Düysenbi, 26 Tamız 2019
Bw ne mazaq? 6305 0 pikir 17 Qırküyek, 2014 sağat 07:24

RUDI SANAP, QAZAQTI AZAYTIP JÜRGEN KİM?

 

Birşama sayttardan «Täuelsiz sarapşılardıñ esepteuine qarağanda arğınnıñ jan sanı-  509 mıñ» degen maqala közge tüsti. Atı- jönderin tiri jan bilmeytin, eñ bolmasa qwlağı qıltiıp körinbeytin osı qwpiya «täuelsiz sarapşılar»  naymandı da osı mölşerde dep jazğan aldında. Şınımdı aytayın- tiksinip qaldım. Qazaq halqınıñ soñğı bir ğasırdağı demografiyalıq ösiminen az- maz habarı bar kez- kelgen adam qazaq rularınıñ sanın azaytu bastalğanın, sayıp kelgende, bwl qazaqtıñ özin azaytudıñ  amalı ekenin anıq tüsinedi. Biz biletin arğın 509 mıñnan eñ kemi 4 ese artıq. Al ünemi ösip otırğan nayman büginderi 3 millionnan artıq deydi keybir esepter.

Sözimizdi däleldeyik. 1897 jılı orıs patşası alğaşqı halıq sanağın ötkizip, 4 million 49 mıñ qazaqtı tirkeydi. Öz basım mwnı da azsınamın. Say- salanı quıp ketken qazaqtı orıs tügeldey terip aldı ma eken? Bolıstar şının aytpağanı anıq. Sebebi, jan basına salıq salınadı. Al salıqtı azaytudıñ bir täsili- jan sanın azaytu. Onıñ üstine patşanıñ bir sayasatı- bwratana halıqtardıñ jan basın azaytıp körsetu ekeni jäne bar. Biraq, tarihi derek bolıp 4 million 49 mıñ qazaq qabıldanıp keledi. Keliseyik.

Endi M. Tınışbaevtıñ 1917 jılğı sanağına keleyik. Mwqañ 5 miilion 930 mıñ qazaqtı sanap beredi (M. Tınışbaev. Materialı k istorii kirgiz- kazahskogo naroda. Taşkent 1925 g. 63 str.). Mwnıñ 890 mıñı- arğın, 830 mıñı- nayman. Sonda1897 jıldan 1917 jılğa deyingi jiırma jıl işinde qazaq 1,839,906 adamğa nemese mölşeri 40 payızday ösken. Demek, qazaq sanı mölşeri:

                     1937 jılı- 8 millionday;

                            1957 jılı- 11 millionday;

                            1977 jılı- 16 millionday;

                            1997 jılı- 26 millionday;

                            2017 jılı- 34 millionday

boluı kerek edi. Qazirgi jer- älemde barımız- 18 millionday ğana dep jürmiz. Sonda qalğan qazaq qayda? Osı naqtı san ba? Ras, aştıq orıp tüsirdi, äsirese Arqada otırğan arğın, kerey, qıpşaq jartısınan ayırıldı dep jürmiz, basqa da sebepter aytıladı. M. Tınışbaev 1917 jılı Qazaqstannan tısta, Horezmde- 100 mıñ, Bwqarada- 400 mıñ, Qıtayda 450 mıñ, Auğanstanda- 100 mıñ  barlığı 1 millionnan astam  qazaq twratının da jazıp ketti. Bwlar aştıqqa onşa wrınğan joq, ädettegidey ösip- öndi. Demek, qazaq dalasındağı sanımız 1917 jılı 5 millionnıñ mañayında. Endeşe osınşa halıqtıñ jartısı aştıqtan öldi, bas sauğalap tağı da şet el astı desek te Qazaqstanda;

1937 jılı- 3 millionday;

1957 jılı- 4,5 millionday;

1977 jılı- 7,5 millionday

boluı tiis edi. Meniñ oyımşa osınday boldı da. Osı kezeñnen keyin bala tuu azayğanı ras. Sonıñ özinde de Qazaqstanda

1997 jılı- 10 millionday;

2014 jılı- 14 millionday

qazaq twruı tiis. Al 1917 jılı şette jürgen 1 million qazaqqa aştıq kezinde, Hruşevtiñ Özbekstanğa qazaq jerin bergeninde qanşa qazaq barıp qosılğanı jöninde naqtı aqparat joq. Mölşerlep 500- 700 mıñ dep jürmiz. Sonda 1917 jıldan bergi ösimi, keyin qosılğanı bar bügingi küni sırtta eñ kemi 10 million qazaq bar. Endi eseptesek bar qazaq 24 millionday. Biraq mwnıñ qanşası özbek, qırğız, noğay bolıp jazılıp ketkenin kim eseptepti?

 

2009 jılğı sanaqta Qazaqstandağı qazaqtı 10 098 600, nemese bar halıqtıñ 63 payzı dep körsetipti. Mwnıñ özin san qwbıltqanın bärimiz bilemiz. Közimizdi baqıraytıp qoyıp üş ret azayttı. Osı azaytular, mına ayaq astı şığa kelgen «täuelsiz sarapşılar» qazaqtı, qazaq  rularınıñ jan basın kemitudiñ ülken astarı barın körsetpey me? Bwl kimge tiimdi? Eñ aldımen oyğa oralatını- jazılmağan zañğa aynalğan, älem jwrtşılığı moyındağan bir qağida bar. Ol kez- kelgen memlekette bir halıq 70 payızdan assa, ol sol wlttıñ mwrat- müddesi alğı kezekke qoyılatın bir wlttı memleket bolıp sanaladı. Mısalı: Qazaqstanda qazaq 70 payızdan assa biz bir wlttı memleket atanamız. Meniñşe qazaqtardıñ sanı elimizde 70 payızdan astı. Bwğan  işqwrtı bar « täuelsiz sarapşılardıñ» közi jetip otır. Sondıqtan da kelesi jolı «Dulattar- 300 mıñ» dep jazarı sözsiz. Söytse, Qazaqstandağı eñ jan sanı mol üş ru bar joğı 1 300 000 mıñ boladı. Älimsaqtan belgili arğın, nayman, dulat qazaqtardıñ 60- 70 payızın qwraydı. Onday bolsa Qazaqstanda pälenşe million qazaq twradı degen 2009 jılğı sanaq tübirimen ötirik, odan bergi  tügenşebay degenderimiz de şıp- şılği jalğan, özge wlttar äli de basım memlekette ömir sürip jatqan bolıp şığamız.

Mine, äldekimderdiñ köksegeni. Bizdiñ ärtürli assambleyalar qwruımızdıñ, är türli wlttıq mädeni ortalıqtardı jamıratıp jibergenimizdiñ jemisi. Sonau, 1991 jıldarı Jetisuda orıs, ukrain, tatar, wyğır, tağı da basqa mädeni ortalıqtar qwrıla bastağanda tikeley qarsı bolıp edim. Bwlardıñ bastapqıda mädeniet dese, erteñ sayasi ortalıqqa aynalatının eskertkenmin. Aytqanım şın keldi. Osı ortalıqtardıñ basın qwrağan « Qazaqstan halıqtarınıñ assambleyası» qazaqtıñ bir mäselesin kötergenin estigeniñiz bar ma?

Meniñ äzirşe tüsingenim osı. Sizdiñ ne qosarıñız bar?

 

Kamal Äbdirahman

Abai.kz

 

0 pikir