Düysenbi, 16 Qırküyek 2019
Ädebiet 5616 0 pikir 29 Tamız, 2014 sağat 13:04

ALTINNIÑ BUI

 

/poema/

 

Aspan men jerdi jalğap jattandı kün,

Sol künnen sır suırıp aqtardım ün.

Eñ bası qateligi adamdardıñ,

Bilmeydi qayda bara jatqandığın.

 

Bay bolu – bügin bizde bir-aq arman,

Emi joq aurudıñ swrap alğan.

Dauasız sırqatınan ayığa almay,

Qwr ünsiz kürsinedi mına jalğan.

 

Ayırmay adaldıq pen aq-qaranı,

Kök qağaz köñil qwrtı, baq qamalı.

Berekesiz tirliktiñ şoğın kösep,

Wlı aqıl - öli müşe bop baradı.

 

Wrıs-janjal, dau-damay tek şıqpaydı,

Bärine dünie sebep, köpşik qayğı.

Boydağı  ulı uıttıñ äserinen,

Adamdar jürgen jerden şöp şıqpaydı.

 

«Siqır aqşa» aldımen sananı aldı,

Qalıñ el bay-kedey bop daralandı.

Qoğamdı kezip jürgen bir qatelik,

Mendegi tätti wyqını tonap aldı.

 

İİ

 

Qayran abız halqımnıñ körkem esi,

Qaşanda pendelerge ar töreşi.

Esti söz oraladı ornın tauıp,

Bolmaydı igiliktiñ erte-keşi.

 

Qayşa anam – Mäjen qajı nemeresi,

Qaşannan kerilgen keñ keregesi.

«Mıñ bir tün» ertegisin köp aytatın,

«Körgendiniñ ülgisi» degen osı.

 

Äkesi – Sayahmet el biletin,

Şejire, äñgimeşil belgili edi.

Bir tañğa äñgimesin tıñdağan el,

«Ertegişi Sayahmet» dep jüretin.

Şeşem de esti sözben susındağan,

Orayı kelgen jerde qımsınbağan.

Tektilik nağaşıdan deytin bolsa,

Jiender qalay ğana tusın jaman.

 

Keşkilik el orınğa jayğasqanda,

Bala qiyal şığarıp aydı aspanğa.

Şeşemdi şır aynala qorşap alıp,

Bas qoyamız ertegi, oy-dastanğa.

 

- Bayağıda - dep bastap ertegisin,

Tereñde bir kürsinis örtep işin.

Jasaurağan közderin sürtip qoyıp,

Bappenen aqtaratın körkem işin.

 

- Bir tuğan eki jigit bolğan eken,

Ata-anasız twl jetim qalğan eken.

Ekeui su jağalap, balıq aulap,

Birine-biri serik, qorğan eken.

 

Namıstı er kedeylikten jasımağan,

Meyirin bir töger dep osı zaman.

Qwdaydıñ bergenine toba desip,

Ağa-ini eki otbasın asırağan.

 

Atadan qalğan käsip balıq aulau.

Azabın bwl käsiptiñ jan wğar ma?

Balıqtı özen izdep kele jatıp,

Alıstan sağım kördi, tañı bar dau.

 

Daulastı biri «jay bir sağım» dedi,

Bireui «ot nemese jalın» dedi.

Ekeuin magnittey tarta berdi,

Jalğannıñ jaltırağan sağım beli.

 

Jaqın kelse, bir taudıñ kezeñi eken,

Kezeñnen ağıp jatqan özen eken.

Özenniñ küngey beti qızğılt tartıp,

Köringen jwmbaq sırdıñ özegi eken.

 

Pısıq edi inisi ağasınan,

Bir sır wqtı özenniñ jağasınan.

- Qazına bar osınıñ bastauında,

Ne de bolsa tartayıq o basına.

 

İnisiniñ bwl sözin qwp aladı,

Köñilinde joq onıñ tük alañı.

«Mına jalğan dünie - dep oyladı,

Twrğan şığar tağı da sınağalı».

 

Tau asıp, tastı kezip wzaq jürdi,

Özek jalğap, añ aulap, twzaq qwrdı.

