Senbi, 28 Naurız 2020
46 - söz 5747 0 pikir 22 Tamız, 2014 sağat 11:58

ORISTIÑ -EV, -OVNAN QAŞA QWTILAMIZ?

©voxpopuli.kz foto

Qazaqtıñ tegi qalay jazıluı kerek? Şının aytqanda, osı mäselemen basın auırtıp jürgen qaraközder az. Qanşama aytılıp, jazılıp jürgenimen, wlttıq erekşeligimizdi ayqındaytın osı bir mäselege qandastarımız jete nazar audarmay-aq keledi.

Elbası Täuelsizdiktiñ alğaşqı jıldarında-aq, yağni 1996 jıldıñ 2 säuirinde «Wltı qazaq azamattardıñ tegi men äkesiniñ atın jazuğa baylanıstı mäselelerdi bekitu tärtibi turalı» Jarlığın şığardı. Keudelerinde namısı bar qazaqtar atı-jönderin sol kezderi-aq wlttıq erekşeligimiz boyınşa özgertip aldı. Al köpşiligimiz äli sol orısşa bwrmalanğan tegimizben jürmiz. Elbası ädilet departamentterine naqtı tapsırma berip, onıñ orındaluın talap etpese, özdiginen nasihat jürgizeyin dep jatqan qwzırlı organdar körinbeydi. Mısalı, osı joldardıñ avtorı bwdan biraz uaqıt bwrın atalmış mäselemen oblıstıq ädilet departamentiniñ AHAT bölimine barğanda, ondağı qızmetkerlerdiñ biri qwjatın özgertken adam bolaşaqta zeynetke räsimdelgende jäne tağı basqa da jağdaylarda ülken «problemağa» tap bolatının aytıp, keri qayırıp jiberdi. Olardıñ osılayşa tağı qanşa adamdı «rayınan qaytarğanın» kim bilsin?..Osı maqalanı jazbas bwrın, biraz adammen swhbattasıp körgem, olardıñ köbi mwnday Jarlıqtıñ bar ekendiginen habarsız bolıp şıqtı. Osı äñgimeden keyin tegi orısşa bwrmalanıp ketken birqatar adam qwjattarın qazaqşalauğa qızığuşılıq tanıttı. Ökinişke oray, olar osı mäselemen qayda baru kerektigin, kimge jolığatındarın bilmeydi eken. Qwjattı wlttıq dästürge baylanıstı özgertu mäselesimen oblıstıq İİD Köşi- qon policiyası basqarmasınıñ qızmetkerleri aynalısadı.

Bıltır 2487 adam tegin özgertipti

İİD köşi-qon policiyası basqarması bastığınıñ orınbasarı Meñdiqız Otarova men atalmış basqarmanıñ halıqtı qwjattandıru jäne tirkeu bölimşesiniñ basşısı Äliya Mämbetova bizdi eñ aldımen azamattardıñ tegin wlttıq dästürge say özgertu jönindegi Elbasınıñ 1996 jılğı 2 säuirinde şıqqan Jarlığımen tanıstırdı.

— Tegin wlttıq dästür boyınşa köbinese jastar özgertude,— deydi Äliya Qwrmanğazıqızı.— Olardıñ köbisi 16 jasqa kelip, alğaş ret tölqwjat alğanda tegin qazaqı dästürde jazğızıp aladı. Olardıñ birqatarı familiyasınıñ ornına äkesiniñ atına wlı, qızı degendi qosıp jazdırsa, endi bir böligi teginiñ negizgi böligine eşqanday jalğau qospaydı. Mısalı, Arman Mwrat degen siyaqtı. Tegin qazaqılandıru uaqıt ötken sayın köbeyip keledi. Tek ötken jıldıñ özinde barlıq sanat boyınşa tegin özgertkenderdiñ sanı 2487-ni qwradı. Al, biılğı altı ayda 610 adam tegin wlttıq dästürge say özgertti. Bir eskerte ketetin jäyt, biz qwjattı oblıstıq Ädilet departamentiniñ AHAT jäne apostil' qoyu qızmetin wyımdastıru böliminiñ anıqtamalıq derekterine süyene otırıp, jañğırtamız. Mısalı, qwjatta Muldir Muratovna Djumabaeva dep körsetilgen bolsa, biz onı joğarıdağı Elbasınıñ Jarlığına süyene otırıp, Möldir Mwratqızı Jwmabay dep wlttıq erekşeligimizge säykes özgertip bere alamız. Al eger Möldir qwjatınan familiyasın alıp tastap, tek äkesi men öziniñ atın eşqanday jalğausız qaldırudı ötinse, mısalı, tölqwjatın «Möldir Mwrat» dep alğısı kelse, onda oğan AHAT qızmetine jüginuge tura keledi. Sebebi bwl rette Möldir qwjatın tek wlttıq dästürge säykes özgertip qana qoymaydı, sonımen qatar ol öziniñ Jwmabaeva degen familiya-sın müldem alıp tastap, tegin «Mwrat» dep jañartıp jazudı ötinip twr. Mwnday jağdayda azamattar AHAT bölimine barıp jolığuları tiis.

