Düysenbi, 16 Qırküyek 2019
Ädebiet 4283 0 pikir 20 Tamız, 2014 sağat 11:50

Käken Qamzin. KEZDEYSOQTIQ PEN ZAÑDILIQ

Osı äñgimeniñ nobayı Oral qalasınıñ aeroportında qoyın däpterime tüsip edi. Aqpannıñ ayağı, naurızdıñ bası bolsa kerek. Almatığa wşa almay otırmız – tütegen boran. Köz aştırmaydı. Bastı keyipkerdiñ atı da sol jerde oyıma sart ete qaldı. Oral oblıstıq teleradiokomitetiniñ törağası Naurız Sıdıqov degen asa tärbieli, inabattı ağamız bar edi – sol kisiniñ esimin syujetke tayanış ettim. Äri qaray oqiğa öz arnasın tauıp jüre berdi.

                                                                                                                    

                                                                        (äñgime)

      Osı aeroport bitkenniñ bäri bir-birine wqsas-au. Qayır men Keyptaundıki, Almatı men Düyşenbiniki. Zäulimi de, täbenegi de. Wlı qalanıki de, şağın şahardıki de. Qonıp jatqan laynerler, wşıp jatqan laynerler. Qayşalıstıñ qaynar közi naq osında ma dersiñ. Adamzat wtqırlığı, tiri jan sapırılısı da aeroport siyaqtı jerde ğana anıq seziledi. Señdey soğılısqan halıq. Tüstiktiñ ala taqiyaları men teristiktiñ untaları osı jerde toqaylasadı. Baku, Novosibirsk, Taşkent, Noril'sk, Aşhabad, Magadan. Aluan-aluan megapolisterdiñ attarı efirdi şırq aynaldıradı. Parij, Berlin, Pekin, Madrid, Stambul, Varşava. Tağısın tağılar. Tolassız keldik-kettik.

     Aeroporttar bir-birinen aumaydı. Sırtı da, işi de. Dauıldan keyingi wyi qalu da osında. Dauıldan keyin emes-au, dauıl wylıqtırğan tınıştıq. Qaljırağan, qalğığan jwrt. Asıqqanda düniedegi twman, bwrqasın bitkenniñ nebir kökesi aeroport töbesine töne qaladı. Jol bermeydi, tüge. Jartılısqa äli de täueldi ekeniñdi  endi nege moyındamasqa, osındayda moyındaysıñ. Tabiğat pen aeroport lauazımıña pısqırmaydı da. Tauıñnan da, tağıñınan da tüsip, reysin kütken qatardağı jolauşılar qatarına qosılasıñ. Samolet degeniñ ayaq arta salar derbes mäşineñ emes.

     Üderis pen ırğaq, tınıştıq pen sılbırlıq – bäri aeroportta. Qarama-qayşılıq, paradoks. Aytqandayın, qarama-qayşılıq ilip alardı ilgeri basqızbauşı ma edi, dinamikanı, damudı demeuşi me edi...

     Osı küni ne köp – jolauşı köp, turist köp, romantikterdiñ sandalbayı köp. Sen de – solardıñ birisiñ. Jolauşısıñ, aspanğa jalınıştı müsäpirsiñ. Otıra qalıp, bajaylay qarasañız, saparşılardıñ özi eki türli. Biri – tızıldaqtar, ekinşileri – sabırlılar. Tızıldaqtar «äri jıldam, äri senimdi, äri jaylı» «Aeroflottı» jeriine jetkize sıbap restoranğa tartadı, sabırlılar basqa salğan soñ, ne qayran degendey kitap, jurnal qaraydı, köz şırımın aladı. Bäriniki bir hareket – uaqıt ötkizu.

     Osı mına özimdi qay topqa jatqızsam eken, biologiyadağıday bauırımen jorğalauşılardıñ bäleninşi klasınıñ tügleninşi türi degendey. Külemin-au, külki seniñ ne teñiñ, aldımen üyiñe jetip alsañşı, sorlı-au? Omalıp otırğanıña da bir kün. Äbden mezi boldıñ. Büytip demalğanı bar bolsın, bala-şağamdı sağındım. Mına jwrt ta men sekildi iştey tınıp otır-au, üyrenşikti tirşiligine, dağdılı küybeñine oralğanğa ne jetsin.