Erteñgi keşki besin bolğan kezde,

Jılan köz bastauğa kep twraq qıldı.

 

Tas jarğan köz jasınday bwlağı eken,

Tañ nwrına sağım bop twradı eken.

«Altınnıñ tüsi qızğılt boladı» deuşi ed,

Qızğılt sağım su tübinen şığadı eken.

 

Quanğannan inisi jarılarday,

Qwşaqtadı ağasın janı qalmay.

- Biz altınnıñ üstinde twrmız, ağa,

Bwdan artıq baq qane, tağı qanday?

 

Qwday bizdi qaşanğı jılatadı,

Aytıp em ğoy, tañımız bir atadı.

Jabbar iem, şın süygen adal qwlın,

Osılay tosın sıymen jwbatadı.

 

Ekeui de es şığa quanıstı,

Qos qoldap bwlaq suın jılap işti.

- Ey, allam, wzağınan bere gör dep,

Jalbarındı twrğanday qwran üsti.

 

Az uaqıt es jinap kirisedi,

Jer qazıp, altındı alu dwrıs emi.

Beynetpenen tas qaşap, qwmdı qazdı,

Altın degen baylıqtıñ irisi edi.

 

Küni-tüni ekeui dem almadı,

Altın körgen köz qwrtın jeñe almadı.

Deuşi edi jaqsılıqqa jetu qiın,

Osı şığar joqtıqtan kek alğanı.

 

Sonda da tübin körmey toqtamadı,

Qanağattıñ qaşanda joq qamalı.

Ne närseniñ şekten tıs köp bolğanı,

Aldımen adam degen attı aladı.

 

Mwndayda kün de, tün de kelte süreñ,

Eki ğarip enşi alıp jer tösinen.

Saytan sağım qanağat şegin wrlap,

Keneldi sol altınğa belşesinen.

 

Ağa-ini esi joq, bası qauğa,

Nege sonşa qwmarttı osı jauğa?!

Saf altın ekeuine ğana emes,

Jetetin bükil eldi asırauğa.

 

İnisi ayttı – Qanağat osığan da,

Jetedi jeti wrpaqtı asırauğa -

Degenin qayran ağa tıñdamadı,

Köñil degen tına ma, tasığanda.

 

Esin ap adam attı wlı küştiñ,

Azğın oydan qızarıp kün ığıstı.

Ar sızığın ayırmay, ayğaqtatpay,

Barı ras azğırındı ibilistiñ.

 

Aqıl-esti altınnıñ mısı basıp,

Jauızdıq pen aşközdik wşırasıp.

Dünie şır aynalıp jüre berdi,

Mas adamnıñ basınday qwtı qaşıp.

 

Beyuaqıt, kün men tünniñ arasında,

Bir jaman niet tudı ağasında.

«Altındı men birinşi taptım ğoy» - dep,

İnisi şığar bir kün, talasuğa.

 

Öltireyin, baylıqqa ortaq qılmay,

Jürmeyin aldında onıñ qorqaq qwrday.

Mwnıñ közin qwrtayın dep oyladı,

Äyelimdi, balamdı jaltaq qılmay.

 

Altın körgen perişte joldan tayğan,

Aldı-artın oylay almay jardan tayğan.

Adamnıñ niet-peyili bwzılğanda,

Bauırına jau bolar, ardan tayğan.

 

Oylamadı obalın bwl isiniñ,

Soñınan ergen jalğız tınısınıñ.

Maqpal tünniñ qwmarpaz qwşağında,

Janın aldı, ağası inisiniñ.

 

Azğın oydan jauızdıq jetkizilip,

Esti isten eser bir oy ötkizilip.

Kindikten taraytwğın bir jibek jip,

Jat minezdi jeñe almay, ketti üzip.

 

Ayıbı azğındıqtıñ ata künä,

Jwtım sudı – atau kere atadı da.

Tapqanın tañdayına bir tatpay-aq,

Attandı ini kieli ölim saparına.

 

Künäsiz qan şaşırap japıraqqa,

Qarğıs aytıp qwba bel aqımaqqa.

Tün twnşığıp aspannıñ qwşağında,

Ay qaraydı kinäli topıraqqa.

