniñ, öz azamattarı men önimderi jaylı, mädenieti jaylı oñ associaciya qwru jäne onı qoldap otıru. YAğni, memleket kez kelgen azamattıñ ideyalarına, şığarmaqşı bolğan önimderine, halıqtıñ mädenietine, tiline qamqorlıqpen qarau kerek. Köbine el brendiniñ bastı maqsatı el jaylı aqparat taratu, bwl äsirese az associaciya şaqıratın ne müldem associaciya şaqırmaytın elderge qatıstı. Olardıñ deni köbine-köp şındıqqa say kelmeytin qolaysız pikirler men stereotipterdi özgertuge bağıttalğan äreketter. Biraq, brendtiñ tüpki maqsatı – el azamattarınıñ jağdayın jaqsartuğa mümkindikter beru. Brend erekşeliginiñ negizin belgili bir auditoriya sanasında el-brend jaylı belgili bir associaciya qalıptastıratın ideyalardıñ, qwndılıqtardıñ, sipattıq erekşelikterdiñ, sözderdiñ, obrazdardıñ jiıntığın qwraydı.
         Halıqtıñ sanası adami qwndılıqtardı qwrmetteuge, onı bağalauğa bağıştaluı tiis. Ömir aqşamen ölşenbeytinin, adamnıñ ruhani damuı da öte mañızdı ekenin älem tüsine bastadı. Sondıqtan, damığan elder el brendin jasauda eldiñ «mädenietin» eñ birinşi orınğa qoydı. Olar ekonomika arqılı mädenietti emes, mädeniet arqılı ekonomikasın köterip jatır. Mäselen, kino arqılı, elge turizm tartu arqılı bir jağınan mädenietin tanıldırıp, eldiñ brendin köterip jatsa, bir jağınan aqşağa da kenelude. Mwnday memleketterdiñ ğwmırı qaşanda wzaq bolmaq. Sebebi, eldiñ joğaluı üşin, eñ aldımen, onıñ mädenieti, tili joğalu kerek emes pe? Al,  älemge tanılıp, brendke aynalıp ülgergen mädeniet, til eşqaşan joğalmaq emes.
         «Qazaqstan» nemese «Qazaq eli» degen brendti älemge tanıldıru üşin, eñ aldımen, bwl brendtiñ jağımdı twstarın öz halqımızdıñ sanasına mıqtap ornatıluı qajet.  Büginde halqımızdıñ özi elimiz turalı jaqsı, jağımdı oylay bermeydi. Eldi basqarıp otırğan bilikke degen senim de joğalğan. Bwl elimizdegi jemqorlıqtıñ tım beleñ alğandığımen, biliktiñ qazaq tiline mwrın şüyire qarauımen de baylanıstı. Şındığı sol, biz älemdik arenadağı bedelimizdi orıs tilimen emes, qazaq tilimen ğana kötere alamız. Bizdi sanası qwldanğan memleket demeui üşin qazaq tiliniñ bedelin Qazaqstanda ğana emes, älemdik deñgeyde köteru qajet. Ol üşin aqşanı da ayamağanımız jön bolar edi.
         El-brendiniñ belgili bir qwndılıqqa negizdelui kerek ekenin joğarıda aytıp öttik. Bwl qwndılıq qaydan alınadı, ol nege negiz bola aladı? Mwnıñ jauabı atributtarınan. Eldiñ atributtarına halıqtıñ salt-dästüri, özindik minezi, tarihı, sırtqı bet-älpeti, äreketi, bir sözben aytqanda basqalarğa wqsamaytın özindik erekşelikteri jatadı. Mısalığa, şotlandiya eliniñ er azamattarı kietin wlttıq kiimderi – qısqa beldemşeleri köptegen elderge külki de boldı, el turalı qate stereotipter qalıptastı. Sebebi, onı basqa elderdiñ bärinde äyel zatı ğana kietin. Mine, osınday mäselelerge de män beru kerek. Brend jasauda, eñ birinşi, qazaqtıñ wlttıq kiimderine, salt-dästürlerine, wlttıq oyındarına, jalpı mädenietine basqa jwrt qalay qaraydı? Biz olardı qalay qaratuımız kerek? Osı jağın oylastırğanımız jön.
