Jeksenbi, 15 Jeltoqsan 2019
Bilik 4889 0 pikir 21 Naurız, 2014 sağat 13:31

Qasım - Jomart Toqaev. Kädesıy turalı äñgime

Qazaqstan - Amerika iskerlik ıntımaqtastığı komitetiniñ teñ törağası retinde meniñ A.Gormen eki märte kezdesuimniñ orayı keldi jäne de är jolı ol äñgimeni «Qazaqstan prezidenti öziniñ än aytuımen äuestenip jür me?» - degen saualdan bastaytın.

1995 - jıldıñ qazan ayında N.Nazarbaev pen A.Gordıñ Vaşingtotonda jwmıs babındağı kezdesui boldı. Vice-prezident apparatınıñ protokoldıq qızmetindegi sözuar qızmetker äyel A.Gordıñ Aqüyde bolğan keñestiñ birinde öziniñ ortaaziyalıq respublikalardıñ birinde qoydıñ basın müjigenin aytıp tıñdauşılardı tañ qaldırğanın, tipti şoşındırğanın ayttı. N.Nazarbaev öziniñ wnatpay qalğanın jasırmay, älgi äyeldiñ közine tura qarap: «Bwl meniñ üyimde bolğan!» - dep saldı. Vice -prezidenttiñ kömekşisi qıp-qızıl bolıp, ne aytarın bilmey qaldı. Onıñ baqıtına oray, osı kezde Vice-prezidenttiñ özi de kelip qalıp, ol äñgimeni tura sol N.Nazarbaevtıñ üyinde bolğan wmıtılmas keşti eske tüsiruden bastadı. AQŞ-tıñ Memlekettik hatşısınıñ joğarıda keltirilgen mälimdemesinen tuındağan keybir jağdaylardı ayqındau üşin asa paydalı bolğan kelissözder ayaqtalğan soñ N.Nazarbaev A.Gorğa Öskemendegi Qazaqstannıñ teñge sarayında şığarılğan altın jäne kümis teñgeler jiıntığın sıyladı. A.Gor öziniñ 50 dollardan qwnı joğarı sıylıqtardı aluğa qwqığı joq ekenin aytıp, kädesidan bas tartqısı keldi. Qazaqstan basşısı bwl teñgelerdiñ qwnı nominaldı türde jäne bes jıl tolıp otırğan täuelsiz memleketimizdiñ nışanın añğartatının tüsindirdi. Vice-prezident osıdan soñ ğana sıylıqtı aluğa kelisti, biraq soñğı sekundqa deyin onıñ jüzinen abırjıu tabı ketken joq. Aqır ayağında ol: «Men bäribir zañgerlermen keliseyin» - dedi.

Sıylıqtar men kädesıylardıñ kirpiyaz taqırıp ekeni sonşalıq, bwl turalı tolığıraq tüsinikteme bere ketudi jön kördim. AQŞ-ta şındığında da qımbat sıylıqtardı qabıldamaydı, al eger olar qattama arqılı berilse, joğarı lauazımdı şeneunik sıylıqtardı tiisti mwrajayğa tapsıradı.

Aziya, Tayau Şığıs jäne Afrikada mülde basqaşa dästür qalıptasqan. Olarda sıylıq joğarı deñgeydegi kez-kelgen sapardıñ qajetti nışanına aynalğan jäne kelissözderge qatısuşı äriptesterdiñ bir-birine degen qwrmetiniñ belgisindey qabıldanadı. Keñestik protokoldıq täjiribede de sıylıqtar, sonıñ işinde öte qımbat sıylıqtar almasu saltı bolğan. Leonid Brejnevtiñ qımbat avtomobil'derge degen qwmarlığın biletin qonaqjay qojayındar Sovet basşısın ülken quanışqa böleytin maşinalar sıylaytın. Ömiriniñ soñında ol qazirgi zamanğı  avtomobil'derdiñ, sonıñ işinde sporttıq türleriniñ de ülken parkiniñ iesine aynalıptı. Türikmenstan prezidenti S.Niyazov osı memlekettiñ rämizi sındı ahalteke twqımdı attardı sıylaudı wnatadı. 2001 jılı Qazaqstanğa saparı kezinde Türikmen basşısı osı twqımdas attı arnaulı wşaqpen alıp keldi. Tipti sıyğa tartılğan jılqınıñ jaña mekenge jersinip ketuine järdemdesetin mamandarı da ere keldi. Den Syaoupinniñ 70- jıldardıñ soñındağı AQŞ- qa saparı kezinde qıtaylıqtar Amerika ükimetine öte sirek kezdesetin, tek qana bambukpen horektenetin eki pandanı (bambuk-ayu.-red) sıyğa tarttı. Tayauşığıstıq şeyhtar joğarı lauazımdı qonaqtarına şveycar sağatın sıyğa tartudı wnatsa, olardan itelgilerdi aludı qalaydı.