     Jan-jağıma köz tastaymın – qalğıp-mülgip otırğan el. Meniñ oñ qoltığımnan säl ärirekteu jası otızdardı alqımdağan aqsarı jigit jaylasıptı. Qası sirekteu me, qalay? Sol jaq şekesinde bolar-bolmas sızatı bar. Jiren şaşı osı küngi bozbalalardıkindey, qwlağı men jelkesi körinbeydi. Qadalıp qalıptı. Qadalğanı – jasıl mwqabalı eki eli kitap. Bir kitabi ğana, momaqan jan boldıñ ğoy dep sırttay ton pişemin tek otırmay. Özge jastar duıldasıp, jarqılday külisip, sırttağı arbasu men arpalıstı eleñ qılğısı kelmeydi, mınau sıqıldı bwyığı emes.

     Aeroport, aeroport, aeroport. Artur Heylidiñ osı attas roman bar ma edi. Qalay edi, oqiğası alpıs jetiniñ qısında bastaluşı ma edi? Äy, qoyşı, sonı, äne, bizdiñ reysti jariyalap jatır-au deymin. Iya, sät...

- Moskva – Oral – Jezqazğan – Almatı   marşrutı  boyınşa  wşatın  №511  reyske tirkeu bastaldı! – degen Domodedovo bikeşiniñ süykimdi swñqılı qwlağıma mayday jağıp baradı. Jolımız bolğay. Ketetin boldıq, äyteuir, wşatın boldıq, äyteuir. Tekseruden eki märte ötip, tiesili kresloma jayğasqanda barıp, däl qazir qanat qomdarımızğa anıq közim jetkendey boldı. Äytpese, kim bilsin... Mañday terimdi sürtip, salonnıñ bas-ayağına köz jügirttim. Mässağan, manağı körşim tağı däl oñ jağıma jayğasıptı. Kezdeysoqtıqtı qara. Qolında bayağı jasıl kitabı. Äkem-au, osı ne oqıp otır, sonşama şwqşiyatınday qanday detektiv. Osı küni eldiñ bärine detektivtiñ şalığı tigen. Özim de kitapqwmarmın.

-  Ğafu etiñiz, qızıq pe eken? – mınau naqwrıstıñ swrağı boldı endi, ne şaruam bar

edi?

- Ağası,      orekeñderdiñ     Şukşini     ğoy,   «Aylı     tüngi    swhbat»    qoy,    ermek bolsın degenim ğoy, - dedi de qoydı. Üninen mazamdı almañızşı, jayıñızğa otırğanıñızğa ne aqı alasız degen tilek añğarıladı. E-e, qoysaq qoydıq. «Ğoy» men «qoydı» jiiletip jiberedi ekensiñ, francuzdarşa «r» dıbısına «ğ» dıbısın aralastıra söyleydi ekensiñ  dedim iştey erekşe belgilerdi tizbeley. Meni de professional deydi-au, özim de «qoy» men «ğoyğa» auısıp bara jatqannan saumın ba? Qoy, jarqınım, mızğıp al dep özimdi özim ügittey bastadım.

     «TU-154» - iñ jaylı ğoy, şirkin. Samauırın qaynağanday bolar-bolmas ızılı ğana, jürisi bilinbeydi. Tipti bir ornında qalıqtap twrğanday. Eş añğarmaysıñ. Biiktik pen qaşıqtıqqa mwrın şüyire qaraysıñ. Solay, äne, qwşaq-qwşaq kilometrler bwrınğı biliginen ayrılğan, adam psihikası qara jerdiñ betimen emes, zeñgir köktiñ astımen zımırauğa äbden dağdılanıp alğan. Şaqırımdar şarttılıqqqa aynaldı. Tüske taman Almatıdan şığıp, keşke qaray Mäskeu şayına iligesiñ. Ras-au, osı... Äne-mine degenşe, äp-sätte Almatınıñ däl töbesinen dik ette tüstik. Kädimgi künde körip jürgen öz qalam. Küz ortasınıñ qalası. Basqa jaqtan da kelmegen sıqıldısıñ. Qoñırjay tün, şamdarı jarqırağan qoñırqay köşeler. Aeroport pen qala arasına  qatınaytın jürdek avtobus zırıldatıp otırıp üydiñ janına äkelip tastadı. Bala-şağama bazarlığımdı ülestirip, märe-säre bolıp jatırmız. Oy, däuren-ay, osınıñ özi bir ğanibet. Eluge entelegen şaqta otbası qızığın on jwmaqqa da ayırbastamaysıñ. Kim ne dese, o desin, öz jönim – osı.

