Senbi, 21 Qırküyek 2019
Ädebiet 40333 1 pikir 8 Qırküyek, 2014 sağat 12:03

İliyas Jansügirov. KÜYŞİ

(Poema)

I

Qamaudıñ han auılı qır jağında,
Añqıtıp aq ordanıñ bir jağında.
Küyşi otır dombıranı dürildetip,
Qwmar qıp tartqan küydiñ ırğağına.
Buınsız on sausağı küy qağuğa,
Köñiline tıñdağannıñ ot jağuğa.
Bal tamğan barmağınan dombıraşı
Jan terge tüsip otır mınau duda.
Küyşiniñ qoşametke köñili tasıp,
Bes barmaq maymañ qaqtı perne basıp.
Tolqıntıp toqsan küydi dürildetti,
Köñildi birde şımşıp, birde qasıp.
Eki işek jürek jarıp köñil aşıp,
Birde oynaq, birde bayau sıbırlasıp,
Zarlı küy, aşı küydiñ, tätti küydiñ-
Bärin de laqıldatıp tögip şaşıp.
Küñirengen bir mwñdı küy dalanı aldı,
Tabiğat tıp-tınış bola qaldı.
Qırdağı qoyan qwlan qwlaq tigip,
Qamıstan jolbarıs ta ıñırandı..
Küñirenip «Asanqayğı» küy tolğandı,
Jelmaya jele jortıp jerdi şaldı.
Alatau, Altay, Arqa, Qırdı, Sırdı
Aralap, qonıs tappay küy zarlandı.
Alatau küy tıñdadı auılday bop,
Tas balqıp tolqıp jattı bauırday bop.
Añqıldap altın kürek dombıradan
Qwyıp twr jazğı jılı jauınday bop.
Qağıldı keyde bir küy dabılday bop,
Bwrqırap ketgi tütep dauılday bop.
Älde küş, älde dauıl, älde at şapqan,
Äyteuir qırdan köşken sarınday bop.
Mwz erip, qattı ayazdıñ käri qaytıp,
Qas batır köñili jwmsap, zäri qaytıp.
Mayrılıp aq semserler qalayı bop,
Qajıttı mwzbalaqtı küy mwñaytıp.
Qwlpırtıp bäyşeşekti ketti şalqıp,
Aqquday kökte küylep, kölde qalqıp.
Aqtarıp, lekildetip, lepildetip,
Taldırıp, tamşılatıp sığıp sarqıp.
Birese ağıtılıp küy sıldırlap,
Terbetip tıñdağannıñ köñilin ırğap,
Bwlaqtay taudan tasıp, tastan orğıp,
Añqıldap jatır josıp saydı qwldap.
Küldirlep qoñırauday, küy sıñqıldap,
Bota küy maymañ qaqtı ün bılqıldap.
Qoğaday salbırasıp han, qarası,
Namazğa wyığanday otır tıñdap.
Qaqqanda degen küydi «Terisqaqpay»
Jım-jırt bop tına qaldı jel de soqpay.
Dombıra aynalağa dübir saldı,
Adaqtap jalğız şapqan jüyrik attay.
Tartqanda batır küyin «Qoramsaqtay»,
Aq tütek twra ala ma boran soqpay.
Aru bop at artında qalmaq qızı,
Bezektep perne bastı şınaşaqtay.
Küy aldı Baqanastıñ qara özegin,
Dauılday bwrqıratıp ebelegin.
Qara jer qalqıp barıp qata qaldı,
Saymaqtıñ suırğanda «Sarı özenin».
Ün qılıp dombıranıñ öndirşegin,
Til qılıp söylep, zarlap eki şegin,
Küñirenip jwrttıñ köñili tüye boldı,
Şertkende Toytan tartqan «Boz ingenin».
Kün tıñdap kirmey twrdı wyasına,
Bwlt tıñdap minbey twrdı tau basına.
Maqwlıq jerde, kökte maujıradı,
Qarağan bir jan bolmay şaruasına.
Su aqpay jattı toqtap arnasında,
Qarğalar qalqıp qaldı jar basında.
Süysinip dombıranı tıñdadı jwrt,
Tırp etpey, tileules bop zarlasınğa.
Qalmaqgıñ qaqtı qara jorğasına,
Aynaldı aq almastar qorğasınğa.
Mäjilis mine osınday bolıp jatgı
Bir keşte han Keneniñ ordasında.

II

Han orda, han tağında, jaynap körki,
Küy bolıp, wyıp otır esil-derti.
Otırğan kwlağın cap, qwlay tıñdap,
Kenege ün bir sarın, küy birkelki.
Qorşağan han qasında qoşametşi,
Dayaşı, tölengiti, bi, jendeti.
Auılı Baqanastıñ ölkesinde,
Arqadan Alatauğa auğan beti.
Öziniñ ordasında batır Kene,
Tarttırıp dombıranı otır Kene.
Qiyalı dombıramen sıbırlasıp
Jatqanday şabuıl ne? Jortuıl ne?
Keleli keñester ne? Aq nayza ne?
He toqtau tolqıp jatqan aydın kölge?
Kötergen Abılaylap ala jalau,
Şaqırtqı tu bola ma tozğan elge?..
«Abılay Kökşetauda köşeli han,
Käni, kim onday boldı wrpağınan?
Aq tuın Abılaydıñ kim köterdi
Alaşta, dünieden köşkeli han?
Jau jorıq, boldı zaman jwrt şulağan,
Şañ berip ärjerden bir qiqulağan
Abılay aruağım, ala tuın
Kötersem… köteriler öşken wran…»
Oyınan köşip jatır ötken künder,
Sarıarqa, Kökşetaular, Jayıq, Edilder.
Kök şalğın keregedey jeli tartqan,
Közinen bwlañ qağıp bwyra belder.
At saylap, qılış qayrap sarbaz erler,
Zeñbirek atanğa artqan, nayzagerler
Jarqıldap sıbızğılı küy tartqanday,
Alatau berik qorğan, jwmaq jerler.
Köñilinen Kene hannıñ kirdi aşqanday,
Dombıra auğan elge sırlasqanday,
El qanday, Arqa qanday,, dwşpan qanday,
Auğan el art jağımen jaulasqanday.
Tasıtıp kökiregin kek aşqanday,
Tınbasqa jaudı jeñbey, jer jastanbay.
Najağay aşuında jarq-jwrq oynap,
Bwlttı bwrqıratıp ot şaşqanday.
Köñilden keruendep küy keşkendey,
Ärkimniñ öz köndimen tildeskendey.
Batır da, han da, qız da, qazanşı da -
Bäri bir dombırağa mingeskendey.
Jıp-jım-jırt, tıñdağandar til keskendey,
Qwrıştap qwlaqgarın ün keskendey,
Sıldırlap keyde qamıs, keyde bwlaq,
Qırdağı qoñır tünde jır köşkendey.
Arıstan aşulansa ars wradı,
Seskenip jan-januar janşıladı.
Jeldi ayaq, şauıp twlpar toptı jarsa,
Sausaqtar üsti-üstine qamşıladı.
Salbırap tıñdap otır dombıranı,
Dombıra köşiredi, qondıradı.
Küyşi aydap köşken eldiñ küyin tartıp,
Qoşamet bolsa qalay boldıradı.
Şañqıldap birde aspanda tau qıranı,
Kürpildep birde bie saudıradı.
Maydalap birde qoñır samal soğıp,
Bwrq-sarq birde nöser jaudıradı.
Dombıra qarğıladı, orğıladı,
Manaurap, tıñdağan jan salbıradı.
Batırıp küymen kündi, köz baylantıp,
Küyşiniñ küyin sonda qoydıradı.
Qaraşaş aqılı dariya, altın bası,
Äyeldiñ aq swñqarı, hanzadası.
Öz basın mıñ qarağa teñgermeytin,
Keneniñ keñesinde aqıldası.
«Dat!»- dedi hannıñ öjet Qaraşaşı,
Nemere, han Keneniñ qarındası.
«Hanışa, ne datıñ bar?»- dedi Kene,
Añırıp twrıp qaldı aynalası.
Sırttan qız silkingendey berip sırtın,
Talaydıñ aydınımen alğan swrqın.
Iildi «Aldiyar!» dep han aldına,
Qaldı wyıp üydiñ işi, boldı jwrt jım.
«Qamalım, han danışpan, Kenem — qwtım,
Meniñ de sırtım bütin, işim tütin…
Ordadan bwdan artıq tilemeymin,
Ber mağan osı adamdı bası bütin…»
Köterdi Kene aqırın qızdıñ basın,
Otırdı mayda sipap qara şaşın.
Jolbarıs jımıñ qağıp sılq-sılq küldi,
Qaraşaş jarlıq kütip kerdi qasın.
«Osı ma swrağanıñ, Qaraşaşım?
Qalasa, qalağanın alsın, alsın!
Üysinniñ eruligi bolar bizge!
Bergenim bası bütin baylap basın!»
Jüyrik jan, maymıl küyşi, sorlı mañday,
Sözine tüsinbedi qızdıñ qanday.
Han: «Berdim bası bütin» degeniñde,
Swp-suıq boldı köñili mwz qwyğanday.
He jazdı bwl osınday is qılğanday?
He jön bar han osınşa küş qılğanday?
Älde öñi? Älde tüsi? He jın soqtı?
Özine otır küyşi eşbir nanbay.
«Aldiyar, mağan jarlıq etkeniñ be?
Baylanıp bası bütin ketkenim be?»
Jiberdi küyşi sonda solq-solq jılap,
Sorğalap sortañ jası betterinde.
«Berdim men hanışağa,- dedi Kene,
Satsa da, soysadağı öz erkiñde!»
«Eki emes han jarlığı!» desip jatır,
Bwğıbay, Baqay, Bwqay degender de.
«Körmegen bwrın orda netken elsiñ?
Qılatın qızmetiñ küy küylersiñ.
Jau quıp, otın alıp, su qwymaysıñ,
Qwdaydan bwdan artıq ne tilersiñ!»
Han ayttı, ökim boldı! Jansın, küysin!
Jigittiñ jeri Balqaş, ruı Üysin!
Jazığı dombıranı söyletkeni,
Sonımen kete bardı sorlı küyşiñ!..