Qazaqstan Prezidenti de qalıptasqan täjiribeden tıs qalmauğa tırısadı: Ol da sıy-siyapat jasaudan qalıs qalmaydı jäne oğan da sıylıqtar men kädesıylar äkelip jatadı. Olardıñ bäri Prezidenttiñ mädeni ortalığına qoyıladı. Nemese Astana men Almatıda ornalasqan rezidenciyasınıdağı mwrajayğa tapsırıladı...

... Äñgime aqırı «kädesi» taqırıbına auısqan soñ öz diplomatiyalıq täjiribemde bastan ötkergen qızıqtı bir jağdaydı ayta ketkim kelip twr.

1997 - jıldıñ qırküyek ayında Prezidenttiñ tapsırmasımen Oñtüstik Afrika Respublikasına resmi saparmen wşıp bardım. Bwl sapardı anığında sol eldiñ bwrınğı sırtqı ister ministri Piter Bota wyımdastırğan. Ol aparteidtiñ küşin joyuğa jäne qara tüstilerdiñ köpşiligi jäne aq tüstilerdiñ azşılığı arasındağı qarulı qaqtığıstı boldırmauğa ülken röl atqarğan adam. SİM-de bolğan kezdesu kezinde ol mağan Oñtüstik Afrikağa barıp, wlttardıñ örkenietti qoğamdastığına kirikken bwl eldi «sezinip» qaytuğa wsınıs jasağan.

Sapar bağdarlamasında birneşe ükimet müşelerimen kelissözder jürgizu qarastırılğan bolatın. Ol bwl uaqıtta Afrika boyınşa meniñ alğaşqı «nwsqauşım» Piter Botanı almastırğan jaña geologiya ministrimen kezdesuden bastaldı.

Ministr meni protokoldıq tärtipke say qabıldağan joq, tipti pidjagın kiyudi de jön körmey, orındığınıñ arqasına iluli küyinde qaldırıptı. Qısqa amandıqtan soñ, sapar mänisin swradı. Men ıntamen jauap berip, on minuttan aspaytın sözimnen soñ äñgimelesuşimniñ köñil- küyiniñ kürt özgere bastağanın añğardım. Ol mağan endi tañırqay qaray bastadı. Sonan soñ qarapayımdılıqpen ağılşın tilin qaydan üyrengenimdi swradı. Men jauabın aytqan soñ, ol oylanıñqırap, bwrınğı sovettik, äsirese «Monğoliyağa jaqın» ornalasqan elderdiñ ökilderi turalı öziniñ mülde basqa pikirde bolğanın ayttı. Osığan baylanıstı oğan älem qartasın kabinetine äkeldiruin ötinuime tura keldi. Ekeumiz endi soğan üñildik.

Qızıqtıñ kökesi kelissöz ayaqtalıp, sıylıqtar tapsıru kezinde bastaldı. Men ministrge dästürli Qazaqstan kädesıyların – kümisten jasalıp, jartılay bağalı tastarmen äşekeylengen bwyımdar, sonday - aq, halıq şeberleri teriden jasağan twtınu zattarın sıyladım.

Äñgimelesuşim sıylıqtı zer sala qaray bastadı. Qolına alıp, tipti künniñ säulesine de qoyıp qaraydı. Ol öziniñ tañğalğanın jasırğan joq äri özine köñil audarğan qwrmetim üşin şın peyilmen alğıs ayttı.

Bwdan soñ men eş uaqıtta wmıta almaytın bir jağday boldı.

Bağdarlama boyınşa meniñ kelesi kezdesuim sırtqı ister ministrimen bolatının bilgen ol, meniñ otırğanımnan da qımsınbastan, oğan telefon şalıp, tura bılay dedi: «Mende Qazaqstannan kelgen seniñ äriptesiñ otır. Bwl Resey men Qıtaydıñ arasındağı ülken el. Ol jaqsı bilim alğan, ağılşınşa jaqsı söyleydi. Öte tamaşa sıylıqtar äkelipti. Mwnday sıylıqtı eşqaşan körgen emespin!».

Osıdan soñ asıqpay trubkanı ornına qoyıp: «Öziñizdiñ kontrserikteriñizge barıñız, Ol sizdi tosıp otır» dedi.