     Aldığa as ta keldi. Äyelim şäy qwyıp otırıp:

- Qatqan «Evropa» stenkasın tıqtırıp qoydım. Soğan pwl kerek bop twr. Qarastır bir jerden, - dedi.

- Onı qaytpeksiñ, osındaydı eki jıl bwrın alğan joqpız ba? Sonda mınalarıñdı otqa jağasıñ ba? - dedim jurnal qaray otırıp.

- Elden   kembiz   be,  ana    Ftordıñ   törinen  «Admiraldı»  körip,  şalqamnan  tüse jazdadım. Qalay qatardan qalamız. Kelgen jwrttan wyat. Ana bizdegi jaman-jäutik muzıkanttardıñ özi «Drezden» men «Zal'cburgti» alıp jatır, alıp jatır...

-  Qwlaq  etin  jemeşi, ızıñdamaşı, bügin  tüni ölip qalmasaq, erteñ de kün bar ğoy, - osılay dedim de şınayağımdı töñkerdim. Olay demey gör, tün wyqıñdı tört emes, segiz böler.

     Erteñinde prokuraturadağı qızmetimie kirip şıqtım. «Demalısta jürgen adamsız, Näke, eşkim mazalağan joq. Ortalıq Komitet jaq ta tınış. Qam jemeñiz, sizdi joqtatpaymız», - dep jatır jaltır bas kömekşim. Boptı, dwrıs eken. Jaraydı, abajaday kabinette tekten-tek otıra beru jön bola qoymas mına kisige senbegendey. Qızmetkerlerden wyat-tı. Bir qağazdardı aluğa ğana kelip edim deyin de keteyin. Garajdan mäşine şaqırtayın.

     Almatı şetindegi bwrañ-bwrañ köşelerge tüsip wzaq jürdik. Aqırı künşığıs jaq töbedegi ziratqa kelip twmsıq tiredik. Mana balalar men jasöspirimder teatrı artındağı gül bazarınan bir şoq qızıl rauşan satıp alğanmın. Bwl jerde meniñ jalpaq düniedegi eñ jaqınım – anam jatır. Alıs sapardan oralğanda osında bir soqpay ketpeymin. Kelini men nemereleri mwnda at izin salmaydı. Äjesiniñ tärbiesin körgen ülken qızım kelip twruşı edi, twrmıs qwrğalı ol da qoydı. Öziniñ maması bolmağasın qaytsin, öz şeşesi tiri.