III

«Tıñdasın dombıramdı han tağında»
Dep kelgen sorlı küyşi atağına.
Aytılıp han jarlığı kete berdi,
Qaqtığıp ordanıñ bir şatağına.
İlinip hannıñ baylau, matauına,
Azat bas aynaldı oñay ata qwlğa.
Küyşini ertip kelip esik aştı,
Maqpal bau, manat oyğan otauına.
«Aldiyar!» auızına azar tüsti,
Alaqtap aldı-artına nazar tüsti.
Kirgendey bolıp ketgi bir sarayğa,
Altın men jibek jayğan bazar tüsti.
Hanışa mınau appaq sazan tüsti,
Köriñdi äzireyil, ajal tüsti.
Jılannan sırğa salğan jolbarıs qız
Sıqıldı jın patşası dajal tüsti.
«Adam ba, osı otırğan aydahar ma?
Auıldan ajal meni aydağan ba?
«Aq köbek» küy aytqanı osı bolıp,
Aldına jarlıqpen han baylağan ba?
Anıqta, añğal közim bayqañqıra,
Joq, özi tüsi jılı, pende bw da…»
«Seniki sonau irge!- dedi hanışa,-
Orın al, jaylan dağı tart dombıra!»
Qaltırap buındarı, twrıp jürek,
Jügindi tizelerin tireñkirep.
Jautañdap eki közi, kemseñ qağıp,
Aldına hanışanıñ qıldı tilek:
- Aldiyar, hanışa!
- He aytasıñ, küyşim?
- Men üyimdi qaşan körem?
- Üyiñde neñ qaldı?
- Şeşem…
- Onı küy biledi!
Söz bitgi, sonan äri tildesken jok,
Qaraşaş qaytuına kün kesken joq.
Bolğanda bügin mwñda, erteñ qayda…
Mekeni Kene hannıñ bir köşken jwrt…

IV

Armanın — «Ne bolamın?» işindegi
Şeşkenin qızdıñ qalay tüsinbedi.
Aqırın aynalamen tanıstı köz,
Ayqındap töñirektiñ pişinderi.
Aq otau işi-sırtı zer kesteli,
Bir tozañ timegendey el köşkeli.
Qazına — jibek, janat, altın, kümis,
He patşa, ne handardıñ bermesteri.
Üy işi sap-sarı ala, japqan zeri,
Aq kümis, auır twrman, kim zergeri?
Wstası Kökşetaudıñ kümis şapqan
Baqan twr sırğa qılıp säukeleni.
Qadağan biteu üki, şım kesteli,
Tüskiiz türlentip twr keregeni.
Qws mamıq, atlas körpe, şayı jastıq,
Jolbarıs, ayu jatqan irgeleri.
Üy- işi qarsaq, tülki, qwndız, janat,
Zer toqıp, kümis şauıp, oyğan manat.
Bölengen osı asılğa qız tösegi,
Küydirip körgen közdiñ jauın alat.
Tauıs pa, totı kws pa jasıl qanat?
Jarıqtıq jwmaq qwsı qayda bolad?
Twsında hanışanıñ iluli twr
Nar kesken — aspahani qayqı bolat.
Aq otau asıl bwyım twmşalandı,
Bir üyge jiya bergen mwnşa maldı.
Qol jetpes qazınanı körgen şaqta
Öziniñ şekpenine qwsalandı.
Jasauğa üyge jiğan köz baylandı,
Jibekke altın, kümis, köz maylandı.
Qıdırıp küyşi közi tüsken kezde
Aydahar aldındağı qızğa aynaldı.
Qara qas, qılañ qabaq, kerqwba qız,
Qara şaş, alma sağaq, qwralay köz.
Sırıqgay ordadağı sımday boyı,
Tal şıbıq, qıpşa beldiñ özi nağız.
Tülki qız qızıl altay, ker maral qız,
Aq qoyan, bozşa baytal, aqşa nar qız.
Qımızday balğa aşıtqan tätgi qızğa,
Jigitter, bäriñizde-aq swqtanarsız.
Jamılıp orman işik iığına,
Külki alıp qalam qastıñ qiığına,
Oraltıp şäy köylekti sudıratqan,
Mäsiler zer toqıtqan jwlığına.
Molda aytqan wşpaqtağı hor qızı ma?
Perişte, älde peri, älde jın ba?
Qwlpırıp qızdıñ beti albıraydı,
Wqsağan altay tülki jondığına.
Külkisi tau bwlağı tögilgendey,
Söylese meruert, marjan sebilgendey.
«Alğanday jerden pişip» degen swlu,
Körkine köz toyınıp semirgendey.
Aldıña bir alma ağaş egilgendey,
Ker maral jusap örgen kerilgendey.
Boyıñdı işpey-jemey buı mas qıp,
Söylesken jüreginen sögilgendey.
Aldı jaz, eskek añqıp jel jürgendey,
Eki erni erte pisken büldirgendey.
Qasınan bir molanıñ jürip ketse,
Jıbırlap kördegige jan kirgendey.
Bäyşeşek, balausa, gül, baldırğanday,
Qaratıp şırayına taldırğanday.
Suınday äbilhayat şöldep işken,
Lebizi susınıñdı qandırğanday.
Tamsantıp auızğa bal aldırğanday,
Küydirip kökiregiñe ot jandırğanday.
Qar ketip, qu jasarıp, aş toyınıp,
Käri jan jiger bitip jañğırğanday…
Jwtqanda aspahani şarabınan,
Körinip jwtqan şarap — tamağınan.
Tekti qws, teris azu, aqiıq qız,
Pañ qıran, qır tağısı jaraludan.
Añ izdep Alataudıñ alabınan,
Tastülek, tülep wşqan bala qıran,
Üstine pende batıp kire almaytın,
Qaymığıp qarauınan, qabağınan.
Aqılmen, aruağımen eldi bilep,
Key, keyde Kenege de äkim söylep.
Bii de, batırı da, qarası da
«Qaraşaş aytgı» dese, «maqwl», jön» dep.
Tüyilip keyde tastay aşu kernep,
Jaydarı, keyde darqan kelseñ-kel dep.
Nayza alıp jau aldınan şıqpasa da,
Ayırıp maqwl, tentek daudı tergep.
Alıpqaş, kesirli qız, aşuı örgek,
Dariya aqıl, keste sözi tastap örnek.
Jaydarı, jayrañ qaqqan, janı bala,
Än-küydi, oyın-sauıq etken ermek.
Ayrıldı küyşi esinen qızdı körip,
Kirpigin qaqpay qaldı közi tönip.
«Adamnıñ arğımağı osı şığar,
Pendege bitedi eken mwnşa körik?»
Ker torı kämşat kiip, qasın körip,
Jwqalap eki betke eñlik berip.
«Tart küyşim!» dep hanışa jarlıq etti,
Qanğanda susın işip, boyı sergip.
Köñili bıj-tıj bolğan jaña jılap,
Özgerip özge aranğa ketken qwlap.
Oyında toqsan küydiñ biri de joq,
Tantırap dombıranı otır bwrap.
Soqqanday beyne peri talmausırap,
Tükirip qayta-qayta, twrmay qwlaq.
He bolıp, ne qoyğanın dombırağa,
İşinen otır tolğap, qız da sınap.
Dombıra äli künge jöndelmeydi,
Küyler joq… Qızdıñ körki kölbeñdeydi.
Baqsıday jını buğan buıñdı küy,
Jındandı… Qızdan özge küy kelmeydi.
Jüyrikke tışqan tidi, jügirmeydi,
Dombıra tañq-twñq etip, küy bilmeydi.
He pwşıq, ne mısıq bop, ne küşik bop,
Mıñqıldap, şäuildeydi, mäuildeydi.
«Sarıözen», «Terisqaqpay», İngen de» joq,
«Qalmaq qız», «Qara jorğa» mingen de joq.
Esalañ… Eski küydiñ biri tüspey,
He tartıp, ne qoyğanın bilgen de joq.
Sausaqtar şappaq, tügil jelgen de joq,
Pernege äli bir küy kelgen de joq.
Hanışa qarsı aldında kütip otır,
Tartasıñ endi qaşan degen de joq.
Jiberdi bir mezette qağıp-qağıp,
Tasqındap tıñnan bir küy qosıldı ağıp.
Bayırğı toqsan küydiñ biri de joq,
Jaña küy, jaña jolmen ketti lağıp.
Sausaqtar oynap, orğıp, qazdañ qağıp,
Suırıp işek tilin, mwñın şağıp,
Jüyriktiñ şını küyi kelgeninde,
Şığannan şığa şappay twrsıñ nağıp.
Asqaqtap, keyde küydi kökke örletip,
Alıstap, şırqap, siltep, äri ketip.
Qayırıp, qalıqtatıp, qayta oraltıp,
Birden-bir, aqırın-aqırın tömendetip.
Izğıtıp, ölke örletip, bayaulatıp,
Soqtırıp keyde boran, dauıldatıp.
Köñildiñ asqarınan twmandı aydap,
Artınan nöserletip, jauındatıp.
Wşırıp jer betimen jazıqqa aydap,
Bwrqıldap birde älsirep, birde qaynap.
Qwmayday tülki quğan qwldırañdap,
Qıranday tülki alatın közi jaynap.
Buraday keyde auızın qarş-qarş şaynap,
Oynaqtap, oq jılanday andağaylap.
Twlparday jer tarpığan pısqırınıp,
Jorğaday mayda dauıs, keyde maymaq.
Qızarıp eki közi qız körgendey,
«Kel, keşke kütemin» dep söz bergendey,
Jete almay aynalsoqtap jürgeniñde,
Jeñgesin jauabımen jibergendey.
Ay jarıq, auıl artı kim jürgendey,
Qızğanıp qızdı auıldıñ iti ürgendey.
Atqanşa tañ taldırıp aşıq jar jok,
Sarğaytıp sarıltıp küy örtegendey.
Qwmar qıp hanışa qız küydirgendey,
Qwbılıp ol da öz işin tüydirgendey.
Üstinde qws tösektiñ qwşağına ap,
Erninen ıp-ıstıq qıp süydirgendey.
Aqqu qws aydın kölge şomılğanday,
Laşın qws öz boyınan qorınğanday.
Ünindey dombıranıñ dürildetip,
Kök twyğın quğa tüsip soğılğanday.
Dauasız dertke wşırap auırğanday,
Jarılıp jürekten qan ağılğanday.
«Oybaydıñ» orayına «asıq jarlap»,
Sarıltıp sarı auıru, sağınğanday.
Küy tökti küşti qattı qwmarlanğan,
Közi joq, ornı qaldı mwnarlanğan.
Älde qız, älde aqqu, älde maral,
Aldında bir swlu twr şoğarlanğan.
Küy jüyrik, keyde tünde sılañdağan,
Qaşağan qız aldında qılañdağan.
Qwrıqtap jetegine ap jortadı küy,
Artı «Attan» jer küñirentip wrandağan.
Keyde küy qıran bolıp qılmañdağan,
Aldınan qızıl altay bwlañdağan.
Sañqıldap dombıradan bir qwmar küy,
Sağınıp cap balaqgı jwmarlanğan.
Bwlbwl bop keyde qaqsap tañda zarlap,
Torğay bop aspanda wşıp, kökte şarlap.
Basına aqqu kiip, duana bop,
Qasına hanışanıñ kep twr sarnap.
Duana aqtap otır — ya, allayhaq!
Sarının işindegi şerge jalğap.
Oynaqgap qara dauıl soqtı qırdan,
Ebelek el aldımen qaştı qañbaq.
Bezektep bir ötkir küy qwldıradı,
Küyşiniñ közinde qız bwldıradı.
Tamızda tañday keuip taldı küyşi,
Bir bwlaq möldiregen sıldıradı.
Auırıp dombıra da ıñırandı,
Sanasız, sausaq qañğıp qıdıradı.
Birde ısıp, birde suıp, küyip-janıp,
Jürektey sandırağan küy jındandı.
Qiyañdap ketti minip qiyalına,
Ondayda qiyal boyın jiyadı ma?
Wmıtıp qayda ekenin, kim ekenin,
Bıj-tıj bop otır sorlı qız aldında.
Älde qız, älde tülki, kim aldımda?
Üstine, ne bop kettim, qwlarmın ba?
Älde öñim, älde tüsim, qayda kettim?
Apırmau, bar ma, joq pa köz ornında?
A, bildim, aqqu eken qız perneli,
Qıran bop kölden qağıp, silker me edi?
Kws bolmay, qız bop şıqsa qwşağıma ap,
Betine qalampırdı bürker me edi!..
Qız eken! Aq tamağın süyer me edi,
Alpıs jıl asığına küyer me edi!
Körinbey tiri janğa jüru üşin
Qws kebin perilerdiñ kier me edi!
Qws kepti peri bolıp kökte qalqıp,
Alatau üstinde wşsañ köz alartıp.
İzdesem mına qızdı oydan, qırdan,
Körinse jerden bir kün közim tartıp.
Bwrqırap alay-tüley dauıldatıp,
Üskirip, nöserletip, jauındatıp,
Aspannan tike tüsip alar ma edi,
Auılın Kene hannıñ baurımdatıp!
Ayalap, aqırın wstap, alıp wşıp,
Bauırğa basıp alıp ketsem qısıp.
Jerinen jeti dariya arman ötip,
Aparıp altın tauda jatsam qwşıp.
Qua almay jerdegiler izge tüsip,
Qalar ek jete almasqa biz ketisip.
Jer soğıp qanatımen han qalar ed,
Tek qana qwmalaq cap izdetisip.
Apırmay, peri bolmay, qws bolmadım,
Qws bolıp osı qızğa tws bolmadım.
Sonarda qwmay bolıp quıp almay,
Qu basım, qwr sandaldıñ, tük bolmadıñ…
Apır-au, jel bop nege jaralmadım,
Qasına kisi bolıp bara almadım.
Jıbırlap erteñdi-keş aymalaqtap,
Betinen süymes pe edi samaldarım.
Su bolsam sıldır qaqqan, iem iip,
Jürer em denesine äbden tiip.
Juınıp menimenen jürmes pe edi,
Almas pa em eki betten şöp-şöp süyip.
Su bolmay, tülki bolsam orman iıq,
Qız kise qızılımnan işik jiıp.
Jamıltıp üstindegi işigindey,
Qwşaqtap alsam, ätteñ, jürse kiip.
Bolmadım eñ bolmasa aspanda kün,
Eljirep anda-sanda qaraytwğın.
Jalındap keşke jaqın taudan assam,
Bir bwrıp qaratpas pa em betin mwñın!
Bolmadım älde kümis, älde altınıñ,
Bilezik bilegiñe salatwğın.
Bolmadım tım bolmasa qauırsını
Totı qws sonau twrğan qanatıñnıñ.
Qarar ma ed, älde, kökte jwldız bolsam,
Kier me ed, qamşatına qwndız bolsam.
Oymaqtay auızınan jwtılar em
Aşığan aşığıma qımız bolsam.
Ot bolıp eñ bolmasa mazdamadım,
Küydire, jaqındasa jazdamadım.
Osığan jarıq qılıp jılındırıp,
Qızmetin istemedim azğana kün.
Pa, şirkin, qwdiretim bwğan kelse,
Mwqtaj bop qalar edi bwl da menşe.
Jel, qımız, jwldız, şuaq, ot, su bolsam,
Bolmadım mwnıñ biri, kwdiretim joq.
Bwl menen ayrılar ma ed ömirimşe?
Sarılıp izge tüstim, indetu joq.
İşimdi, ua dariğa, qaydan bilsin,
Aytuğa ömirimşe mende til joq.
Jürgenim däulet pe eken qwr küyşi bop?
Men-dağı jigitpin ğoy, qwl iisim joq…
Tumağan töre zattan — sorım-dağı,
Tuğanım, ätgegen-ay, Sarıüysin bop!
Kelgende osı arağa qiyal mwqap,
Jüyrik oy toqıradı jarğa taqap.
Qañğıbas qiyalğa ergen adasqan küy,
Sümeñdep baldırğanday qaqtı şoqaq.
Hanışa qaray qwldı şın tañırqap,
Üytkeni qalğan eken küy bayırqap.
Tizginin qayta jinap, qamşı basıp,
Jöneldi jazğan jüyrik qayta şırqap.
Sabaulap ketti tağı dirildetip,
Jeldirtip, maymañdatıp, dürildetip.
Birde qws, birde qwmay, jigit bolıp,
Jetelep bäri qızğa jür-jürletip.
Töpelep tağı şaptı dübirletip,
Aqsadı toytıraqtap, kibirletip.
Tüsingen küy tiline hanışayım,
- «Qoy, küyşim, jeter!»- dedi jımıñ etip.