Al endi jwrttıñ «Tegimizdi özgertsek, qwjatımızdıñ bärin özgertu kerek. Erteñgi küni zeynetke şıqqanda da özimniñ sol adam ekenimdi däleldey almay qalamın» dep üreylenui bekerşilik. Sebebi bizdiñ mekeme qwjatın wlttıq dästürge say özgertken adamdarğa sonı rastaytın qosımşa qwjat beredi. Bwl — «Elbasınıñ 1996 jılğı 2 säuirinde şıqqan Jarlığına säykes osı azamattıñ tegi äkesiniñ atına özgertildi» degen jazuı bar anıqtama. Bwl anıqtama qosımşa qwjat retinde tegin özgertken adamğa qay-qay jerde de paydağa asadı. Zeynetkerlikke şığatın kezde qwjatı boyınşa tüytkildi mäselege tap bolıp jatsa, tegin özgertken adamdar tiisti orındardan osınday anıqtama alıp, talap etken adamğa aparıp berui kerek, sonda barlıq mäsele şeşiledi. Azamattar basqa jerlerge de osınday anıqtamanı aparıp, belgili bir qwjattıñ, mısalı, diplomnıñ nemese üy-jaydıñ iesi özi ekendigin däleldeuine boladı. Sonday-aq qazaq äripteri şetelge şıqqanda qiınşılıq tuğızbay ma degen küdikten de arılğan jön. Sebebi tölqwjat iesiniñ atı-jöni ağılşınşa transkripciyamen jazıladı. Qısqası, tölqwjatın wlttıq dästürge säykes jañalaymın deu-şilerge kedergi joq. Ol üşin azamattar halıqqa qızmet etu ortalığındağı bizdiñ qızmetkerimizge jolığıp ötinişin tapsıruı tiis, — dep Äliya Mämbetova bizge qwjat auıstıru jöninde osılay aqparat berdi.

Ötinişti internet arqılı da beruge boladı

Ädilet departamentiniñ AHAT jäne apostil' qoyu qızmetin wyımdastıru böliminiñ basşısı Güljamal Lwqpan qwjattı özgertu üderimi jöninde bılay deydi:

— Respublika aumağında Qazaqstan Respublikasınıñ «Neke (erli-zayıptılıq) jäne otbası turalı» kodeksimen ädilet organdarında tirkeluge jatatın akt jazbanıñ jeti türi belgilengen. Olar: tuu, äkelikti anıqtau, neke qiyudı tirkeu, nekeni bwzu, bala asırap alu, atın, äkesiniñ atın, tegin auıstıru jäne qaytıs bolu. Atın, äkesiniñ atın, tegin auıstırudı memlekettik tirkeu 16 jasqa tolğan QR azamattarınıñ jeke ötinişi boyınşa jürgiziledi. Ötiniş beruşiniñ wlttıq dästürlerge baylanıstı äkesiniñ nemese atasınıñ atı boyınşa tekte bolğısı kelui Kodekstiñ 257-babı 11-tarmağına säykes tegin auıstıruğa rwqsat beriletin däleldi sebepterdiñ biri bolıp sanaladı. 2013 jılı oblıstağı ädilet organdarında wlttıq dästürlerge baylanıstı atın, tegin auıstıru turalı barlığı 47 akt jazbası tirkelse, biıl alğaşqı jartı jıldıqta olardıñ sanı 23-ti qwradı.

Wlttıq dästürge baylanıstı tegin auıstıru turalı ötiniş azamattıñ twrğılıqtı jeri boyınşa beriledi. Sonımen qatar, internet arqılı arız beruge de mümkindik bar. Arızdar elektrondı Ükimet portalında www.e.gov.kz. arqılı toltırıladı. Elektrondıq qızmet tek elektrondıq sandıq qoltañbaları bar Qazaqstan Respublikasınıñ azamattarına ğana körsetiledi.

Tegin özgertkenderge kedergi joq

«Zeynetaqı töleu jönindegi memlekettik ortalığınıñ Batıs Qazaqstan oblıstıq filialı» RMQK-nıñ direktorı Asqar Qojımov ta qwjatın wlttıq dästürge say özgertken azamattarda zeynetke räsimdelgende, eşqanday kedergi bolmaytının aytadı.