 

Sanadan serpip tastap san küdigin,

Ağanı alıp wştı tañ dübiri.

Tütinnen jalau baylap auıl twrdı,

Ayğaqtap bwl jalğannıñ mäñgiligin.

 

Ötkenin tez wmıttı adam mına,

Ey, pende, jılar bolsañ, soğan jıla.

Sırğidı suırtpaq jol köz taldıra,

Aynalıp jauızdıqtıñ aralına.

 

Qap-qap altın - pwlınıñ sanın küptep,

Irısım, ırızdığım, tañım qwt dep.

Bir-aq sätte bay bolıp şığa keldi,

Qwrsaqtas jalğızınıñ qanın jüktep.

 

Baylığı eşteñeni oylatpadı,

Sät sayın şığatınday jaylap tañı.

Baylıq-däulet sın deydi iesine,

Dünie-jalğan parqına bolatpadı.

 

Asıp-tasqan bay boldı meyiri joq,

Qayırsız, qanağatsız peyili joq.

Maldı ittikpen tapsa da esi kirmey,

Adaldıqqa jwmsauğa keyibi joq.

 

Jalşınıñ da aqısın jön qılmadı,

Mal şetine tigendi oñdırmadı.

Özge tügil özinen malın ayap,

Mañayına qoñsı da qondırmadı.

 

Kedeydi tügi joq dep sınap aran,

Aşqaraq qwmsarlığı dualağan.

Keşegi joqşılığın wmıtıptı,

Altınnıñ buına mas dübara jan.

 

Öz baylığın küzetip qasañ qılıq,

Tıqqan altın tınşıtpay osal qılıp.

Bireulerdi qañğırtsa joqşılığı,

Baydı altını qañğırttı  masañ qılıp.

 

Saytan sağım jetelep aldamşı ardı,

Pwlı üşin talaydı jardan şaldı.

Imanı men jiğanın eki bölip,

Adam bwzıp kire almas qorğan saldı.

 

Bwl jalğandı tulatqan Kün iege,

Bwralañın tirliktiñ min ie me?!

Öziñdi dünieniñ qwlı qılu

Eñ auır azap şığar düniede.

 

Beymaza dünieqwmar tağı baydıñ,

Tappadı kündiz-tüni janı jaylı.

Altınnıñ buına mas bolğan adam,

Beli şıqqan besigin tanımaydı.

 

Mänsapqa adam janı tez könedi,

Kün sayın bolsa deydi öz degeni.

Altınnıñ buına mas bolğan kezde,

Adamnıñ niet-piğılı özgeredi.

 

Jalğanda jağımpazğa ataq ermes,

Meyirimsiz, sarañdar bata körmes.

Öziñnen qızğanatın däulet – malıñ.

Özgege ötip, eliñe opa bermes.

 

Altınnıñ buın märtter taba almaydı,

Baylığıñ ketpes däulet bola almaydı.

Märege ölip-öşip jetken jeriñ,

Balaña märtebe bop qala almaydı.

 

Aşközdik – adasqanğa alıp qayğı,

Imanı bar jandar eş qorıqpaydı.

Öziñniñ ölip-öşip şıqqan şıñıñ,

Artıña  biiktik bop jarıtpaydı.

 

Biraq, mwnı bayğws bay wğa almadı,

Estilerdiñ aytqanın qwp almadı.

Jer betinde dwrıstap jüre almadı,

Adami şın jılap, şın küle almadı.

 

Qanağatsız qu janı tına almadı,

Dünie şırmauınan şığa almadı.

Saytani bir sağımdı quamın dep,

Imanın joğaltqanın bile almadı.

 

Tünde şoşıp oyatıp, tüsindegi ün,

Qıñsılaydı köñildiñ küşigeni.

Esersoq, esssizdigi opa bermey,

Qattı şoşıp, wlidı işinde mwñ.

 

Bwl jalğannıñ jetkizbey joqqa desi,

Altın sağım arbaydı kökte elesi.

Adamdı qartaytatın uaqıt emes,

Jibergen it tirlikte köp qatesi.

 

İİ

 

Sol jıldıñ qısı boran, ızğarlı edi,

Bay otırğan qonıs ta qwz-qarlı edi.