V

Osılay öte berdi talay künder,
Şertildi şer şığarğan talay küyler.
Ayrılıp toqsan küyden qaldı küyşi,
Bir-aq küy bilep alıp künder, tünder.
Pälen dep bastasa da mınau küyler,
Sındırap özge jaqqa sausaq biler.
Aynalıp qızdıñ küyin qılmıñdatıp,
Qalmaydı bastap tartqan küyden sülder.
Bir-aq küy — qız küyigi Qaraşaştıñ,
Hanışa esin alıp esil jastıñ,
Küyşiniñ köñilinen soqqan dauıl,
Laqıldap jüreginen tasqan tasqın.
Şertkeni — sandırağı qızğa mastıñ,
Qızığu almasına alma ağaştıñ.
Ayrılıp toqsan küydiñ torabınan,
Qañğırğan özge jaqga bwl bir qaşqın.
Egerde «Dombıra al!» dep ayta qaldı:
Bir küydi bas-ayağı qaytalaydı.
«Oy, bauırım!», «Aqsaq qwlan», «Qos kelinşek»
Sandırap mwnıñ birin tarta almaydı.
Tartpaydı dañğıl küydi, tayqalaydı,
Süzgilep özge bir küy antalaydı,
Jüregi qolın qağıp qız jetelep,
Ketkenin özi qayda bayqamaydı.
Taypalıp jorğa bolıp saldırğan küy,
Meyirin tıñdağannıñ qandırğan küy.
Tartqanda zarıldatıp, swñqıldatıp,
Aqqudı aspandağı qondırğan küy.
Lapıldap, mwz köñildi küydirgen küy,
Balqıtıp mwz jürekti süydirgen küy.
Tasıtıp tas emşekti tağdır bolğan,
Bota bop nar ingendi idirgen küy.
Qajıtıp qam köñildi jılatqan küy,
Bekitip jılağandı jwbatqan küy.
Pälen dep birauız söz aytpasa da,
Ärkimniñ öz köñline til qatqan küy.
Jorğa küy jolda şañı bwrqırağan,
Jalın küy kökke şapşıp lıpıldağan.
Kärini bala qılıp oynatqan küy,
Bwlaq küy susağanğa sıñqıldağan.
Tätgi küy, qwmarlıq küy sılqıldağan,
Auıru asıq dertpen ıñqıldağan.
Dombıra Qaraşaştı qayıstırdı,
Bir tilmen erteñdi-keş qıñqıldağan.
Soqqan jel aydın köldi şayqamas pa?
Mümkin be küydiñ, tilin bayqamasqa?
Qwrşına qız kwlaqtıñ qaqsay-qaqsay,
Dombıra öz armanın ayta almas pa?
Ap-anıq küydiñ tili Qaraşaşqa,
Küy ötkir aq almastay tüsken tasqa.
Mısqaldap qız köñiline auın jaydı,
Qalmadı hanışağa qwlamasqa…
Hanışa anda-sanda şerttiredi,
Ol-dağı eki işekten ört tiledi.
Qoymadı dombıra da sarnay-sarnay,
İşine Qaraşaştıñ dert kiredi.
Qaraşaş zerikkende tartgıradı,
Qağıntıp, jındandırıp, qaqtıradı.
Sorlını qalşıldatıp küy bezgegi,
Küyşini qara terge battıradı.
Tartgırıp, işi pıssa küy tıñdadı,
Küy şirkin ılpıldadı, bipındadı.
Küyşiniñ auıruı küyden jwğıp,
Jıbırşıp hanışa da qwytıñdadı.
Dämdenip şerli küyi sılqıldadı,
Jalınğan jalındı bir jır tıñdadı.
Jıbırlap, sıbırlasıp bir tätti küy,
Hanışa dombıradan sır tıñdadı.
Belgili hanışağa küy mazmwnı,
«Qızıq bar, qız qızıqtar» degen tili.
Oyğa aydap, hanışanı qırğa quıp,
Äketgi qızdı qağıp küydiñ jını.
Tartılğan bir tätti küy küni-tüni,
Qıtıqgap erteñdi-keş küydiñ üni.
Birde bal, birde şarap kezek berip,
Juıp jür qız jüregin küy sıldırı.
Ol-dağı ekilendi dombırağa,
Dombıra qaqsay bermey boldıra ma?
«Tartpa!» dep küydi keyde toqtatadı,
Öytpese ışqınğan küy oñdıra ma?..
Jındı küy jılıta ma, tondıra ma?
Köşirip qız köñilin qondıra ma?
Qaharlı hanışadan köleñke joq ,
Ala ökpe boldı, ketti ol bir bala.
«Tart! Tart!»- dep alağızıp keyde şalqıp,
Küy tıñdap otıradı boyı balqıp.
Qızıqgap qiyalımen küyge tolqıp,
Uhlep keyde şerin işten sarqıp.
Sapıldap keyde köñili köldey tolqıp,
Asqaqtap, keyde söylep, jele jortıp.
Tüytkildi äldeneni oyğa alğanday,
Işqınıp öz-özinen keyde qorqıp.
«Apırmay, netken jigit küyi tätti?
Küy bar ma eken küyigi mwnşa qattı?
Ömirdiñ bar qızığı dombıra eken!
Jalmap jep jüregimdi qayda tarttı?.
Küy tätgi-au… Kök balbırap, kün mwnarttı,
Küñgirt ne? Köleñkeni kün wzarttı…
Ot aldı Alataudı, keş kirdi-au kün…
Älde kün, älde kökti küy qızarttı?
Maymıl ma, sausaqtarı netken epti?
Osınday tätti küydi qayda şertti?
Mindirip dombırağa ap ketkendey,
Küy şirkin kökke wşırıp ketse netti?
Bwlaq pa mınau küyi sıldır etti,
Baradı jürektegi juıp dertti.
Egilip qayırşaqtay jwmsardım ba,
Qayratım qara tastay qayda ketti?
Beu şirkin, taudıñ küyi, tastıñ küyi!
Qwmartqan bir närsege mastıñ küyi.
Sılqıldaq mine bir küy tım tätgi eken,
Qosılıp qızıqtağan jastıñ küyi!
Soğadı keyde suıq mwzdıñ küyi,
Mwz jatqan qarlı Alatau, qwzdıñ küyi.
Osı-aq qoy, jaza basıp, jañılmasam…
Tolğanğan jar sağınıp qızdıñ küyi!
Beu janım jigit eken! Bağlan torı!
Bezektep ne qılmaqşı mınau qolı?
Esil er han bop nege tumadı eken?
Qaradan nege tuğan, alda sorlı?
Tüu şirkin! Mınau bir küy netken oñdı!
Balqıtgı-au, işime bir jılu toldı.
Han iem tağında ağar, mwnı bergen!
Bwlbwlım, bwl bayğwzım, küyşim boldı!
Bwl sorlı Dulat pa eken, Üysin be eken?
Küyşim bop ömirine jürsin be eken?
Süykimdi, jigitgiñ bwl bwlbwlı ğoy,
Qaraşaş osığan-aq tisin be eken?
Bw sorlı küydi nege üyrendi eken?
Küyata bwğan darın jürgen be eken?
Qaraşaş mwnı qalap aldım dese,
Han Kene namıstanbay ti der me eken?
Jok, bolmas! Auırdım ba, jındandım ba?
Qarağa han zatımdı bılğarmın ba?
Bwl meniñ basıbaylı bir maymılım,
Tiyuge endi mağan qwl qaldı ma?!
He boldı? Auırdım ba, jındandım ba?
Joq älde tüñlik jauıp, wrlarmın ba?
Tösime qwl basımen şıqsa mınau,
Süyekke ketpes tañba wrmaymın ba?
Qaraytıp han basımdı itime isem,
Auzıma tas tolmay ma mwnı süysem.
Swltanday süyegimdi sındırmaspın!
Özime öz auruım, jansam-küysem…
Auzıña sorlı beybaq erik berseñ,
Aytqanın dombıranıñ söylep körseñ!
Almaday, basıñdı alıp aldaspanım,
Jazañdı ne istegen bilip ölseñ!
Soq jigit! Soq! Soq! Jigit! Küyiñdi tart!
Toqtatpa, «Tart!» degenim — qılğanım şart!
Tolğauı toqsan küydiñ bir-aq küy bar -
Sılqıldat! Bastır! Bastır! Qadalt! Qadalt!
Soq jigit! Soq! Soq jigit! Küyiñdi tart!
Lapıldat! Jandır! Küydir! Qwmart! Qwmart!
Bezildet! Sarnat! Zarlat! Üzdiktirşi!
Kerek joq! Laqtır äri! Qısqart! Qısqart!
Hanışa osılayşa auırğanday,
Ahlasa, keyde demi taudı wrğanday.
Jatadı küydi tıñdap keyde jılap,
Jastıqqa jılı jañbır jaudırğanday.
Qoyar ma jalın küyge jan jındanbay,
Bey-jay bop jalğız özin jau quğanday.
Eriksiz dombıranı tıñday-tıñday,
Qaladı aydalada qañğırğanday…
Küñde küy, künde duman qız aldında,
Hanışa işin jarmay, öz saltında.
Töpelep dombırasın küyşi de jür,
Küyimen jwdırıq qıp han artında.
Oñaşa hanışayım otauında,
Otauı oñaşalau orta auılda.
Üstine rwqsatsız jan kirmeydi,
Jalğız-aq dombıraşı jatadı onda.

