Beysenbi, 18 Şilde 2019
Bilik 11913 0 pikir 2 Säuir, 2014 sağat 19:58

QAZAQSTANDAĞI WYĞIR DIASPORASI

Abai.kz bügin bastap «Qazaqstandağı diasporalar»  attı jaña aydar aşıp otır. Bwl aydardar Qazaqstan Respublikasınıñ territoriyasında twrıp jatqan diasporalardıñ qısqaşa tarihın oqıp bile alasızdar.

Aydardı Qazaqstandağı wyğır diasporasınan bastap otırmız.

Abai.kz

 

 Wyğırlar eñ köp ornalasqan memleketter:

 

Qıtay

 

 

10,069,346

 

(2010)

 Qazaqstan Respublikası

237,582

(2012)

 Qırğızstan

46,944 (1999)

 Özbekstan

45,800 (2000)

 Päkistan

3,000 (2009)

Wyğırlar — Ortalıq Aziyadağı köne türki halıqtarınıñ biri. Qıtaydıñ Şıñjañ wyğır avtonomiyalıq audanınıñ jergilikti halqı. Sonday-aq Qazaqstanda, Qırğızstanda, Özbekstanda jäne Tayau Şığıs elderinde twradı. Jalpı sanı 8,5 mln. adam (2001). Tili - türki tiliniñ oñt. -şığıs tobına jatadı.

Wyğırdıñ ata qonısı erte kezden-aq Şığıs Türkistan atalğan. 1760 j. bwl ölkeni Cin' imperiyası jaulap alıp, Şığıs Türkistan atauın Sin'czyan (Şıñjañ) (jaña jer, jaña şekara) dep özgertti. Keyinnen ölke atauı ŞWAR (Şıñjañ — Wyğır Avtonomiyalı rayonı) dep özgertildi. Qıtaylar Wyğırdı basqa da mwsılman wlıstarımen qosıp hueyczu, hueyhuey dep, keyde çantou dep te atağan. Moñğoldar Wyğırdı hotan dep ataydı. “Wyğır memleketi”, “Wyğır jazuı”, “Köne wyğır tili” degen tarihi ataular turalı qazirgi Wyğırdıñ etnografiyası arasındağı baylanıs, sabaqtastıq turalı är qilı pikirler bar.

Wyğırlar  Qazaqstan territoriyasına  alğaş ret 19 ğasırdıñ soñına taman kelip qonıstanğan.

1881-83 jıldarı qazirgi Almatı oblısınıñ  territoriyasına Qıtaydan 40 mıñnan astam  wyğır köşip kelgen.

Qazaqstannıñ  oñtüstik-şığıs  öñiri bügingi tañda wyğır halqı ökilderiniñ  eñ köp twratın  jalğız ğana  geografiyalıq  nüktesi. Olardıñ sanı -  237,582.   Wyğırlar Qazaqstandağı eñ   köp sandı diaspora  qatarına   jatadı. Qazaqstannıñ  oñtüstik-şığısımen şektesip jatqan    Qıtay elinde, yağni, Şınjañ –wyğır avtonomdı   audanında  11 millionğa  juıq  wyğır twradı.   Al, älemdegi  wyğırlardıñ sanı 20 millionnan asıp jığıladı.

Qazaqstandıq wyğırlardıñ köpşiligi  Almatı oblısında şoğırlana ornalasqan.    Olardıñ  jartısına  juığı   auılda   twrıp  eñbek etedi, qalğandarı   qalalarda, basım köpşiligi   Almatıda   twradı.  Respublikalıq  mädeni ortalıq ta   osında  jwmıs isteydi.  Qazaqstannıñ  eñ iri  qalasında älemdegi  jalğız ğana käsibi  wyğır teatrı jäne  älemdegi  jalğız ğana   wyğır gimnaziyası   ornalasqan.  Al respublikada   taza  wyğır tilinde  oqıtatın nemese aralas mektepter  sanı  jetpiske  jetip  jığıladı. Wyğır diasporası  ökilderiniñ 20 mıñğa  juıq jas buın ökili    tuğan tilinde   bilim aladı. 

Respublikalıq wyğır mädeni ortalığınıñ  derekteri  boyınşa,  Qazaqstandağı  wyğırlardıñ  bäri derlik tuğan tilinde söyleydi.  Qazir ğana tuğan tilin meñgeruge  talpına  bastağan  şağın top barı da  ras, olar köbine  qala twrğındarı.  Al auıl-audandardağı wyğır diasporasınıñ   ökilderi tek tuğan tilin ğana emes, qazaq tilin  de  jaqsı meñgergen.

Bügingi tañda  Qazaqstandağı  wyğır diasporasınıñ  ökilderi barlıq salalarda- ekonomikada, sayasatta,  mädeniette  tabıstı eñbek etip  jür.  Birneşe  jıl bwrın qwrılğan  respublikalıq  wyğır  mädeni ortalığınıñ wyımdastıruımen atqarılğan wlttıq salt-dästürdi, til jäne mädenietti saqtauğa  bağıttalğan is-şaralar ädettegi  jwmıs şeginen  asıp ketken.  Qazir ortalıq şamalı  da  bolsa   memlekettiñ   äleumettik jauapkerşiliginiñ  bir böligin öz moynına alıp,  Almatı oblısınıñ   birqatar auılında wyğır ortalığı tartqan demeuşilik  qarjığa   qalpına keltirilgen    mektepter,  auruhanalar,   sumen jabdıqtau  jüyeleri bar.

Wyğır halqınıñ tarihı turalı tolığıraq Uikipediya, Qazaqşa Aşıq Enciklopediyasınan oqıp bile alasızdar.

0 pikir