         Twtınuşınıñ sanasında mädeniet köbinese twlğanıñ, jeke adamnıñ metaforası retinde qızmet atqaradı. Mädeni şaralarğa qatısu jäne onı twtınu arqılı twtınuşılar memlekettiñ işki sipattarı turalı qorıtındı jasaydı. Mäselen, sport küşke, batıldıqqa, maqsattılıqqa, komandalıq ruhqa baylanıstı. Sport arqılı qazaqtı däl osılay tanuı mümkin. Alayda, qazaq boks pen auır atletikadan basqa sporttıñ türlerinen jetisip twrğan joq. Onıñ özinde sportşılarımızdıñ denin özge wlttar qwraytındıqtan, mwnı bilgen özge elderdiñ oyına «qazaq wltı älsiz» degen stereotipter qalıptasuda. Al, bwl wyıstıruşı wltı qazaq bolatın Qazaqstannıñ el-brendin jasandılıqqa wrındıradı.
         Wlttıq imidjdiñ mädeni aspektisi auıstırılmaydı jäne qaytalanbaydı, sebebi ol eldiñ özimen baylanıstı. Ol – memlekettiñ keşegisi men bügingisin jalğastıruşı. Memlekettiñ mädeni aspektisi halıqtı jaqsılıqqa bastaydı, sebebi el azamattarı men instituttarınıñ ruhani jäne intellektualdıq sipattarın däl osı aspekt körsetedi.
         Mädeniet – wlttıq imidjdiñ kommerciyalıq brendterge qarağanda senimdirek, ayqın jäne tezirek jetkizuşisi. Älemge el mädenietin jetkizu kün tärtibinen täuelsiz, ekonomikalıq basımdıqtarğa bağınbaydı. Mädeniet ömir süru üşin ärqaşan qarjılıq kömekti qajet etetin ünemi paydasız jäne şığınmen baylanıstı qızmet emes. Köptegen mädeni şaralar men oqiğalar, äsirese jastar jäne tanımal mädeniet salasındağılar, tek olar ğana emes, jalpı özin-özi aqtaytın jäne payda äkele alatın köptegen mädeniet türleri de bar.  Koncert, körme, festival', tipti cirk siyaqtı wlttıq jäne memleketaralıq mädeni şaralar eldi oñ qabıldaudı bayıtıp, sonımen qatar jaqsı tabıs äkelu mümkindigi de joğarı.
         Elimizdiñ beynesin qalıptastırudağı bastı nazar audarıluı tiis bağıt – ata-baba mwrası. Onı da dwrıs tüsine bilu qajet, tarihi eskertkişter de, halıq auız ädebieti de, t.b. köptegen mwralar bwl wğımğa säykes keledi. Sonımen qatar, kez kelgen dästürdiñ halıq sanasın qalıptastıruda atqaratın belgili bir qızmeti boladı. Soğan säykes qwndılıqtar jüyesi de rettelip otıradı. Sol salt-dästürler eldiñ ajıramas erekşeligi, odan bas tartu öziñe-öziñ or qazumen birdey.
         Bäsekege qabilettilikti talap etetin bügingi zamanda ärbir el eñ birinşi özderiniñ erekşelikterin saqtauğa tırısadı. Ärine, jahandanu şekarağa qaramay ärbir eldi basıp ötude. Degenmen, jahandanu degenimiz basqağa elikteu degendi bildirmeydi. Tiisinşe basqa elderge öz ıqpalıñdı jürgizip, mädeni jäne ekonomikalıq äser etip, öz mädenietiñdi tanıldıru degendi de nwsqaydı.
         Basqa elderde qaytalanbas salttar, dästürler qazaqta jetkilikti. Tek sonı älemge tanıldıra almay jürmiz. Mısalığa, «aytıs» önerin alıp qarayıq. Bwl öner tek qazaq pen qırğızğa ğana tän. Al, bwl keremet önerdi basqa elderge körsetsek, olardıñ tañ qalatını anıq. Älemniñ basım böligi suırıp salma aqındardıñ bolatının bilmeydi de, estimegen de şığar. Bwl önerge azdap wqsaytın, jahandanu arqılı bükil älemge tanılıp jatqan «rep» öneri bar. Mwnda da äleumettik, ruhani t.b. türli problemalar aytıladı. Alayda, rep aytıstıñ mañına da jolay almaytının bükil älem bilui tiis emes pe? Şındığı sol, qazaq tilinde basqa elder söyley bastağanda ğana aytıs «brend» bola aladı. Köptegen mädeni jäne ekonomikalıq mäseleler osılayşa tilge kelip tirelip jatır. Mwnı joğarıdağı ağalarımız wğuı tiis.