Däulet-malın özgeden qızğanatın,

Sarañ baydıñ qaharlı, ızğar lebi.

 

Aq boran alay-tüley, sanaulı şaq,

Astan-kesten etti de, bar ändi sap.

Bay auılın bir sätte basıp qaldı,

Tabiğat qatelespeydi adam qwsap.

 

Şirigen baylığınıñ aran bağı,

Qaytsin endi tübine bara almadı.

Jinağan altını men dildäları,

Qu janın aman alıp qala almadı.

 

Adam küni adamsız, küni qarañ,

Dünie kimge joldas – jolı tarañ.

Eki iığı selkildep, ağıl-tegil,

Jılap ta ülgermedi sorlı sarañ.

 

Alttıñ buı salğan özekke qwrt,

Dünie jalğan zañı kezek bolıp.

 

Tezekti domalatqan qoñız keyip,

Jiğanı qaldı solay tezek bolıp.

 

Mal tabuı adamnıñ bolmısınan,

Mal şaşarlıq boları jazmışınan.

Qiın deydi qarğısı adamdardıñ,

Jaratuşı qwdaydıñ qarğısınan.

 

Altın - tura jolıñnan bwradı eken,

Deytindey «aqılıñdı sınap ötem».

Perişteni «jolınan taydıram» dep,

Altın degen qan tilep twradı eken.

 

Beymaza raqım izdep tekke künnen,

Bir jauap taba almay-aq ötkeninen.

Beyopa qataldığı janın jeumen,

Tınış ömir süre almay ötti ömirden.

 

Aynalıp qwrbanına sel-köşkinniñ,

Jiğanı bwyırmadı kelmes künniñ.

Ketpeydi o düniege közdiñ jası,

Şektirer qasiretin örmekşi kün.

 

Süreñsiz mına jalğan san ağatsız,

Aqşa dep adamdıqtı tonap appız.

Bir uıs topıraqqa ğana toyğan,

Tübi joq adam közi qanağatsız.

 

İİİ

 

Qabaqtıñ qırtısına oy tünetip,

Jaulığına oralıp ay tilegi.

Äñgimesin ayaqtap bolğan şeşem,

«Altınnıñ buı qiın» deytin edi.

 

Ömirdiñ mektebinen tuındağan,

Kötergen bar baylıqtıñ buın dalam.

Bek bolu, bay bolu da qiın emes,

Kötere alsa altınnıñ buın, sanañ.

 

Baylıq buı adamnan ötedi eken,

Aqılıñ serik bolsın öte bekem.

Altınnıñ buına mas bolğan kezde,

Aşqaraq köz tük körmey ketedi eken.

 

Altın körse bwzılğan ar atası,

Bola almaydı janıña araşaşı.

Aqıl-esin buına aldıratın,

Altın taqqa otırğan han opasız.

 

Qazirgiler qazaqtıñ saltın bwzıp,

Sıy qıladı toylarda altın jüzik.

Mısqalday altınnıñ da öz buı bar,

Kötere alsañ, sal sonda altın jüzik.

 

Babalarım kümisti ardaqtağan,

Qız körki men börkine salmaqtağan.

Qarapayım, eleusiz körinetin,

Kümiste qasiet bar ardaqtağan.

 

Kümis er, kümis qamşı ırıs degen,

Qalıñdıqtı kümisteu dwrıs degen.

Şayqassa sabır, salmaq beredi dep,

Erdiñ toğız qaruın kümistegen.

 

Bwl fänidiñ qas-qağım sınağı şın,

Wğısar uaqıt bolar bwla küşin.

Qwday özi kümiske quat berip,

Al altındı jibergen sınaq üşin.

 

Jwmbaqtıñ bilmeymiz biz atın äli,

Dünie – mwhit, teñizge batıradı.

Altında eliktetu, elirtu bar,

Kümis – aqıl, sabırdı şaqıradı.

 

Solay, balam, altınnıñ mwratı joq,

Jürgen jeri qantögis, sınağı köp.

Öziniñ jıltırına sengennen soñ,

Köşip-qonıp jüredi, twrağı joq.

 

Altın qwrmet tileydi – ardaqtı bol,

Kümistey bolsañ, asıl salmaqtı bol.