VI

Artında kele jatqan orıs barda,
Aulına Kene hannıñ qonıs bar ma?
Bwl jerde bügin bolsa, erteñ de joq,
Saq bolıp tietin jau, soğıstarğa.
Su qatıp, süñgi twrğan boqırauda,
Bettedi Kenesarı Alatauğa.
Qaraoyğa Dulat jatqan jappay qondı,
Jaylı dep osı aranı mal qıstauğa.
Osı ölke qıbırlağan qalıñ Dulat,
Qarsı aldı han keluin ulap-şulap.
Toy qılıp, erulikke bie soyıp,
Qonaq bop han auılı jatır qunap.
Top-top bop amandasıp, qwrtgay qaynap,
At sıylap, aruağına atan baylap.
Keneni aldiyarlap han köterip,
At-twrman sarbazdarğa, soyıs saylap.
Şaqırıp är aqsaqal erulikke,
Jüzip jür kelgen meyman qımızğa, etke,
Künde toy, künde jiın Kene mañı,
Masayrap mäz bolğan jan sıy-qwrmetke.
Kisi bar bir belgili bw Dulatga,
Älimqwl deytwğın bir äldi datqa.
Auılı Älimqwldıñ bir mol suat,
Äygili Wlı jüzde jaqın, jatqa.
Jağımdı jänede özi Qoqan jaqqa,
Mansaptı jinap zeket aparmaqqa
Dulattıñ bir tüsetin töbesi dep,
Kene han kelgen janap osı aruaqqa.
Älimqwl Kene handı qıldı qonaq,
İstelgen sıy-qwrmetgiñ mini joq-aq.
Bay, batır, datqa aqsaqal, han, sarbazdar,
Sıylasıp birin-biri, eldi tonap.
Soyılıp jatqan maldı bireu bağad,
Äne, anau qaraşa üyler otın şabad.
Ot jağıp, et pisirgen mine bireu,
Bürseñdep qızıl siraq dir-dir qağad.
İrgeli el Üysin, Dulat qonısında,
Kelgen joq bwğan äli orısıñ da.
Kenege irge bolıp jatır Dulat,
Qaroydıñ köñirsigen qobısında,
Aman el aumay jatqan qonısında,
Jetedi menmendikke sonısı da.
Qarada ör kökirek bolmay ma eken?-
Töreni teñgermeytin qonışına?
Balası Älimqwldıñ Sapaq mırza,
Bir sılqım, qwrıq bermes asau bwl da.
Kws salıp, it jügirtken bay balası,
Oynaqtap bäyge swr at taqımında.
Öz köñlin örge aydağan balap mıñğa,
Wqsağan bwl da qasqır Älimqwlğa.
Qaytpağan jannan beti alğır jigit,
Qırğiday qiın tigen qız-qırqınğa.
«İrgeli el, Wlı jüzbin, jağalımın»,-
Degenmen jiıp bärin alabınıñ
Älimqwl at şaptırıp, duman qıldı,
Aruaqtap japsar qonğan han auılın.
Bastarı Dulatgağı bar jaqsınıñ
Qosılıp, toydağı ayaq, tabaqşınıñ
Biri bop qwrmet qıldı Kene hanğa,
Bäygeden keltirdi özi Sapaq swrın.
Aytısqan qaraymız ba biz aqınğa,
Atılsın aq jambılar sırğauılda.
Alıptar birin-biri alıp wrsın,
He qajet mwnıñ bärin terip mwnda.
Kene han razı bolıp qılğan sıyğa,
Bildirdi razılığın Älimqwlğa.
Qaraşaş nökerimen, küyşisimen
Sauıqtap saltanatpen qayttı auılğa.

VII

Jalındap Alataudıñ küni battı,
Bosatıp kün talasqan jiberdi attı.
Otaudıñ otı mazdap jağılğanda
Hanışa «Dombıranı tart!» dep ayttı.
Qaraşaş tıñdap otır küydi tätti,
Etine tüsken küyşi añırattı.
Qız janın bir suıtıp, bir ısıtıp,
Işqıntıp, işekpenen işin tarttı.
Dombıra lapıldattı, jalındattı,
Jalınıp qızğa jılap, montañ qaqtı.
Auırıp auır oymen tıñday-tıñday,
Auğanda tün ortası qız da jattı.
Aq otau ay tuğanday aydalada,
Jap-jarıq otau işi, ay samala.
Wyqı joq hanışada, küyşi de oyau…
Küy tıñdap jatqan janda jay bola ma?
Jerdegi otau köktegi ay bola ma?
Küyden bas köp tıñdasa aynala ma?
Oñaşa otaudağı qız, jigitte
Şertilgen küyden bölek oy bola ma?
Oylatqan osılardı jalındı küy,
Bir tildi, bir belgili sarındı küy.
Ermegi kız, jigittiñ eki işekte,
Öltirgen örtey-ertey janın bir küy.
Qinalıp dombırada ıñıranğan küy,
Bos şauıp bet aldına ırğalğan küy.
Qwmartıp, qwmay bolıp, tülki quıp,
Qızığıp, qız közine qırlanğan küy.
Jandırıp qız küyigi sırlanğan küy,
Til qatpay, ün qatumen wrlanğan küy.
Süysem dep aq tamaqtı aldındağı,
Albıtıp asıqtıqpan jındanğan küy.
Aldınan hanışanıñ tabılğan küy,
Dauasız dertke wşırap auırğan küy.
Jwqtırıp jüreginiñ auruın,
Örtine qızdı salıp jandırğan küy.
Jalındap janın örtep sarılğan küy,
Qılqıldap qızğa qattı jalınğan küy.
Erte-keş maza körmey, maza bermey,
Ahılap armanı da jarılğan küy.
Qoysa da, qwlağında bayağı küy,
Ot bolıp örtengendey mınau aq üy,
Qırıq aunap qız jatadı töseginde
Jandırıp, ühiletip jañağı küy.
Batpaydı küyşi bayğws uhileuge,
Ol jatır işi örtengen küyik keude.
Tolğanıp toqsan oyda tañ atırad,
Wmtılıp anda-sanda äldenege.
Sandalıp laqqan köñil sergeldeñde,
Qaladı keyde oqtalıp «keldim…» deuge.
Sırğanap jambasınan jetip barıp,
Qasında hanışanıñ «menmin…» deuge.
Hanışa aynalğanday «beri kel» deuge,
Qoyanday küyşi dayın erbeñdeuge.
Sarılıp sarı tañda osı äuremen
Tentirep küyşi köndi kölbeñdeude.
«Asığım» ana jatqan hanışam ba eken?
Jaqındap ber jağınan barsam ba eken?
Meyrimi men degende mol emes pe,
Qosılıp qızığına qansam ba eken?
Apırmay, twrsam ba eken, barsam ba eken?
Ölimdi öz moynıma-aq alsam ba eken?
Bolmasa ömirime şerin tartıp,
Örtenip küymen birge jansam ba eken?..
Bir kezde qız tösegi sıldır etgi,
Jatqan qız kirpik qaqpay, qıbır etgi.
Keldi de qız qasına bir köleñke
Aqırın «Hanışa!..» dep sıbır etti.
Ayu qız aşulanıp bwrq-sarq etti,
Narkesken qız qolında jarq-jwrq etti.
Kim ölip, kim qalğanı mağlwm emes,
Äyteuir üy esigi sart-swrt etti…
Bwrqırap aşıq aspan ketgi qaynap,
Nayzağay şatır-şwtır, nöserdi aydap,
Dauıldap jer silkinip, tau kürsinip,
Bop ketti qap-qarañğı közdi baylap.
Sarbazdar saylap minip öñkey sañlak,
Zeñbirek kürs-kürs atqan, gu-gu sayğaq.
Küyşiniñ bası aynalıp ketti osılay,
Qaltırap, qaldı sorlı tilin şaynap.
Ay qwlap aspandağı soqgı jerdi,
Otaudan dür-dür etip twrdı peri.
Tösekte qız kiinip jatqanında
Aydahar ısqırınğan sekildendi.
Silkinip qaharlı qız türegeldi,
Şañq etip, jatqan eldi du köterdi.
Küyşiniñ şıbını wştı, qalş-qalş etgi
Şığarıp samayınan şıp-şıp terdi.
Apırmau, älde bireu, älde men be?..
Aljastım… älde meniñ köleñkem be?
Qasında hanışanıñ jalğız men-aq ,
Baradı kimniñ auzı men demeuge?
Ketgim-au, men wşırap bir keselge?
Bardım-au, özim anıq bilmesem de…
Azdırdıñ äzäzildey swm dombıra…
Qu basım, küyge senbe! Küyge senbe!
Qasına qalay bardım Qaraşaştıñ?
Ayağım sınıp qalğır qalay bastıñ?
Özimdi oqqa baylap, otına aydap,
Esuas, mine, adastıñ! Qaqpan bastıñ…
Körpesin hanışanıñ qalay aştım?
Sandaldım, aşsam aştım… Özim maspın.
Älde öñim, älde tüsim bolar ma eken,
Qalayşa aynalğanı mınau bastıñ?..
Jındandım, ajal aydap jannan keşip,
Aq sapı ketpes pe eken işimdi esip!
Aldına han Keneniñ alıp kelip
Basımdı aldaspanmen alar kesip!..
Qorqaq oy birden-birge ösip-örşip,
Boldırğan bosañ atgay üsti terşip,
Joğalıp jarıq dünie, otır küyşi,
Qoştasıp öz janımen özi körisip.
Qıran qız şañqıldadı aşuı örlep,
«Qaydasıñ, qırılğırlar! Şapşañ kel!» dep,
Manaurap şırt wyqıda jatqan auıl,
U-şu bop oyanıstı… Ketgi kernep.
Jiılıp twr otauda öñşeñ jendet,
Qaynap twr Qaraşaştıñ kegi kernep.
Sıyğızıp bir qauızğa jannıñ bärin
«Älgini tez qolıma wstap ber!» dep.
- «Barmız ba, düniede, joğaldıq pa?
Bar bolsaq, ot basında omaldıq pa?
Qaydasıñ, han Abılay aruağıñ,
Ketti me mendey balañ qwrbandıqqa?
Twrmaymın qwsa bolıp bwl qılıqqa!
Itşilik, jigitşilik, tırqılıqqa.
Swltannıñ süyegine layıq pa,
Hanzada qalay şıdar bwl qorlıqqa?
Abılaydıñ jasıdı ma asıl qanı,
Osı ma han auılınıñ şaşılğanı?
Aruağın Abılaydıñ mwnşa qorlap,
Qay qazaq qay zamanda basındı äli?
It iiskep esigimniñ aşılğanı:
Qaradan han tömendep basılğanı!
«Auıp jür Kenesarı» degeni ğoy,
Jau alıp jağamızdan basınğanı!
Talap qıp ilemin dep aqswñqarğa
Wmtılğan eken, käni, qaşan qarğa?
Timiskip it, şoşqalar iz basuğa,
Jolbarıs aynaldı ma naşarlauğa?
Er qayda? Aruaq qayda? Namıs qayda?
Jau şaptı auılıñdı Alatauda!
Süyretip itgi aldımnan basın kespey,
Qwrğırlar, nege twrsıñ, şappay jauğa!»
Dabırlap, jügirisip, josıp tünde,
Bülindi han auılı osı tünde.
Quırıp bidayıqtay jwrttı iirip,
Hanışa twr aşudıñ äli üstinde.
«Zäntalaq! Peri qaqqan! Sen jürsiñ be!»-
Dep bireu tap-tap berdi Sarıüysinge.
Aqırıp, o jendetin qız toqtattı:
Qolındı qoqañdatpa!- dep, Küyşime»
-Tauıp ber öz qolıma jazalını!
Tanıdım — Älimqwldıñ şoljaq wlı.
Qıl moynın öz qolımmen qiıp alam!
Bitedi sonda onıñ taza qwnı!
Tez keltir öz aldıma dozaqını,
Men oğan körseteyin mazaqını!
Aruağın Abılaydıñ qorlamasqa
Ülgi alsın, mwnan bılay qazaq wlı!
Qoymaymın körge kirse onday kwldı!
Tap şapşañ, tañ atırmay!- dep aqırdı.
Qazaqtıñ käri küni bwrınğı ötken,
Tuğızğan talay mwnday daraqını!
Qaltırap iman aytıp küyşi twrdı,
Qısılıp mañdayınan ter sıpırdı.
Sapağı Älimqwldıñ degen kezde
«Üh!» dep, küyşi bayğws jan şaqırdı.