         Qazaqtıñ özine tän erekşeligi kez kelgen salada joğarı qızmet ete aladı. Mısalığa, muzıka salasındağı dombıra, qobız t.b. aspaptarımız keybir elderde mülde joq. Mwnıñ özi qazaqtı tanıldırudıñ basımdığı. Däl osı aspaptardı qoldana otırıp osı zamanğa layıq stil' jasap, älemge şığaratın bolsaq, onda qazaqtıñ öneri örge örlemek. Qazaqtıñ muzıkalıq aspaptarı bütin bir ansambl' qwra aladı. Onı tek jaña zaman talabımen ündestire bilu qajet. Sonımen qatar, qazaqtıñ änderin, änşilerin de jeke «brend» retinde älemge tanıldıra almay otırmız. Büginde qazaq estradasınıñ änşileri toy-tomalaqtan arı asa almauda. Mäselen, şeteldik köptegen änşiler brend retinde tanılıp ülgerdi. «50 sent» dese AQŞ,  «Dima Bilan» dese Resey eske tüsedi. Ol änşilerdiñ ärbiri öz eliniñ tanımaldığın arttırıp, brend retinde köterude.
         Qazaqtıñ biiniñ de jetkilikti deñgeyde zerttelgenine kümänmen qarauğa boladı.  Mwnıñ bir däleli – «qara jorğa» biiniñ aspannan jay tüskendey payda boluı.  Osığan deyin onday bidiñ bar ekenin köbimiz bilmey keldik. Tipti, qazaqta «qamajaydan» basqa bi bar degenge köp adam senbeytin. Osı bidi älemge tanıldırğanı üşin qıtaydağı qandastarımızğa alğıs aytuımız kerek. Olar özge eldiñ işinde bola twrıp qazaqtı älemge tanıldıruda zor üles qosa bildi. On üş mıñ adam bir mezette qara jorğağa bilep älemdik rekord ornattı. Sonımen qatar, qazaqtıñ şeşendik öneri, wlttıq oyındarı (kökpar, asıq, toğızqwmalaq t.b.) Qazaqstandı brend retinde älemge tanıldıruğa zor kömek bere aladı. Tek osı basımdıqtarımızdı dwrıs qoldana alsaq igi. Älem bizdi däl osı mädenietimiz arqılı ğana jaqsı ajıratadı.
         Eldi älemge tanıstıruda mädeniettiñ röli ärqaşan şielenisti bolıp körinedi: eldiñ mädeni jetistikterin älemdik arenada wsınu qajet bolğanımen, olar äruaqıt «satıla bermeydi» nemese ekonomikalıq tilmen aytar bolsaq turizmdegidey, kommerciyalıq kompaniyalardıñ brendingtegidey salınğan investiciyalardıñ qaytarımdılığın  qamtamasız etpeydi. Sondıqtan, mädenietke köbinese «paydasız» äreket statusı beriledi, eldi jalpı tanıstıru şeñberindegi filantroptıq nemese qayırımdılıq  mindetteme retinde qarastırıladı. Degenmen, elimizge turistter tartu üşin de elimizdiñ keremet mädenietin älemge tanıldıruımız kerek emes pe?
         Eger, mädenietke mindetteme dep qaraytın bolsaq, biz onıñ eldiñ şınayı ruhı men mäniniñ tanıstıruşısı retindegi qızmetin tüsinbeymiz. El brendiniñ imidjin bayıtu, memleket qwndılıqtarın tereñirek tüsinu barısında mädeniettiñ röli öte mañızdı. Mädeniet memlekettik brendke biregey ölşem qosa aladı, sebebi twtınuşılardıñ kommerciyalıq habarlamalarğa senimsizdik pen seziktenuiniñ wlğayuı barısında mädeniettiñ kommerciyalıq emes tabiğatı anıq körinedi. Elimizdiñ teñdessiz mädenietin köru arqılı twtınuşılar Qazaqstannıñ şığarğan önimderine, önimderiniñ sapasına senim bildire aladı. Demek, ekonomikanı damıtu üşin de mädenietti damıta biluimiz qajet.
         Mädeniet – bwl eldiñ biregey sipatı. Memleket mädenietin qayta tanıstıru onıñ imidjine «tektilik» degen sipat beredi. Mısalı, batıstıq twtınuşılar japondıq poeziyanı, mädenietti, önerin, tağamdarı men filosofiyasın üstirtin bilse de, ol kommerciyalıq Japoniyağa, onıñ önimdiligi, tehnologiyaları men miniatyurizaciyalauğa qarsı punkt retinde äser etedi. Bwl qatañ, önimdiligi joğarı memleket degen äleueti qauipti imidjin azaytuğa kömektesedi, sol arqılı basqalarğa robottar emes, şın adamdar jasağan tauarlardı satıp alatınınan habar beredi.