Dep tüyindep, ayaqtap äñgimesin,

Ana meyir özime tañdattı jol.

 

İV

 

Pende ğwmır bir külip, bir jılaydı,

Bir tüysik sezgen aqın jır qwraydı.

 

Jığılıp – sürinbeydi adamğa wqsap,

Jalğanda ağaş qana bir qwlaydı.

 

Aqşağa piskenderdi barı aldağın,

Mansapqor, marğaulardı tör aldağan.

Baylarda mıqtılardan älsiz basım,

Joldarın şırağaylap taba almağan.

 

Bolmaydı asqaqtıqtıñ tegin emi,

Altınnıñ buınan es tebinedi.

Dünieniñ, köñildiñ qwldarı bop,

Adamdar eki topqa bölinedi.

 

Köñildiñ qwlı bolsañ, oqası joq,

Eliñniñ esti sözi, batası köp.

Eger de dünieniñ qwlı bolsañ,

Tübine jetkizbeydi, opası joq.

 

Bügin alşañ basqanmen jalğan keyip,

Mınau bes kün tirlikti jalğan deyik.

Bir uıs topıraqtıñ astındağı

Şirindige aynalar qayran keyip.

 

Batalı qwl arımas, bergen köptiñ,

Estandı, eser bolsañ, elden kettiñ.

Bälenşe degen baydıñ qwrmetine

Altınnan salğan zirat körgen joqpın.

 

Jalğanda jalğan isin haq saylağan,

Danadan, aqıldıdan baq taymağan.

Bayğa da, hanğa da emes, äkimge de,

Aqınğa tağzım etip, aq baylağan.

 

Qaşanda jaqsılıqtıñ köp sauabı,

Adamnıñ öz isine döp jauabı.

Jas bolıp, barlıq künä-künäharlıq,

Qısta qar, jazda jañbır bop jauadı.

 

Zaman köşin özgertip narıq keldi,

Sanamızdı sandaltıp, salıq - beldi.

Altınnıñ buına mas pende tirlik,

Älemdik dağdarısqa alıp keldi.

 

Adam saumaq zamannıñ sıñsığanı,

Sayqal sözdi süyrelep, qırsığadı.

Mıñ dauıstı parlament minbesinen,

Dauısı şıqpay bir şındıq qırsığadı.

 

Toyğa kelgen qız deydi baq degeniñ,

Qoldıñ kiri emes pe – taq degeniñ.

Külli älemdi oyatqan qwndağınan,

Barmaqtay-aq deydi ğoy baq kölemi.

 

Aydı aspanğa bilegen seri nebir,

Tirliginde alañ bar, ör reñi.

Adasqan aralında jalğızdıqtıñ,

Jalğız qazday bop mağan körinedi.

 

Saumal sabır, samalday baysaldılıq,

Ündemeymiz. Bizge tän qaysar qılıq.

Aldına jan salmaydı ündemeuden,

Qayran qazaq, jatsa da ay sañğırıp.

 

Köptiñ isi, sözinde bükpesi joq,

Aqın – jalğız, jankeşti jük köşi köp.

Ömir degen jalğız ben köpşiliktiñ,

Bitispeytin maydanı, nüktesi joq.

 

Sänge aynalıp qwrannıñ şariğatı,

Qaulap östi, saudager qari-qajı.

Ar men wyat baylıqtıñ eñ bastısı

Wyatsızdandı adamnıñ tabiğatı.

 

Qazaq saltı – san qırlı sırı netken,

Suırtpaq sır qozğaydı tili jetken.

Dana halqım kez kelgen jaqsılıqqa,

Qarapayım kümisti ırım etken.

 

Babam salğan sara jol alaböten,

Keşegiden bügingi sana böten.

Örkökirek, pañdıqtan saqtasın dep,

Kümisten öñir-alqa tağadı eken.

 

Babalarım män bergen asıl iske,

Eskerusiz qaladı asıl is key.

Kümis jüzik salmağan äyel qolı,

«Taza emes» - dep ketedi asın işpey.

 

Jat piğıl, jat qılıqtan ada bol dep,

Kümisti salmaqtı da, mazalı ol dep.