VIII

Tañ körkem küzdi küngi qırdan atqan,
Tas emes qara qatqaq, qwmdar qatqan.
Täjim qıp kelinşektey şöptiñ bası,
Oranıp aq kümiske qaraulatqan.
Auılı Kene hannıñ öre twrğan,
Örgizgen bärin qoyday qız antwrğan.
Auıldıñ aldındağı bir töbege
Jiılıp jatır adam oydan, qırdan.
Bir dauıs osı tañda sañqıldağan,
Mısıq bop bwl dauıstı jan tıñdağan.
Iirip bir şıbıqpen jür Qaraşaş,
Astında aqboz atpen jarqıldağan.
Sarbazdar sañlaq mingen, şoğırlanğan,
Jasaqtar jalañ qaqqan jauğa arnalğan.
Semserli seri, talay nayzagerler,
Bolatgar tas tiluge ojarlanğan.
Tizilip sapqa twrğan siri sadaq,
Aq sarı aldaspandar jalaq-jalaq.
Sıqıldı Erjan, Nauan erler de jür,
Mwz balaq, qañtardağı qırau qabaq.
Jiıldı jasanğan qol jauğa antalap,
Kürildep kökjaldarı köz qantalap.
Zeñbirek ırğaqtalıp azar şökti,
Aulına Älimqwldıñ auzı qarap.
Dürkirep jannıñ bäri jau deskendey,
Jau jetti el şetine, äu deskendey.
Twyaqgan tasırlağan dabıl qağıp,
Qara jer dübir qaqtı, döñ köşkendey.
Üstinde aqboz attıñ zär keşkendey,
Bireuge bügin ajal bar deskendey.
Köldeneñ köp aldında twr hanışa,
Almas qız, tüsi suık, narkeskendey.
Dauısı zeñbirektey jerdi jarıp,
Almastı aspahani qolına alıp,
Şirığıp, şıdamı joq twr hanışa,
U jegen burıl beri porımdanıp.
Jer tarpıp jel sañlaqtar, dümbir qağıp,
Oqıranıp, kisinese kümbir qağıp:
«Wrını qandı moyın qolğa ber!»- dep,
Dulatqa twrğandarı kisi salıp.
Basınıp, basıp-janşıp han aulına,
Swqsın ba basın itşe Sapaq mırza?
Dulattıñ bitgi balaq datqasına,
Degen kim han aruağın bwlay bılğa?
Şapqındap şabar ketgi Älimqwlğa,
Aldında şabuıldıñ til qatuğa.
Jauabın keşiktirmey bersin jıldam,
Janjaldı tınşıtu ma, wlğaytu ma?

IX

- Ua, datqa, han jiberdi, üydemisiñ?
Sökpeñiz onşa erte jürgen üşin.
Tep-tegis han auılı at üstinde,
Bülindi janı sizden küygen üşin.
Hanışa küyinip twr sizder üşin,
Otauın bir tekeñiz süzgen üşin.
Jiıldı jasaq sizben jaulasuğa,
El emes, jau dep küder üzgen üşin.
Sarbazdar sañlaq mindi jauğa balap,
Tüyildi sizge taman qırau qabaq.
Qorqau bop qonağıñız şapqalı twr,
Iñırandı, silkindi tu, tebirendi aruaq.
Siresti sizge qaray siri sadaq,
Asıñdı aq almastar altın sağaq.
Twr datqa, töbege şıq, twrğanın kör
Aulıña zeñbirektiñ auzı qarap.
Aytqanım — ayt degeni mine sizge:
Siyaqtı körinedi kinä sizde.
Tüyildi aqiıqtıñ tastülegi,
Tapjıltpay tüsetinin bilesiz de.
Qayterdi endi öziñiz tüyesiz de,
Şabılıp beker bosqa küyesiz be?
Osınan el şabısıp kete barsa,
Timey me talay tayaq künä sizge?
Şıdap twr sizdi kütip hanışa azar,
Köp endi keşikseñiz uaqıt ozar.
Qwrıstap jay tüsuge kün aynaldı,
Aytqanım, mezgil emes mwnı sozar.
Jiberdi meni sizge ber dep habar,
Sizderge jay qalmadı kölbek qağar.
He ekenin aşuınıñ körip twrsıñ,
Tezirek til bermeseñ, aulıñ şabar.
Älimqwl sastı qattı sabır qalmay,
Oñay ma qwlaytın qwz Kene handay?
Egerde tez uıtın tarqatpasa,
Üytilip datqa aulınıñ ketui oñay.
Apırmau, bwl swmdıqtıñ mäni qalay?
Hanzada qamırıqtı neden olay?
- Aqsarbas ayttım, alla, qaq päleden!
Medet ber, men siındım, pirler talay!
Älde han ökpeli me erulikke?
Köñili ne? Keşe kütpey jiberdik pe?
Qaqtığıp bizdiñ eldiñ bir balası,
Aulına atpen barıp jürgendik pe?
Ağattıq isimizdi bilmedik pe?
Köñilin bir närseden kirledik pe?
Sıqıldı siır minez jaman elmiz,
Ordanıñ bir jerine süykendik pe?
Han älde bwl Dulatqa kekti me eken?
Bir habar jamandağan jetti me eken?
Qatınnan, ne baladan, ne malşıdan
Bilmestik, bir oqıstıq ötti me eken?
Aldı tar, aşuı ojar, ekpin eken,
Jibergen jarlığı tım ötkir eken.
Arqanıñ arıstanı Abılaydıñ
Aruağı üstimizge şökti me eken?
- Şabındar, jıldam, Üysin, Dulatgı
Tez kelsin pälen datqa, tügenşe bi!
Auılı jay tüskendey Älimqwldıñ,
Basına dulattardıñ tüsti-au bir küy…
Nän, noyan, juan, jüyrik, sandaq ılği
Jinaldı Älimqwlğa datqa men bi.
Üysinniñ öñşeñ, qwsı wşıp jetti -
Tau bürkit, küşigender, mıqi, qırği.