     Öliler basına gül äkelu qazaq dästürinde joq. Biraq meniñ şeşem közi tirisinde hoş iisi añqığan rauşandı ölerdey jaqsı köruşi edi. Qolımdağı gülgüldi tıqır şöp basqan tömpeşik üstine qoydım. «Men keldim, apa». Şlyapamdı alıp orındıqqa otırdım. Jım-jırttıq, küzdiñ jılımıq küni. Onı bwl jarandar qaytsin, päni qızığına qayta qalay qol sozsın. «Wmıtpasañ boptı» degendey mılqau tömpeşik. Swlıq tüsken dünie. Tınıştıq. Qay jerdiñ molasın körseñ de osınday. Bir-birine wqsaydı. Anau jerde zirat jwmısşıları şım qoparıp, däm-twzı tausılğan bireuge orın saylap, älek bolıp jatır. Sonadayda qaytıp bara jatqan qaralı şeru. Dariğa-ay, ülken men kişiniñ, wlı men swmıraydıñ bas qosar jeri, teñeler jeri, mine, osı-au. Zirat-au... Añğarsam, mwnda da özindik subordinaciya bar eken. Mıqtılar molası äli de mıqtılıqtan kende emes, eñsesi biik eskertkiş, äşekeyli-boyaulı, «Ölgennen keyin de biz aruaqtar äleminiñ törindemiz» dep twrğanday. Meniñ apam ğoy, meniñ apam, şap-şağın temir şarbaqtıñ ortasında. Jalğız adamğa arnalğan mäñgilik türme. Zirat aeroport emes. Sapırılısudan ada, qayta oralu joq... Bärimiz de, erte me, keş pe, osı töbeşikten tabılarmız. Men de, sen de. Anau da. Men kimmin osı? Adam balasımın. Men kimnen kemmin osı? Eşkimnen kem emes şığarmın. Meniñ anam şe? Ol kisi zatı bölek jan edi ğoy, men üşin wlı twlğa edi ğoy. Endeşe, men onı nege kişireytem, meniñ şeşemniñ ziratı osı jwpını qalpında qala bermek pe? Jetimsiretip qoyam ba? Qoy, ağaşı qwrısın, müligi qwrısın. Dünie örtenip ketse de mına degen eskertkiş jasatamın. Toqtay twrıñdar, bälem, körermiz äli-aq... Dwrıs, osıñ jön dep özime özim dem beremin. Köpten beri wstatpay jürgen qılmıskerdi qolğa tüsirgendeymin. Ol kim? Ne bolmasa, talay jıl adasıp jürip, endi dwrıs şeşim tapqan ğalımğa wqsatamın özimdi. Qılmısker de, ğalım da – meniñ özim. O, toba! Özimdi özim wstadım...

     Qas qarayıp qalıptı. Aqırındap sırtqa bettedim. Tiri adam tirligin jasaydı. Jel soğıp twr. Küz ızğırığı, mwzday jel, say-süyegiñnen ötedi. Tura körden soğıp twrğanday.

-  Sälemetpisiz,  ağası!  -  qaydan   şıqqan   ün?  Sostiıp   twrıp   qaldım. Au,  mına qızıqtı qara! Samolettegi aqsarı tanısım älgi. Ne derimdi bilmey sasıp qaldım.

-  Ağası, men sizdi bağana kördim ğoy, wzaq otırdıñız ğoy, şaması, jaqınıñız ğoy, - dedi aqsarı jigit bwl jolı tañdanarlıq sözşeñdik tanıtıp.

- Iä, aynalayın, şeşem ğoy, jatqan jeri jaylı bolğır.

- Sizdey balası bar ol kisi baqıttı ğoy, - dedi ol meniñ apamdı tiriler sanatına qosa söylep. - Meniñ de anam osında. Sağınıp qalıppın. Reseydegi Qasım qalasında twramın ğoy. Siz sekildi biraz mwñdasqım keldi ğoy. Al, ağası, tanısıp qoyalıq, meniñ atım Naurız, öziñizdiñ nıspıñız şe?

     Apırmau, appay, mınau zaual bolmasa igi edi. Tolıp jatqan netken sayma-saylıq, netken dälme-däldik. Seskenbeyin deseñ de bolmaydı, Auzıma söz tüser emes. Rasında da...

- Meniñ de atım Naurız, adaş, attas boldıq, -  dedim  dauısım  qaltıray.  Ol  bälen demedi. Bwl wqsastıq onı selt etkizbegen siyaqtı. Men onıñ betine wzaq qaradım, anıqtay qaradım. Oylı jüzdi, köñili jüdeu adam. Qasına otırdım, temeki twtattım. Qara märmardağı orta jastağı äyel sureti ekeumizge müsirkey qaraydı. Eki Naurızdı da ayaytın sıqıldı. Analardıñ bäri ayauşılıqtan jaratılğan-au osı.

     Kişi Naurız mağan qaradı.