Näresteni qırqınan şığarğanda,

Tüsirgen kümisti suğa «taza bol» dep.

 

Altın adam peyilin tarıltadı,

Kümis sırqat dertiñnen jazıltadı.

Kümisten jasalatın zer belbeuler,

Adamdı artıq maydan arıltadı.

 

Kümis qazaq halqınıñ twmarı dep,

Jaqsılıq ataulınıñ twrağı dep.

Kümistelgen ıdıstan susın işken,

«Asqazandı tazatıp twradı» - dep.

 

Altın – qatal, täkappar, ataqqwmar,

Maqtanğandı süyedi ataqtılar.

Kümiste bir tılsım bar qarapayım,

Sol peyilden qasiet odaq qwrar.

 

Jazmışta jıltır jüzde es bolmaydı,

Qasiet te olarmen dos bolmaydı.

Altınnıñ özine say öz iesi,

Iilmeytin qazıqtay bas tañdaydı.

 

Altın salıp serttesken neke bügin,

Jüzik salu – mäni zor, jeke bilim.

Meşitte kümis jüzik salınğanda,

Joq edi ajırasu degen wğım.

 

Bwl sırğa jetpese de şamaları,

Sezimdi qadirleu dep sanaladı.

Atı joq sausaqtarğa jüzik salğan,

Jwbaylar mänin bilmey baradı äli.

 

Atı joq sausaq erek, sana bağı,

Sezimniñ nükte, közi sanaladı.

Däriger qannan taldau alğan kezde,

Däl osı sausaqtan tek qan aladı.

 

Nekeni baylau etip kümispenen,

Ayırıp adaldıqtı bwrıspenen.

Neke suın jwbaylar päk bolsın dep,

İşkizgen kümistelgen ıdıspenen.

 

Kümistiñ kim qadirin tüsinedi,

Salmağımen sabırdı pisiredi.

Sausaqtağı altınnıñ mısqal buı,

Sezimdi sergeldeñge tüsiredi.

 

Ölşeusiz ömirge kim qwnığadı,

Bilmeymiz onıñ işki sırın äli.

Ömirde köp närseden adastırar,

Sezimniñ sergeldeñin kim wğadı?!

 

V

 

Ertede bir top äsker dala sınap,

Ken izdepti Sarıarqa dalasınan.

Ertisten şağılısqan sağım körip,

Jeti şatır saldırğan jağasına.

 

Jeti şatır – Semeyim qwttı meken,

Wlıqqa, kişikke ortaq mıqtı meken.

Altının atomına aynaldırğan,

Kesirdi qazıqbastar wqtı ma eken?!

 

Sarğayğan dalam ünsiz sırğa bögip,

Kesirli qasiretin jılğa bölip.

Talandığa bulığıp tüsken sayın,

Asau Ertis jılaydı jılğa bolıp.

 

Semeydiñ köz saldım da köşesine,

Kiesine qızıqqan dos öşige.

Esti alatın altın tas jinamadım,

Tüyir aqıl jinadım esesine.

 

 

Taza eñbekpen tapqan mal ras wğılğan,

Adal jannıñ eli üşin bası qwrban.

Ömir attı wstazdan sabaq alıp,

Jasığı emes, sır wqtım asılınan.

 

Adal eñbek, mañday ter jiğanğa min,

Aşközdikke boy wrsañ imanğa min.

Alıs emes şığar-au ar maydanı,

Tiınğa satqanı üşin imandarın.

 

Düleyler azdıradı ayağıştı,

Uaqıttıñ sabırı da bayau, küşti.

 

Qwdaydıñ qwbılmalı küni mınau,

Albastı basqanday bir ayanıştı.

 

Ey, adam!

Salmağıñ altınıñdı bas ala ma,

Aqılıñ däuletiñnen asa ala ma?!

Baylıqtıñ twman-buın jeñe almasañ,

Altındı, öziñdi de mazalama?!

 

2008 jıl, 17 qañtar.

(Senbi küni. Siır jılı)

Almahan Mwhametqaliqızı aqın,

Qazaqstan Jazuşılar Odağınıñ müşesi.

Abai.kz

0 pikir