X

Salbırap Dulat, Üysin saqaldarı,
Töbede twrğan qolğa taqau bardı.
- «Ua aldiyar, aldiyar!
Jer şayqalsa — töbege,
El şayqalsa — törege…»
Degendi aytıp,
Söz bastap bir maytalman maqaldadı.
Qaraşaş qaldı zekip maytalmandı,
Maytalman odan artıq ayta almadı,
«Tiliñdi kesip alıp tastayın ba?»-
Degende bidiñ közi jautañdadı.
- «Söz be eken swrağanım? Jan aşuı
Qu tilmen dağdı qıpsıñ arbasudı!
Dulatgıñ datqasınan swrap twrmın
Qorlanğan teñesin dep han basımdı!
Körmegen tenteksiñder til kesudi,
Joğaltıp bwzılğan el resimdi.
Saqaldar osı twrğan bile me eken,
Tentekke jaza, ölgenge qwn kesudi?
Kelipti saqaldarıñ süyretilip,
Datqanıñ tiline äbden üyretilip,
Küpinip köşpey-qonbay sasıq Dulat,
Semirip alıpsıñdar üyde otırıp.
Senimen el bolmaymız birge otırıp,
Sıyladıñ tabağıña u toltırıp.
Aruağın Abılaydıñ kim taptadı,
Qaldı ma qu tilderiñ kürmetilip?
Bi emes, bwzılğannıñ quatısıñ,
Tentektiñ teli menen suatısıñ.
El bolsañ tentek qayda? Bilik qayda?
Jürsiñder Älimqwldıñ miyatı üşin!
Kelgender Üysinbisiñ, Dulatpısıñ,-
Bäriñ de Älimqwldıñ miyatısıñ!
El bolsañ qandımoyın wrımdı ber,
Datqanıñ kestelemey wyat isin!
Aldiyar, bas, taqsırlap, qoyday şulap,
Aldında hanışanıñ twrdı Dulat.
«Ne bolıp, ne qoyğanın bilmey twrmız,
Mine bas! Tentek bolsaq , käriñ tarqat!»
Qaraşaş dedi: «İziñmen bäriñ de qayt,
Ädil kel, Älimqwlğa bolmay miyat.
Siyañdı Sapaq, itiñ kirdi üyime,
Alıp kel ayıpkerdi, aldıma tart!
Deseñder, şabılmasın auılıñdı,
Qwrban qıl el büldirgen swm qwlıñdı.
Közime keşiktirmey körset meniñ
Albastı, qızğa kelgiş, mwñğılıñdı!
Ol itke kigiz arnap qwl kiimdi,
Küye jaq, moynına il qwrımdı.
Äkelip Qaraşaştı üş aynaldır!
Mıqtap taq moyınına şılbırıñdı!
Auıldı aynaldırıp äkel mağan,
Jau bolmay, özge bolsañ elge wqsağan.
Aldımnan jetektelip ötsin Sapaq,
Sertim sol — öz qolımnan moyının şabam!
Osını istemeseñ ne söz mağan?
Sapaqsız beri taman baspa qadam!
Şañdatıp, şañırağıña qobız tartıp,
Älimqwl, Abılaylap aulıñ şabam!
Bolsañdar osı twrğan eldiñ bası:
Jauaptıñ osı aytılğan aynalası.
Aruağın Abılaydıñ twrmın joqtap,
Osı eldiñ qorlağanğa qwl tuması.
Barıñdar, bi bolsañdar, bitim osı!
Bülinbes el işiniñ bütini osı!
Ketse de körge kirip keşikpesin!
Töbeden uädeni kütu osı!»
Aldiyar, bas, taqsırlap — şulay-şulay,
Tentekti tabamız dep bolsa mwnday…
Jığıldı japırıla jelden soqqan
Sıqıldı öñşeñ Üysin — sasır quray.
Moynına su tögilip biler talay,
Bolar dep bwl swmdıqtıñ artı qalay.
Wylıqqan señ üstinde qoyday qorqıp,
Dulatgar qaytgı izimen keyin qaray.
Aulında Älimkwldıñ topır, jiın,
Qamalğan jol taba almay soqır jiın.
Üstine Üysin-Dulat jay tüskendey,
Salmağı Kene hannıñ boldı-au qiın…
Älimqwl qaytıp körsin hannıñ üyin,
Ilaysañ — deyin dese menmensiin,
Nemese er köterer qılıq pa osı?
Bwl-dağı şertgi işinen bebeu küyin.
Jalğanda bwdan artıq qorlıq bar ma?
Kim şıdar mwnday ökim zorlıqtarğa?
Şapqızıp öz balasın twrğan kim bar…
Tentekti maqwl deudi jol qwptar ma?
Mwnday is jauşılıqtı jañğırtpay ma?
Qaranı qaharlansa han qwrtpay ma?
Han basın qara qorlap kete berse,
Tıyusız elge bir zañ ornıqpay ma?..
Wylıqgı Üysin qoyday, aqıl tappay,
Bitu me, şabısu ma — şeşip aytpay…
Bola ma el japsarı jaulaspauğa,
Aldınan Qaraşaştıñ aşu qaytpay?
Aşuı tarqay ma eken qılış tartpay?
Qılmıstı tenteginiñ moynın şappay?
Egerde tentek wstap berilmese,
Zeñbirek twra ala ma kürs-kürs atpay?
Bi, datqa jaqsıları keldi aqılğa:
- «Älimqwl, jwrt aytıp twr, mine, tıñda!
Moyındı swnğan qılış keser me eken?
Qalmasın qamırığı han artında».
Tau qwlap tüsti salmaq Älimqwlğa,
Keltirdi kep talqısı jan alqımğa.
Tentekti bermey tınış tappaymız dep,
Baylastı soğan sözdi eñ aqırda.

XI

Kün örlep, tauğa minip, säske boldı,
Jalaqtap, jaudı qayda desken qoldı
Bayqasañ, jau jarağı zeñbiregi,
Qız mañı bir auır qol — äsker boldı.
Esitip şort qayırğan sertin soñğı,
Dulat tez tentegimen kelmek boldı.
Aydahar qız aybarı qwtın alıp,
Torğayday tığılıp twr küyşi sorlı.
Qan qalmay qwp-qu bolıp jüreginde,
Abaylap qız minezin birden-birge,
Öziniñ swmdığına işin tartıp,
Qaltırap, qırau twrıp jüregine.
Bilmeydi jıların da, külerin de,
Eline keterin de, jürerin de.
Körined äzireyildey qızdıñ tüsi,
Qarasa Qaraşaştıñ reñine.
Qız emes, mınau twrğan qorqau sırttan.
Qwtılar kün bar ma eken bwl qırsıqtan
Osını oyatuğa oqtaldım-au,
Albıtqan jındımın ba, jürek jwtqan?..
Qız emes, mwz ğoy tüsi qırauıtqan,
Qay jeri qızıqtırıp boy jılıtqan?
Azğırğan aqımaq qıp saytan eken,
Sandaltıp sarı auru — küy ğoy qwrtqan!
He jaza jazım bolsam körer edim?
Qırğiğa qiqañı ne bödeneniñ?
Dämesin dombıranıñ til söylese,
Men-dağı osı Üysindey öler me edim?
Men sorlı qay jerimnen dämelendim?
Qwmartıp kündiz-tüni äurelendim.
Ajalım aydaharğa aydaptı ğoy,
A, qwday, Täuba! Täuba! Täuba dedim!
Kärli qız eldi bürip, şırıq iirip,
Üysinge, Dulatpenen saldı bülik.
He bolıp, ne qoyğanın sırtgan swrap,
Ordada Kene han da otır bilip.
Onı da örtep otır mına qılıq,
Qaradan han moynına tüsken kwrıq.
«Üysinder öz isine bilik aytar»,-
Dep işke Kene osını otır tüyip.
Böri otır böltirikke berip ırıq,
Alar dep öz abıroyın özi-aq jığıp.
Balqaştıñ twñğiığı tolqın bermey,
Tımırsıp tereñ jatır işten twnıp.
Janjaldı üy arası wsaqsınıp,
Arıstan otır barlap tisi aqsiıp;
Düm qılıp hannıñ sırtın Dulatgarğa,
Töbede twr änekey, qız qaqşiıp.

XII

Aq qırau salbıratıp qırdı basqan,
Kök twman qoparıldı, jelteñ aşqan.
Tımırsıq bir sarı ayaz işten tındı,
Tomsarıp mınau qızday zärin şaşqan.
Twmanday qoparılıp jelden qaşqan,
Jöñkilip Dulat keldi janı sasqan.
Töbede twrğan qolğa tarttı Dulat,
Qoyanın aldına cap qaqpan basqan.
Mınau köp salbırağan Üysin, Dulat,
Keledi qızğa taman ulap-şulap.
Aldıñda qızğa wsınğan qwrmanı bar,
Tez qatar, tastalatın qılış turap.
Alastap, küyelegen, betin maylap,
Moynına masqaralap qwrım baylap.
Wsıntıp aq moyının, şeşindirip,
Jetelep bireu atpen, bireu aydap.
Betine Älimqwldıñ jan kele me?
Jalğız-aq kezigip twr han Kenege.
Süytse de toğız türli tolğauda twr,
Köñilin aydağanday äldenege…
Bwl-dağı teris azu, kökjal neme,
Baqılap ne qılar dep batır Kene.
Iñıranıp beli ketken jolbarıstay,
Älimqwl auılımen twr töbede.
Älimqwl eki közden josıp jası,
Kisesi moyınında, qalt-qalt bası.
Twldanıp, bir quarıp, bir qızarıp,
Keneniñ işke sıymay mına arası.
Mwnıñ da Sapaq birden-bir balası,
Älimqwl öz elinde el ağası.
Jalğızın qız qılışı qiğalı twr,
Ketip twr kisilikten erdiñ bası.
Dedektep kele jatır sorlı Sapaq,
Azamat älde ayıptı? Älde nahaq.
Qıl şılbır moyınında qılqındırıp,
Özi joq, köleñkesi qaqaq-qaqaq!
«Künäli», «qandı moyın» degen laqap,
Dedektep qız qwrmanı keldi taqap.
Jigittiñ bwl da bwlañ bir balğını,
Körindi jauqazınday eti de äppaq.
Sol kezde hanışanıñ dauısı sart:
-Jetele, jekswrındı aldıma tart!-
Degende qızğa wsındı qandı moyın,
Aldaspan qız qolında etkende jarq…
Közderi körgen köptiñ etkende jalt,
Qan bastı jerdi-kökti qıp-qızıl nart…
Kök qwlap, jer jarılıp, tasıdı qan,
«Alla!» dep közin jwmdı Älimqwl qart…
Bwrınnan etip twrğan küyşi qalt-qalt,
Mwnıñ da közindegi najağay jarq
Etkende, qızdıñ tartqan aşy küyin
Dombıra, küy üzildi, ketkendey şart.
Közdegi ot qız qolındağı aldaspanday
Jarq etip, öz moynınan qan şaşqanday.
Jay tüsip jüregine, közi ot boldı,
Astında aldaspannıñ aljasqanday.
Ol kördi ketken kökke şapşıp qandı,
Qandı bas qılış qaqqan domalandı.
Joq qıldı qılışımen bir-aq şauıp,
Äzireyil aq boz atgı, aldaspandı.
Tüyilip, qolı üyirip bergen tap-aq,
Aldaspan qıl moyınğa tidi taqap.
Narkesken qılış bolmay, aqıl bolıp,
Wstatsıp aşumenen qaldı şap-aq.
«Bolasıñ bwl moyındı qalay şappaq?
Şapqanda ne bitirdiñ aşu saqtap?..»
Aşudı jağasınan aqıl aldı,
Jındı aşu qaldı älsirep, qalbalaqtap.
Ars etip sırt aynaldı aşu şorqaq ,
Jalt etip şıqtı bwqqan.meyirim qorqaq
Mwnıñ ne?- dep meyirim jel bop soqtı,
Twmanday bara jatgı aşu tarqap.
Jiberdi aşudı aqıl şayqap-şayqap,
Montañdap aşu jasıp berdi tayqaq.
Qwrış qol qılış alğan maqpal bolıp,
Aldaspan şığa berdi qayta tayqap.
Baurınan narkeskenniñ moynın taqap,
Şabılmay qız aldınan ötti Sapaq.
Jalt etip nwrlı dünie jap-jarıq bop,
«Aqsarbas!» dedi Älimqwl twrğan bayqap.
Aşıldı aspannan ot etken jarq-jarq
Basıldı tasqan özen etken bwrq-sarq.
Pa, şirkin, handığıña aldiyar!- dep,
Maytalman bağanağı küldi qarq-qarq.
Aqboz at jalt-jalt basıp keldi köpke,
Hanışa twrdı söylep bi men bekke:
«Balası Wlı jüzdiñ, razımın,
Tüspediñ biriñ ara bwl tentekke!
Sälem ayt Älimqwlday datqa-bekke!
Bolmağan araşaşı mwnday itke.
Aruağı Abılaydıñ boldı razı,
Älimqwl özi qılğan bwl bilikke.
Bilemin aruağımdı sıylağanın,
Auılın Kene hannıñ qimağanın.
Tındırğan Älimqwlğa boldım razı,
Ot jaqpay arasına han-qaranıñ.
Alıp qayt, mine, bergen it qwrmanıñ!
Kebiñe qidım, Dulat, ittiñ qanın.
Qayteyin qılışımdı qandap soğan,
Aldıma keltirgenim — it qılğanım.
Degende aldiyarlap! Iä, taqsırlap!
Qwraqtay jel japırğan ığıp, şulap,
«Köp jasa! Tağıñda ağar!» dep qariya,
Batağa qol köterdi Üysin, Dulat!
Şeşilip Älimqwl da sözge qwlap,
Toğız qıp tüye bastap, ayıp qwrap.
Baylandı hanışanıñ otauına,
Bäygeden keşe kelgen qara swr at.
Qılıştar qınğa kirdi etken jalaq,
İlindi keregege siri sadaq
Aulınan Älimqwldıñ betin bwrdı,
Zeñbirek üñireyip twrğan qarap.
Twğırğa qondı qayta qandıbalaq,
Sapaqqa jaña kirdi jan domalap.
«Eneden eki tudıñ Sapağım!» dep,
Mäz bolıp Üysin, Dulat ketti tarap.