- Men   äneu   küni   Vasiliy   Makaroviç   Şukşindi   oqıp   otırdım   ğoy.  «Aylı tüngi swhbat» qoy. Eñ soñğı äñgimesine «Ziratta» dep at qoyıptı. Sonda mınanday joldar bar, ağası: «Öz basımdı ziratqa belgili bir maqsat jeteleydi. Osınau tömpeşikter arasında erkin de oqıs oylar keledi». Qalay tauıp aytqan. Osınday jerde ğana aldı-artıña qaramay tereñ oyğa şomasıñ. Oyıñ da, boyıñ da tazaradı. Sekemdenbey, üreylenbey batıl silteysiñ. Şirkin, münday aşıqtıqqa ne jetsin... Ağası, meniñ közim körkem ädebietpen aşıldı desem de boladı. Özim oqığan kitaptardıñ betterinde biz siyaqtılardıñ «bılşıldapsıñ, bäri jalğan» degen rezyumeleri örip jüretin. Kösemsigen bozbalalar men qız-qırqınnıñ nigilizmi de bayağı. Öz basım onday şatpaqtardan aulaq edim. Şeşemniñ arqasında kitap sıylap östim. Şukşinniñ älgi äñgimesi mağan qattı äser etti. Qay-qaydağılar esime tüsti. Men, ağası, şeşemniñ o düniege attanuına sebepşi jandardıñ birimin desem de boladı. Onıñ jırı köp. Siz, nege ekenin bilmeymin, mağan wnap otırsız. Eger siz jazuşı bolsañız, sentimentaldıq şağın äñgimege syujet tauıp berer em, - dedi kişi Naurız kürsine otırıp.

     Men jazuşı emespin degendey basımdı şayqadım. Oğan bäribir sekildi. Äyteuir, bireuge aytılatın äñgime ğoy tübinde. Tıñdayın. Ol oramalımen alaqanın ısqılay otırıp, äñgimesin onan äri sabaqtadı.

- Men  osı  Almatıda tuıp-östim.  Äkem tramvay jürgizuşisi bolatın. Ol kisi jaqın tuısımday ğana este qalıptı. Ol bizden bölek twratın, onıñ sebebin osı künge deyin bilmeymin. Şeşem de mağan aşıp ayta qoymadı. Äkem mağan ömiri ıqılas bildirip, bauırına tartqan emes... Şeşem ajarlı kisi edi. Mına suret jası wlğayğanda tüskeni ğoy. Men bes jasqa kelgende äkem dünie saldı. Ol kisi Taşkent dañğılındağı eski ziratqa jerlendi. Şeşem marqwm mwnda. O düniede de bastarı birikpedi. Solay, solay. Şeşem mwğalim edi, Osındağı bir mektepte himiyadan sabaq beretin. Meni adam qılıp şığaruğa bar küş-jigerin jwmsap baqtı marqwm. Eseygen kezim, bärin tüsinem ğoy. Bizdi tastap ketti eken dep şeşem äkemdi äste jamandamaytın, qayta, jaqsı qılıqtarın eske aludan eş jalıqpaytın. «Seniñ äkeñ asa momın, adamgerşiligi mol jan edi», - deytin. Bwl sözine bwlqan-talqan bolatınmın. Töreligin öziñiz aytıñızşı, otbasınan bezip ketken jandı adamgerşiligi mol edi deudiñ özi moral'ğa mañaylay ma? Mañaylamaydı. Meniñ o kezdegi tüsinigim sonday, oqtay tüzu bolatın, birjaqtılıq qoy, ärine. «Seniñ äkeñe men süyip qosıldım. Äytpese universitette oqığan kezimde bir galogen, himiyalıq element ölerdegi sözin aytıp bes jıl jürdi», - dep kületin. Söytsem, sonday bir kisi bar eken, qazir professor, bir fakul'tettiñ dekanı körinedi. Atı kim edi, jaña ğana tilimniñ wşında twr edi. Apıray, osı...

     Meni tağı ürey biley bastadı. Mına jigittiñ aytıp otırğanı bizdiñ tapaltaq Ftor ekendigine şäk keltirgenim joq endi. Sener-senbestey:

-  Bälki, Ftor Demeuov şığar, - dedim. Basqa  bireudi atar degen tüyirdey ümit säulesi

lıp-lıp etkendey ar jağımda.