— Talay adam atı-jönin, tegin özgertip, jaña qwjatqa ie bolıp jatqan joq pa? Men öz basım osı jağdayğa baylanıstı tüytkildi mäseleler tuındadı degendi estigen emespin jäne onday jağdayat bizde tirkelgen joq. Qwjatın özgertken azamattardıñ «Tegimdi özgertemin dep jürip, jinaqtağı qarjımdı joğaltıp almaymın ba?» dep üreylenui dwrıs emes. Atı-jönin, tegin özgertkenimen, olardıñ jinağı eşqayda ketpeydi. Är adamnıñ zeynetaqı jinağı öz şotında saqtaladı. Bwrın ärbir azamattıñ äleumettik kodı (SIK) degen boldı, qazir onı IIN-men auıstırdı. Osı IIN arqılı adam tegin qalay özgertse de boladı. Zeynetke räsimdelu barısında IIN arqılı azamattıñ zeynetaqı jinağı bir şotqa jinaladı. Mınanday jağday da boluı mümkin. Mısalı, keyde bir adamnıñ atı-jöni är jwmıs ornında är türli jazılatın jağday da kezdesedi. Ol bir jerde Mırzağaliev bolsa, ekinşi bir jwmıs ornında Mwrzağaliev, al üşinşi bir jerde Murzagaliev dep jazıluı mümkin. Nemese qız kezinde Jalğasova dep jazılıp, küyeuge şıqqasın Nietqalieva bolıp özgertedi. Jäne onıñ jinağı är türli şotta boluı mümkin. Mwnday jağdayda ol adam IIN-ı arqılı anıqtaladı. Tegin özgertken adamdar bizge kelip, zeynetaqı jarnasın bir şotqa jinaqtap beruimizdi swrap, ötiniş jazadı. Onıñ ötinişine säykes bir şotqa jinaqtalğan jinağı odan äri birıñğay zeynetaqı qorına audarılıp, sol ortalıqta saqtaladı.

Tağı bir ayta ketetin jäyt, jañağıday är türli jazılğan familiyamen jürgen adamda tüytkildi jağday tuındasa, onda ol soñğı jwmıs ornına barıp, atı-jöniniñ, teginiñ özgergenin anıqtaytın qwjatqa mörin soqtırıp äkeledi. Eger ol mekeme türli jağdayğa baylanıstı jabılıp qalsa, onda mwnday anıqtamanı mwrağat (arhiv) bölimi arqılı aluına boladı. Al eger onıñ tegin anıqtaytın qwjat mwrağat böliminde de bolmağan jağdayda, onda ol azamatqa tegin sot arqılı däleldeuge tura keledi. Bwl aytıp otırğan jağday tölqwjatın wlttıq dästürge say özgertken adamdarğa qatıstı emes. Elbası Jarlığı negizinde tegin özgertken adamdarğa eş jerde kedergi bolmauı tiis.

Qazaq ekenimizdi birden tanitın bolsa…

Qazirgi tañda köpşiligimiz tegimizge orıstıñ -ev, -ovın, -in, -inasın (mısalı, Jwmabaev, Ğabdullina) qosıp jürgenimizben, qwjattarın wlttıq erekşelikke säykes jañğırtqan azamattar tegin türlişe jazğızıp alıp jür. Mısalı, olardıñ keybiri tegine «wlı, qızı» degendi qosıp, Mwratwlı, Maratqızı bolıp jürse, endi birqatar azamattar qwjatına öz atın jäne äkesiniñ atın eş jalğausız, mısalı, Gülnar Talapqali dep jazğızğan. Bwdan basqa äkesiniñ atına «tegi», «äuleti», «nemeresi», «kelini» degen sözderdi qosıp jazdıratındar da bar. Mısalı, Temirbektegi, Sabır äuleti, Nwrğali nemeresi, Samat kelini degen siyaqtı. Bwdan basqa öz atına ata-baba sözderin qosıp nemese ruın, tuğan jerin, tipti küyeui men öziniñ tegin qatar tirkeytinder de bar.

Al, tağı bireuler qazaqşanı da, orısşanı da qoyıp, parsılardıñ stilimen tegine «i» ärpin qosıp, Äsem Hanafi, Talğat Sanati dep «modnıy» familiya jasap alsa, qaysıbiri Qanat Mırza-ğali, Gülden Bek-Äli dep özgelerden erekşelengisi keledi. Soñğı kezderi baspasöz betterinde Qanattın Maratı, Dükenbaydıñ Güljanatı dep äkesiniñ atına –nıñ, -niñ, -tıñ, -tiñ jalğauların qosıp jazatındar da kezdesip qalıp jür.

Osığan oray, köpşiliktiñ pikiri de är türli. Osı taqırıpta äñgimeleskende, tanıstarımnıñ köbi tegimizdi birıñğayğa köşirip, armyan, gruzinder sekildi qazaq wltınan ekeniñdi birden tanıtatın nwsqağa köşu kerek degen pikir ayttı. Qalay bolğanda da tegimizdi tüzeu mäselesimen aynalısatın uaqıt jetti. Bwl jwmısqa qwzırlı organdar qaşan kiriser eken? Bwlay dep otırğan sebebim, jwrttıñ qwjattarın jappay auıstırıp, tegin qazaqılandıru üşin Ükimet tarapınan pärmendi nwsqau kerek siyaqtı. Äytpese, Elbasımız «Wltı qazaq azamattardıñ tegi men äkesiniñ atın jazuğa baylanıstı mäselelerdi bekitu tärtibi turalı» Jarlığın bwdan 18 jıl bwrın şığarıp tastağan joq pa? Sonımen, qwjatımızdağı orısşa bwrmalanğan tegimiz qaşan dwrıstaladı eken?..

Ayşa Ötepali

http://alashainasy.kz/

Taqırıp özgertilip alındı. Tüpnwsqadağı taqırıp: Tegiñdi qaşan qazaqılandırasıñ, bauırım?!

0 pikir