XIII

Köleñke şıqtı asqarğa, şwbar tauğa,
Jılqıday jatgı jusap twman tauda.
Aqboz at beldeudegi kün talasıp,
Şıraljın şırt-şırt etip jandı otauda.
Jamılğan janat işik qız otauda.
Jwp-juas, ilinip twr aldaspan da.
Jalını janba otınnıñ lau-lau janıp,
Majırap üydiñ işin nwr basqanda.
Qızdırğan jadıratıp ottıñ öti,
Albırap almaday bop qızdıñ beti,
- «E, küyşim, dombırañdı al!» degen kezde,
Küylerdiñ ağıtılar keldi reti.
Qaqqan qol dombırağa jıp-jıp etti,
Qwldırap küymen birge özi ketti.
Eneden eki tuğan jazğan küyşi,
Eñiretip estilmegen küyge şertti.
Zarlattı, sarındattı, bezildetti,
Qol oynap, mwnarlanıp közi ketti.
Bwlqınıp bütin dene bige tüsip,
Qwldırap küymen birge özi ketti.
Küñirengen «Qoramjandı» añırattı,
«Jalğızım! Jalğızım!» dep jılap jattı.
Bozdadı «Boz ingeni» bota joqtap,
Mañıratgı, «qoy-qozını» jamırattı.
Kürkirep kökten nöser sorğalattı,
Qırannan qaşqan qwstı korğalattı.
Tartqanda Abılaydıñ «Jau jorığın»
Qalıñ qol qaptap qoydı ordağa attı.
Saymaqtıñ «Sarı özenin» sıñqıldattı,
«Jorğanıñ» şañın kökke bwrqıldattı.
Aldına «Aq köbektiñ» baylap ketken,
Jılatıp qız, jigitgi qıñqıldattı.
Jılqığa jau qaptadı, nayza qaqtı,
Qoylar da dür-dür ürikti, qasqır şaptı.
Toy bastap, qız wzatıp, jar-jar aytıp,
Dürildep wlı dübir kökpar tarttı.
Aynala qalğıp, mülgip küyge batgı,
Näzik küy erkeletip terbep jattı.
Birde mwz, birde jalın, birde jılı,
Dombıra tätgi, tätti äñgime aytgı.
Mine, bwl «Asan qayğı» tüye mingen,
Qobız ap, qonıs izdep küñirengen.
Mınası şanışqan jau, şabılğan el,
Salınıp at artına qız kürsingen.
Deydi eken mına küydi «Arşa mergen»,
Ketpegen nwsqağan añ Arşa körgen.
Qwmartıp qwmdı kezgen añ jolıqpay,
Kezi eken közi twnıp añsap ölgen.
Aldında qwla şağıl qasın kergen,
Oynağan bir maqlwktıñ basın körgen.
Mergen köz mwnarlanıp, añ erbeñdep,
Qaldı äne, betine alıp, basıp mergen!
Tüskende jerik mergen şın qwmarğa,
Esalañ özi bolmay jan twrar ma?
Közge atqan qwralaydı dañğılınan,
Wşqan qws, jügirgen añ qwtılar ma?
Änekey mergen wştı, atqan añğa,
Topırlap topıraq bop jatqan añğa.
Özine oq tigendey sandalıp twr,
Üstinde jalğızınıñ batqan qanğa.
Oq tiip, jatır jayrap jalğız wlı,
Özine wğındırsın ne dep mwnı?
Añğal jan, añ dep atıp öz balasın,
Ökirip jılap jatır mergen qwrı!
Küyinip keñk-keñk jılap adam üni,
Üzdigip tildeskendey küy mazmwnı.
«Osınday aydalada küy boldı» dep,
Dombıra bayandaydı mine osını!
Üyine süyretilip kelgen mergen,
Üni joq, söz aytuğa til kürmelgen.
Jalğız-aq järdemşini dombıra qıp,
Köñliniñ küyin küy qıp şerte bergen.
Dombıra bolğan jaydı söylep bergen,
Qwmartgı, qwmdı kezdi añ köringen.
Añdı atgı, atıp salğan wlın körgen,
Qwşaqgap wldı, qwmdı küñirengen.
Dombıra zarlap, sarnap küñirengen.
Tıñdağan küydi şeşe eñiregen.
Tili joq, dombıranıñ üni jılap,
«Ayrıldıq jalğızım» dep eñirey bergen.
Jılağan, jalğızımdap zar ün şıqqan,
Şeşesi bolğan jaydıñ bärin de wqqan.
Dombıra elimdi ünmen estirgende,
Zarlı ana añırağan, küy de u jwtqan.
Añğaldıq, añğa qwmar, qapılıqtan,
Oñay ma öz balasın atıp jıqqan.
Körisip dombıramen äke-şeşe,
Dauısı jılay-jılay bos qarlıqqan.
Tartqanda osı küydi añırattı,
Mwñdı aydap qız köñiline jamıratgı.
Küyik küy qızdıñ janın tätti qinap,
Jastıqta tıñday-tıñday jılap jattı.
Kökke küy ört jalınday şalqıp jatgı.
Kök tası Samarqannıñ balqıp jatgı.
Kök dauıl aydın köldi kökke şaşıp,
Oq tigen aqqu qwstı qañqıldattı.
Eskek küy şalğındı esti, serpe soqtı,
Ört qıldı qız boyındağı azğana otgı.
Tolğantıp toqsan türli qız köñilin,
Jürektiñ jazı şığıp, jañbır tökti.
Türli küy jaña ağıldı sılqıldağan,
Jer şalğan, jorğa salğan jılqı wrlağan.
Tögildi toqsan tarau bayırğı küy,
Küy qayda bir sarınmen qañqıldağan…
Ayıqtı mas dombıra bılqıldağan,
Sauıqgı auıru küy ıñqıldağan.
Jarıstı wlı dübir dombırada,
At şauıp, barımta alıp qiqulağan.
Añqıldap «Aq köbek» pen «Qara köbek»,
Baylanğan osılarğa «Bala köbek».
Sıñsığan keyde sıñq-sıñq «Qos kelinşek»
Kürpildep keyde saba, keyde könek.
Osınday dañğıl küyler alma-kezek,
Dombıra bebeuledi tilin bezep.
Birese «Teris qaqpay» dür-dür etip,
Birese «Jelmaya» küy jelek-jelek.
Tartıldı tätgi küyler aluan-aluan
«Tättimbet», «Kenje qara», «Toytan salğan»
«Atılğan aqqu», «Küygen», «Suğa ketken»,
Tartıldı talay sarın, talay arman.
Maymañdap maymıl sausaq balı tamğan,
Tartılmay küy bolmadı mwnan qalğan.
Jambasqa tarazı, ürker auıp tüsip,
Bolıptı mezgil mine tañğa taman.
Ürkitip, dürildetip küy jılqını,
Ändetip jattı qırdıñ qız-qırqını,
He boldı, ne qoyğandı tügel aytıp,
Sırlastı hanışamen küy sılqılı.
Qanığı hanışağa küydiñ tili,
Üyretken öz tiline küy bülkili.
Bireudiñ bügin tünde sırın söylep,
Keltirdi qız oyına bir külkini:
Degenin jayı osılay küydiñ tili,
Mergen qız şiratıp kep işke tüydi.
Kelgende osı arağa bekine almay,
Saba qız qwyılğanday sılıq-sılıq küldi.
- Jaraydı, jeter, küyşim, toqtal endi!
Ketipti buğan bir jın, soqqan peri,
Aspannan arman asıp ketse kerek,
Jıbırlap jın-saytannıñ jürgenderi…
Adasqan dombıra da qaytıp keldi,
Tüneugi toqsan küydi tartıp berdi.
Aldaspan aq saytandı qaqsa kerek!
Añqıldap dombırada küy tüzeldi!..

XIV

Bolğanda alakeuim üydiñ işi,
Quarıp, bir qızardı qızdıñ tüsi.
Atırdı tañdı bügin kirpik qaqpay,
Tebirentip toqsan türli küydiñ küşi.
Pernesin qız söziniñ tüygen küyşi,
Er bolsañ qızğa tilmen söyley bilşi?
Küyşiniñ küyin, jayın tarazılap,
Salmaqtap ökim qıldı qızdıñ işi.
«Jaraydı, boldım riza tartqan küyge,
Qılañdap mine kirdi säule üyge.
Aytayın özim şeşken tüyinimdi,
Minekey, atqan tañda, tileuli üyde
Küyşiniñ talsasasın, bireuine,
Küyşini senen asqan bilemin be?
Men razı, tilegiñe bolam jomart,
Ayt, küyşim, menen seniñ tilegiñ ne?»
Qızıldap qan jügirip reñine,
Jaltaqtap qaray berdi qız öñine.
Älde şın, älde ötirik degendey bop,
Bilmesten jıların da, külerin de.
«Aldiyar! Aldıñızğa tilek aytam,
Köñlimde qalğan kir joq, ketgi saytan.
Tilegim mıñ qaytara — bir-aq tilek,
Basıma bostandıq ber, elge qaytam…
Qart şeşem jürgen şığar, jılap anam,
Quanam, qaytarsañız elge baram.
Raqım qıl torğayıña torğa tüsken,
Bolar ma böten tilek, asılzadam…»
Kerbez qız, aqılı balqaş, aşuı düley!
Jaydarı jayrañ qaqsa jaynar küñdey.
«Tilegim — qaytayın» dep küyşi aytarın
Qalıp ed hanışanıñ özi bilmey.
Qızarıp qız otırdı tük ündemey,
He «bolsın», ne «bolmasın» biri jeñbey.
Otırıp oylap-oylap: «Bolsın» dedi,
Aytuğa özge sözdi tili kelmey.
Aytqanda qız osını küyşi sandaq,
Közi oynap, jarq etkendey boldı jan-jaq.
Telmirgen tilegine jetti-au bügin
Qısılıp qısı-jazı jürgen zarlap.
Baylaudan bosatılğan atgay aunap,
Qılmañdap qaldı küyşi «aldiyarlap»,
«Boldı,- dep,- bosatqanım äldeqalay…»
Del-sal bop otır äli qız qiyaldap.
Birjola küy ketkeni qızğa batgı,
Endi oğan estiler me küyler tätti?
«Taratıp toqsan küydi jiberdiñ»,- dep
Bir jaqtan kereñ bir oy küñkil qaqgı.