SİM - i M.Nzo Afrika wlttıq kongresiniñ jäne näsilşildikke qarsı kürestiñ ardageri bolatın. Ol aparteidke qarsı küresti belsene qoldağan Mäskeuge jii kelip twratın. Oğan geografiyalıq män-jaydı tüsindirip jatudıñ qajeti joq. Biraq ol qazaq kädesıylarına şınayı quanğandığın bildirip, bwlardı janwyasına körsetetindigin basa ayttı. Kelissöz ayaqtalğan soñ OAR Prezidenti, Nobel' sıylığınıñ laureatı, planetalıq auqımdağı iri twlğa Nel'son Mandelamen kezdesu üşin Prezident sarayına attandıq.

Oñtüstik Afrika memleketi Basşısınıñ sarayı qızıl tastan – osı eldegi eñ äygili qwrlıs materialınan salınıptı. N.Mandela sol twsta bükil eldi şarpıp, memlekettiñ jaña basşılarınıñ bas auıruına aynalğan qılmıs mäseleleri turalı äleuetti organdar basşılarınıñ keñesin ötkizip jatır eken. Biz ministrmen birge qabıldau bölmesine jayğasıp, şay işip, äñgimelesip otırmız. Keñes sozılıp ketti. M.Nzo osığan baylanıstı qınjılısın jasırmay, telefonğa barıp, Prezidentke telefon şaldı. Al, onıñ aytqanı meni tura esimnen taldırğanday boldı. «Qabıldau bölmesinde Sizdi Qazaqstannıñ Sırtqı ister ministri tosıp otır. Ol alıstan kelipti. Sizge degen qwrmetin kuälandırğısı keledi jäne bwl üşin Sizge öte biregey sıylıqtar alıp kelipti», - dep salsın! On sekundtan soñ Prezident keñsesinen barlıq keñeske qatınasuşılar şığa bastadı. Ayta keteyik, Nel'son Mandela wlıqtau räsiminen säl bwrınıraq afrikalıqtarğa tän duıldatıp, jönsiz qılıqtarımen san märte öziniñ bedelin tüsirgen äyeli Vinnimen ajırasıp, äue apatınan qaza bolğan Mozambik prezidentiniñ jesiri Samorra Maşellağa üylengen. Öz közderiniñ bwl qalauın eldiñ halqı, tipti bükil Afrika qoldağan.

OAR-ğa jol jüruge dayarlıq kezinde men bwl jağdaydı da eskergenmin.

27 jıl türmede otırıp, «aqiqattı birinşi instanciyadan» wqqan adamnıñ danalığın barınşa añğarta N.Mandela meni asa ıqılaspen qarsı aldı. Qamaudan şığa salısımen Ol adamzattı bärine keşirimdi boluğa, zorlıq-zombılıqtı boldırmauğa, özara süyispenşilikke şaqırdı. Ağı bar, qarası bar, eldiñ barlıq halqı onı apartid rejimin qwlatqannan keyin qantögis boldırmağanı üşin ädil bağalaydı. Basqa - basqa, näsilşilder abaqtısında şirek ğasırdan astam uaqıt otırıp şıqqan ol öz qandastarın kek aluğa, aqtarğa qarsı küş qoldanuğa şaqıruına bolatın edi. Biraq ol öytpedi. Tömenşik aşu - ızadan, adamdardıñ qarbalas küyki tirliginen şarıqtap biik köterilip, oyımen eñ joğarğı parasattılıq bilik qwrğan ğalamdı şarladı. Osı bir ğarıştıq twlğamen aramızdağı äñgime mağan ülken bir ğanibet sıyladı. Ol jaylı jeke jazuğa twrarlıq. Bwl jerde tek N.Mandelanıñ qazaq kädesıyların şınayı ıqılaspen qabıldap, N.Nazarbaevqa izgi tilekterin joldağanın ğana atap ötkim keledi. Bireulerge oğaştau da köriner, biraq Afrika şenunikteriniñ osınday bükpesiz aşıqtığı mağan wnadı. Olar özderin adal da qarapayım niette wstaydı. Al, bwl äser etpey qoymaydı. OAR - da bolğan tört kün işinde men Afrikanıñ erekşe «ruhı» jaylı äñgimelerdiñ bäri de negizsiz emes ekenin tüsindim. Qwrlıq öz adamdarımen, öziniñ ädetten tıs tabiğatımen baurap aldı.

Arada bes jıl ötkende OAR-ğa tağı da jolım tüsti. Bwl jolı N.Nazarbaev bastağan delegaciya qwramında Yohannesburgtegi ornıqtı damu jönindegi sammitke qatıstıq. Men özimdi bir kezde Afrikamen «tabıstırğan» jerlerdi tağı körgenime şın quanışta boldım.

Avtordıñ «Belasu» kitabınan alıp wsınğan A.Mwqibek

Abai.kz

0 pikir