         Osığan wqsas jolmen Germaniyanı klassikalıq muzıka, ädebiet pen filosofiyanıñ otanı retindegi keñ tanımal qabıldanuı Germaniyanıñ  «steril'di imidjine» - qımbat bağalı, tehnologiyalıq jetilgen twtınu tauarlarınıñ öndiruşisi imidjine qosımşa adami ölşem qosadı. Sonday-aq, eger Italiya imidji, negizinen sän men stil' ayasınan bolğan komerciyalıq brendter arqılı ğana qabıldanatın bolsa, ol bizge üstirtin, oynaqı bolıp köriner edi. Alayda, bizdiñ Mikelandjelo, Rafael', Da Vinçi, Vival'di, Pavorotti siyaqtı twlğalardı, sonday-aq, Veneciya, Florenciya, Rim siyaqtı subbrendterdi biluimiz osı wnamdı äuenge quattı qarsı punkt qalıptastıradı. Nätijesinde, «Italiya» teñdessiz brend retinde sanamızda qalıptasadı.
         Qazaqstan Konstituciyasınıñ 1-babında: «Qazaqstan Respublikası özin demokratiyalıq, zayırlı, qwqıqtıq jäne äleumettik memleket retinde ornıqtıradı, onıñ eñ qımbat qazınası – adam jäne adamnıñ ömiri, qwqıqtarı men bostandıqtarı» - dep jazılğan. Qazir älemde köptegen elder öziniñ qwqıqtıq jağınan älemge tanıltıp jatır. Ol elderde adam üşin bäri jasalğan, adamdardıñ ärbir basqan qadamı zañmen qorğalğan. Däl sol sebepti köp adamdar sonday qwqıq jaqsı saqtalatın elderde ömir sürgisi keledi. Qazaqstan da adam qwqıqtarın ornıqtıruğa barınşa tırısıp bağuda. Tipti, bwl zañ jüzinde bekitilgen. Alayda, zañdı saqtau jağınan da älsizdik tanıtıp otırmız. Bizdi älem moyındauı üşin de adamdardıñ qwqığı joğarı deñgeyde saqtalatın memleketke aynaluımız kerek.
         El-brendin twtınuşınıñ, yağni, basqa eldiñ sanasında ornıqtıru üşin elge kirip-şığatın orındardıñ (äuejaylar, temirjol vokzaldarı, kedendik ötkelder) mañızı öte joğarı. Bwl jerler eldiñ imidjin köterudiñ strategiyalıq mañızdı ob'ektisi bolıp sanaladı. Elge kelgen şeteldikter alğaş pikirin osı kireberisterden qalıptastıra bastaydı. Qazaqtıñ qonaqjaylılığın, darqandılığın, mädenietke bay ekenin osında körsete bastau kerek. Olar qazaqtıñ qwndılıqtarın däl osında sezine bastauı tiis. Sonımen qatar, qazaqtıñ wlttıq tağamdarı elge kirip-şığatın jerlerde jäne elge kelgen şeteldik qonaqtar köp baratın aymaqtarda boluın qamtamasız etu kerek.
         Qazaqstannıñ mindeti ötkendegi mädeni jetistikteri men olardıñ zamanaui balamaların, jaña, relevanttı, qazirgi zamanğı auditoriyağa ötimdi ädistermen taratu jäne qayta tanıstıru joldarın izdep tabu bolıp tabıladı. Memleket öz mädenietin quattı brend retinde qalıptastırmayınşa, älemdik auditoriya sanasında ol ärqaşan elenu men este qalu jolındağı qımbat bağalı jäne auır küres barısındağı el bolıp qala beredi. Ol üşin, eñ aldımen, jaña zamanğı mädeniet mektebin qalıptastıru mäselesi kütip twr. Al, qazirgi mädeniet mamandarınıñ jaña zamanğı älemdik mädeniet twrmaq wlttıq dästürlerdi biluge wmtılısı bayqalmaydı, onı memleket rettep otıruı tiis.
         Elimizdiñ brendin älemge ornıqtırudağı asa mañızdı qwraldardıñ biri – kinogerlik. Qazaq kinogerleri jaña bağıtqa tüsuge talpınıs jasap otır, alayda jaña buın ökilderi tüsirgen kinolardıñ köbisi tek problemalardı aşıp körsetuge tırısadı, köptegen kinofestival'darda orın alıp jatqanına qaramastan, qazaqtıñ minezin, tarihın, mädenietin ne salt-dästürin keremet därejede körsete alatın birde-bir fil'm tüsirilgen joq. Kinogerlik memleket tarapınan qoldau tauıp qana qoymay, tapsırıs beru arqılı imidjdik kinolar tüsirtui tiis.