XV

Qayrat qıp handığına hanışa qayttı,
Jiber dep öjet aqıl bilik ayttı.
Töpelep özin-özi wrıp-soğıp,
Ündemey qız jüregi jılap jatgı.
Ketgi-au dep qwlağımnan küydiñ sazı,
İşinen qwrıp otır qız tarazı.
Küyiniñ balı da bar, zäri de bar,
Ketsin dep qız aqılı boldı qazı.
Jibermey qız küyşini bar ma lajı?
Egerde küy tarttırsa qısı, jazı.
Ötkir küy, jalındı küy jan qoyar ma?
Tülkige wmtılmas pa tağı tazı?
Qız-dağı küy tarttı ğoy neşe buın,
Susağan twra ala ma işpey suın?
Hanışa özine de sene ala ma,
Egerde qostamasa bwl qaytuın?
Qız işip eltip qaldı küydiñ uın,
Derttengen tıñday-tıñday dombıra ünin.
Jüzinde wstaranıñ jan twrğanda
Boyında saqtamaqşı kim auruın?
Süytse de qattı auru hanışa da,
Ol dertpen özge kisi tanısa ma?
Bolsa da qanşa qattı qız küyigi,
Qara men han süyegi qabısa ma?
Sondıqtan bwl ekeui tabısa ma?
Qarğa men qaz qwşağı qabısa ma?
Közine küyik bolmay küyşi ketse,
Onımen qız armanın tauısa ma?
Sondıqgan toqsan tolğau oyğa qaldı,
Tolğatıp işinen qız ıñırandı.
Köndiñde küy qazığı baylau bolıp,
Şirığıp, arqandalıp şır aynaldı.
Eki qıp han jarlığın qayta almadı,
Süytse de jüre ber dep ayta almadı.
«Ayrılıp bwl küyşiden qalu bolmas»,-
Degenge qızdıñ işi söz bayladı.
«Tarta ber, dombırañdı, janım, küyşim,
Tatımas bir öziñe barlıq Üysin.
Balbırat, äsirese bal küydi tart,
Örtenip, jürek janıp, bauır küysin».
- Aldiyar!
- Ayt, küyşim!
- Erteñ elge qaytayın!
- Tarta ber, asıqpa äli, aqın, küyşim!
Dedim ğoy tilegiñdi maqwl, küyşim.
Qıstaysıñ biıl meniñ öz qolımda,
Qaytasıñ jaz şıqqan soñ aqır, küyşim.
Sonımen qız bayladı, söz üzildi,
Sandaldı küyşi, işekte küy bwzıldı.
Qıñsılap dombırada dauıs qalmay,
Mıñqıldap salıp ketti qwr küjildi.
Bayırğı tarta almadı küyşi küydi,
Küy joğın dombırada qız da bildi.
Küyşiniñ köñiliniñ bwzılğanın
Bildi de, bildirmesten bülk-bülk küldi.

XVI

Sonımen aylar tuıp, künder batgı,
Qolında hanışanıñ küyşi jattı.
Tarttırdı erteñdi-keş talay küydi,
Küşenip küyşi sorlı küyler tartgı.
Tebinip sausağımen sabaulattı,
Keudesin qızğa taman omıraulatgı.
Tasığan tastı jarıp bwlaqtayın,
Sıñqıldap sonıdan bir küy zaulattı.
Bw küydiñ özge küyden üni bölek,
Serpini qatgı, ekpindi sergek, örgek.
Ömirde estimegen bir küşti küy,
Jelpintip jerdi, ketti aspanğa örlep.
Dombıra birde küldi, birde eñirep,
Bir kezek buırqandı kegi kernep.
Serpilip tasqa soqqan küşti jeldey,
Bıtırap ketip jatgı örge öñmeñdep.
Bayağı toqsan küyden ızıñ da joq ,
Qwmartıp jındandırğan qızıñ da joq.
«Aq köbek», «Asan qayğı», «Nar idirgen»,
Aq iıq, altay tülki qızıl da joq.
Qılğınıp qızğa wmtılğan qızu da joq,
Qız küyik — küy sarının bwzu da joq.
Qarsılap aldında otır swr megejin,
Betinde Qaraşaştıñ qızıl da joq.
Şöp jelke, şolaq bwrım, qotır-qotır
Qız emes, qarsı aldında albastı otır.
Jılanday jiırılğan kesertki qız,
Osını bayqamağan netken soqır?
Baylağan küyşi közin küy ğoy käpir,
Bayıptap jaña-jaña kele jatır.
Otırğan otau emes, jın mekeni,
Qwtılar bwdan qalay küyşi paqır?
Bastadı jaña sarındı osınday küy,
Seskenip qız türinen şoşığan küy.
Küyşiniñ kenin şayqap, közin aştı,
Jaña jel, jaña tasqın — josığan küy.
Ayıqtı qızğa mas bop jındanğan küy,
Bosandı baylauınan şırmalğan küy,
Silkinip Alataudı, jerdi jarğan,
Sañqıldap soqtı seksen qırlanğan küy.
Üni joq ötti küydiñ qılğan kebep,
Qaldı eken äldeqayda köleñkelep?
Sauığıp dombıra da sala berdi,
Auırğan bwdan göri säl erterek.
Ketipti buğan jını boydan sergep,
Bar şığar osığan bir küşti sebep.
Şertilip şınayı küy serpilgende,
Bwldır küy bwltgay tarqap ketse kerek.
Dombıra bebeuletti, bezildetti,
Kernetip keñ dalanı kezip ketti.
Birese qaşağandı qırda quıp,
Än şırqap qoñır tünde qoy küzetti.
Änekey qasqır şaptı, dür-dür etti,
Qoradan qoydı qırğa quıp ketti,
Minekey şıñıraudan qauğa tartıp,
Boranda jılqışı wşıp dir-dir etti.
Dert aldı, bir sorlını, jetgi süzek,
Sandaldı sarı auru baqsını izdep.
Qaldı äne, qara laşıq qar astında,
Aqsüyek — jwttar jedi jüzdep-jüzdep.
Jıladı jetim-jesir tappay qorek,
Köre almay joq-jitikter bardan kömek.
Etikşi, erşi, jalşı, jetim, küyşi -
Qısqa jip kürmeu bolmay, jür tentirep.
Dombıra tüye bolıp otır bozdap,
Sorlınıñ mwñın salıp, küyin qozğap.
Jiberdi-au, ulap-şulap mine bir küy,
Jamırap qozıdayın, qoyday qozdap…
Örtendi änebir üy otqa mazdap,
Şuladı bala-şağa kete jazdap.
Osınday talay ündi töñkeriltip,
Küyşiniñ öz küyine auıstı azdap.
Dombıra älde ne dep zarlağanday,
Aydahar aldında qız arbağanday.
Esine eli tüsip eñireydi küy,
Şeşesi hanışanı qarğağanday.
Anası qwşaq jayıp qol sozğanday,
Twrğanday baylauda özi tap qozğalmay.
Moynına qız bwğauı mıqtap tüsken,
Tek qana aşu qaynap, kek qozğanday.
Qız emes, jalmauız-au, auzı qalay?
Kisi emes aydahar ma, dausı qalay?
Aldaspan anau qanjar erkin bolsañ,
Bwl qızdı süymes edim, bauızdamay.
Qanişer! Hanışa emes, jauız toray,
Qojır qıp jaratıptı qauızdamay.
Dombıra, bostandıqgıñ ırğağın tart!
A qwday jetkiz soğan, auızğa may!
Apırmay, bwdan qalay ketsem eken?
Elime qalay aman jetsem eken?
Bir körip şeşem jüzin körisken soñ,
Jetse ölim, ökinbesten ötsem eken!
Adamnıñ azat bası däulet eken,
Özinde erdiñ erki — säulet eken.
Qaqpanın han Keneniñ kelip bastım,
Qwrılğan mağan arnap näubet eken.
Balası Abılaydıñ Kene me eken?
Sorıma qwday aydap kelgen eken.
Naşardıñ qanın sorıp, janın jegen,
Han emes, qara qaban degen eken!
Apırmau, elge osılar töre me eken?
Törelik elge dwrıs bere me eken?
Qoy boldım qorasına kelip siñgen,
Qwl bolıp osılarğa ölem be eken?
Bwlardıñ jürgen jeri bülik eken,
Qan sorğış, qaralardıñ süligi eken.
Jalınsam aldiyarlap ayağına,
Qaraşaş qara tastay jibir me eken?
Qoyının hanışanıñ aşsam ba eken?
Qanjardı jüregine şanışsam ba eken?
Osınıñ qorlığına baylanğanşa,
Añ bolıp Alatauğa qaşsam ba eken?
Osınday sarındarmen küy kijindi,
Kijingen küydiñ tilin qız da wğındı.
Isqırğan dombırada jılan küyden
Swp-suıq qız jürekke mwz qwyıldı.
Bwrınğı sılqıldaq küy tätti tildi,
Aynaldı aşu şekken küyge zildi.
Ot söndi, qız boyınan qızu ketip,
Tırs etip mahabbattıñ jibi üzildi.
Bilegen bwrınğı küy ıñğayına,
Näzik qız kete barıp öz jayına,
Ornına otırdı onıñ aşulı ayu
Tarağan dombıradan u boyına.
Qwyılıp jatır aşı u qız janına,
U işip qız öziniñ qiyalında.
«Aldımda jigit emes, jılan otır,
Sausağı jez tırnaqtıñ twyağı ma?
Küy emes, dombırası ısqıradı,
Şağuğa älde kimdi ışqınadı.
Jerkeniş mine bireu netken küy ed?
Aynıttı jüregimdi, qwstıradı…»
Degendey mwrnın hanışa tıjıradı,
Dombıra onan arman qızınadı.
Tart äri, taqıldatpay!- dep hanışa,
Qabağın şıtıp, öñi bwzıladı.
Sonımen toqtatadı dombıranı,
Küyşi de äbden şarşap boldıradı.
Hanışa jerdi şwqıp otırğanda,
Erlenip küyşi, qızdan söz swradı:
- Aldiyar!
- He aytasıñ?
- Tilegimdi beriñiz!
- Tañ atsın…

XVII

Tañ attı. Jusauınan auıl ördi.
Jamılıp qırau işik qır körindi.
Otauda bayalıştıñ otı janıp,
Üy işi qız betine bir nwr berdi.
Jeñildi qız jüregi, aqıl jeñdi,
Qızardı, qızdıñ beti tağı özgerdi.
- Tastama dombırañdı, küydi wmıtpa,
Tarta jür sonau tartqan sergeldeñdi!
Bwzğanday özen tasıp jatqan mwzdı,
Jwmsarttı tağı meyirim qatgı qızdı.
Hanışa öz qolımen qwyıp berip,
Sapırıp sarı mayğa qwrt işkizdi.
Astına Sapaq swrday at mingizdi,
Qoş aytıp ıqılaspen oy bilgizdi.
Beline dombırasın qıstırıp ap,
«Uh!» dep, el qaydalap küyşi sızdı.
Artına bir qayrılıp qarap edi,
Körinbey han auılı qala berdi.
Aşılıp aynaladan qara twman,
Nwrlanıp dünie keñip sala berdi.
Sonımen han aulınan küyşi ketti,
Tartatın toqsan küydi Üysin ketti.
Aulınan Kene hannıñ wzağanda
Sapaq swr cap dalanı dürsildetti.
Küyşimen toqsan tarau küy de ketti.
Sarı Üysin Sapaq swrmen üyge jetti.
Kelgen soñ aman-esen auılına
Armandı «Azat» deytin bir küy şertti.

1 pikir