         El-brendiniñ tağı bir atributı – memlekettik deñgeydegi oqiğalar men wlttıq meyramdar. Olardıñ ärqaysısı jeke brend retinde tanıla aladı. Toylauğa kelgende aldına jan salmaytın, är meyramdı layıqtı deñgeyde atqara alatın jağdaydağı halıqpız. Biraq, meyramnıñ qajettiligi ayaqastınan payda bolmaydı, oğan jağday jasaluı kerek. Bwl üşin şetelden änşilerdi şaqıra salu jetkiliksiz. Öte mañızdı tarihi meyramdardıñ özi uaqıt öte kele öz bedelinen ayırıladı, bwğan mülde jol berilmeui kerek.
         Memlekettik deñgeyi bar oqiğalardan brend jasau ürdisine säykes jasaluğa mindetti. Ol qarapayım meyram emes – el brendi arhitekturasınıñ mañızdı bölşegi. Onı toylau – sahnadağı änşilerdi tamaşalaudan ülken mañızı bar oqiğalar. Mısal retinde «Täuelsizdik künin» alıp qarayıq. Onı kez kelgen elde bastı meyram retinde öte joğarı deñgeyde atap ötedi. Olarda bükil halıq şeruge şığıp, sol şerude öz elderiniñ jalauın wstap şıqqan qanşama adamdardı köruge boladı. Olar sol arqılı patriotizmderin nığaytuda. Al, bizde bwlay emes. Äzirşe bwl brendtiñ boluğa tiis bağıtı anıq ta, ornıqtıruı men sezimdendirui joq, atributtarınan tek demalıs küni anıq. Halıq «Täuelsizdik küni» degende eñ birinşi esine alatını «demalıs beriletin boldı». Al, şın mäninde, mwnday wlı kün kelgende quanıp, şattanıp toylauımız kerek emes pe? Elimizdegi kez kelgen meyramdı alıp qaramañız, bäri de sonday.
         Twtınuşı meyram-brendterdi öz ömirine üylestirui qajet, al mwnı «joğarıdan» tüsken bwyrıqpen şeşe saluğa bolmaydı. Tipti, ne üşin kerek ekeni belgisiz meyramdar da jetkilikti. 1-mamır küni toylanatın meyramğa tek jaña atau berile salğan, köp halıq ne toylaytının da bilmeydi, mwnda brendtiñ basımdığı atımen joq, al qalğanın aytpay-aq qoysa da jetkilikti. Jaña brendke jaña atribut kerek, ne jaña meyramdar kerek, ne meyramdarğa el brendine säykes jaña atributtar engizu qajet. Bwl atributtar qaytalanbas boluı tiis simvoldar, dästürler men añızdar – jaña deñgeyde qayta jañğırtıluı tiis.
         Naurız meyramında bäri bar siyaqtı: brendtiñ basımdığı – salt-dästürdi saqtau qwndılığı men qazaq eline bağıttalğandığı, ornıqtıruı – kün men tünniñ teñelui, sezimdendirui – köktemniñ şığuı, qwstardıñ qaytuı men gülderdiñ şığa bastauı, atributtarı – naurızköje men wlttıq kiimder. Alayda, osınıñ özi qajetti deñgeyde toylanbaydı. BAQ-tağı meyramğa dayındıq qajetti deñgeyde atqarılmaydı, yağni, ol qajetti mölşerde qızmet etumen qamtılmağan.
        
         El-brendine äser etetin brendter öte köp, oğan aymaqtarı da, bilik organdarı da, merekeleri de, BAQ, jekelegen adamdar da, mädenieti de, salt-dästürleri de, jalpı el ömirine aralasatındardıñ barlığı da jatadı. Solardıñ bäri el brendine qarama-qayşı bolmauı kerek, olardı el brendiniñ arhitekturasına üylestiru qajet, äytpese özine ğana emes, bastı brend – «Qazaqstan» brendine de ziyanın tigizedi.  Elimiz «brend» retinde qalıptasuı üşin mädenietti, qazaq tilin eñ birinşi orınğa qoyğanı jön. Kez kelgen brend retinde tanılğan damığan elder däl solay jasaydı.  
 

                                                             Dinmwhamed Ayazbekov 
                                                             (Maqalağa Ayağan Sandıbay men
                               Edil Äzimşayıqtıñ «Brendke 
barar jol» kitabı paydalanıldı) 

 

0 pikir