-  Däp özi, onı  siz  qaydan bilesiz? Ftor  Pişpekwlı Demeuov. Äy, biraq onday belgili adamdı bilmey sizge ne boptı. Biraq mäsele onda emes. Şeşem ekeumiz el qatarlı tütin tütetip jattıq. Men erjettim, orta mektepti medal'men bitirdim. Sol jılı KazGU-diñ zañ fakul'tetine oquğa tüstim. Bäri şeşemniñ arqası, özimniñ ölermendigim. Eşkimnen kem bolğanım joq. Materialdıq jağın aytpaymın. Süyeneri joq bala qaysar bop ösedi eken. «Ä» dese, «mä» deuge dayar twratınmın. Şeşem marqwm meni şpana bolıp, köşe kezip kete me dep bezek qağatın. Osı küni televizordan «Adam jäne zañ» ciklınan jap-jas qılmıskerlerdi körip jürgen bolarsız. Men solardıñ jasında edim. Äyteuir, abıroy bolğanda, eşteñege wrınbadım, eşkimge soqtıqpadım. Birinşi kurstı ılği «bespen» bitirgenimde şağın toy jasadıq. Özimizge jaqın kisilerdi ğana şaqırdıq. Dastarhanımız asta-tök bolmağanımen köñilimiz keremettey şalqıdı. Şeşem öziniñ süyikti «Läylim şırağın» aytıp otırdı. Şirkin-ay, qarağan ekeş qarağan da öz jerinde dürildemey me... Öz ortaña ne jetsin. Endi, mine, böten eldiñ işinde jatırsıñ, qayran şeşem, beybaq anam. Wlıñ da böten jwrttıñ bodauında jür...

     Ol mañdayın sipap äldeneni oyına tüsirgendey biraz otırdı. Onan soñ iığın ezip twrğan zil-auır salmaqtan arılarday qos jauırının qozğap-qozğap jiberdi, onan soñ barıp:

- Siz  de  student  bolğan şığarsız, ol eşqaşan wmıtılmas şaq qoy. Ol jıldardıñ

qayta oralmaytını öz aldına. Joldas, dos qanşama. Kamal degen dosım bar meniñ, qazir Taldıqorğanda twradı. Tamaşa änşi, sauıqşıl jan, qaladğı oyın-toydıñ tuı. Bir küni öner institutı, qazir qaytadan konservatoriya atalıptı ğoy, studentteriniñ Jaña jıldıq keşine qoyarda-qoymay ertip bardı. Onday jiınğa baruım alğaş ret emes-ti. Biraq däl, däl sol keştiñ meniñ ömirimde öşpestey iz qaldıratının bilsemşi sol uaqıtta (ol äldebir şapağattı sätterin eske alğanday süysinerliktey jımiıp qoydı). Şeyk, tvist, rok-n-roldıñ tübin tüsirdik. Val'spen qosa basımız şırköbelek aynaldı... Aytpaqşı, siz jalıqqan joqpısız? Keş batıp keledi. Onanda oyğa tüsip, äñgimemizdi bir jılılau jerde, mäselenki, restoranda jalğatırsaq qaytedi? – degen wsınıs ayttı. Op-oñay köne kettim. Men bilsem, adamnıñ öz qılıqtarın ölşep-pişip jatpaytın kezderi de boladı ğoy...

- Men onımen sol keşte tanıstım, dälirek aytsam, Kamal tanıstırdı. Birden qwlap

tüskenimdi alğaşında moyındağım kelmedi. Qayteyin, äy-şäyğa qaramay ala jönelse. Äliya eken ol qızdıñ atı. Mına qızıqtı qarañız, meniñ şeşemniñ de atı Äliya. Ğaşıqtıq jırlarındağıday biraz uaqıttan keyin es-tüsten ayrıldım. Onday iirimge tüsken adam ne qwridı, ne baqıt qwsına qolı jetedi. «Mahabbat – adam balasınıñ eñ  wlı tuındısı», - depti ğoy bir danagöy. Osı sözdiñ aqihatqa qanşalıqtı juıq ekenin bilmeymin, biraq süyispenşilik adamnıñ özin danışpandar qatarına qosatınına äli de senemin. Filosoftarday öz tezisterimdi şatpaqtap kettim. Ayıp etpeñiz. Siz tamaq ala otırıñızşı. Sonımen ol kompoziciya fakul'tetinde oqidı eken. Aylar öte bir-birimizdi körmesek... Iä, dwrıs aytasız, twra almaytın boldıq. Kele-kele onıñ «Pinkerton, Puaro, Megre, Plevako» degen äzilin estimesem, qoñıltaqsitın boldım. Sağınatındı şığardım. Oñaşada, üyde otırğanda onıñ skripkağa arnalğan şağın p'esaların tıñdaytınmın. Iä, magnitofonğa jazıp alğanmın, özi orındağan. Talasıp ta, bwrtiısıp ta qalamız. Ol Alemdar Karamanov siyaqtı modernge iş tartatın siyaqtanatın, men bolsam wlttıq dästürdi wnatamın. Biraq biz üşin bwl ne, täyiri. Äliyanı men janımday jaqsı körip kettim. Ne üşini nesi, ağası-au? Onı qaydan bileyin. Ne üşin ğaşıq bolğanın biletin adamğa men at basınday altın berer em. Ol da meni süyetin. Ras aytam. Küzdiñ osınday bir tüninde:

- Naurız, men seni süyemin.  Sen  senesiñ  be?! Alıstap  ketetin  sekildisiñ sen menen.

Qorqamın, boyımdı ürey bileydi, - degeni bar moyıl közderi şarasınan şığıp. Sol kezde-aq jarqırağan künimizdiñ bayansız ekenin sezgen eken ğoy bayqws qız. Men sırt sipatqa mäz bop jürip, işki sırğa üñile almappın. Köñil audarmappın.

     Kişi Naurız sol bir düdamal şağın qayta eske alğanday şanışqımen aldındağı mäzirin şwqılap biraz ünsiz otırdı. Men de jarıtıp eşteñe ayta qoymadım. Tıñdap qana otırmın. Beytanıs adamğa ilesip restoranğa kelgenim ne degen oy mazalaydı ana jağımnan da, mına twsımnan da. Degbirim qaşa bastadı. İştey äy qoyşı, boları boldı, küttim aqırın dep orındığımda bir eñkeyip, bir şalqaydım.

- Äne-mine degenşe, eki  jıl  zımırap   öte şıqtı. Şeşem  zeynetke şıqtı. Auıra

beretindi şığardı, - dep aqsarı jigit äñgimesin sabaqtadı. - Ana-mınanı aytıp qıñqıldauın köbeytti. Özim otbası qızığın köre almadım, eñ bomasa kelin jwmsap qalayın. Qos Äliya bolıp jarasıp otırayıq, alıp kel dep künde mazamdı aladı. Qabıl aldım, qabıl almay qayteyin. Şeşeme uäde bersem de jayımdı Äliyağa imene-imene jetkizdim. Ol meni jaña körgendey külimsirey wzaq qaradı. YA joq, ya jaraydı demedi. Mamasımen aqıldasatın boldı. Dwrıs qoy, tuğana anasınan asıp qayda baradı, ata-anasınıñ aq batasın almağan qız oña ma. Men, şındığın aytsam, onıñ äke-şeşesin de, qayda isteytinin de bilmeymin. Onıñ mağan bir tiınğa qajeti joq.

     Erteñinde bas poştanıñ qasındağı universitet skverinde jolıqtıq. Äliyanıñ jüzi ört söndirgendey. İşim mwzdap sala berdi, bir swmdıqtıñ boların sezdim. Eske aludıñ özine jirenem qazirdiñ özinde, janım türşigedi. Äliyanıñ şeşesiniñ aytuınşa, men onıñ qızına teñ emes ekenmin. Siz senesiz be, bizdiñ mına zamanda sonday toğışarlar bar ekenine? Bar! Bas şayqap otırsız, senbeytin sıqıldısız. Ärine, nanu qiın. Jabayılıq pa, topastıq pa – imansız birdeñe. Alğaşında men de öz qwlağıma özim senbedim. Äliyağa: «Sen şe, sen öziñ ne deysiñ, sen qay jaqtasıñ?» - dep tepsinip twrıp aldım. Ol moynıma asılıp, jılap qoya berdi. Aytıp edim, sol teksizben qol wstasıp ketseñ, asılıp ölem dedi dep solqıldap qoya berdi. Mamam rwqsat bermese, men kelise almaymı, Naurız, dedi. Bwl – qorlau, qorlaudan da zorğı näste, meniñ oyımşa. Şıday almadım, mort sındım. Iiluge könbeytin albırt şaq qoy. Olay bolsa, seniñ süyemin deuiñ jalğan, endi seniñ betiñdi körmeymin dep atıp twrdım ornımnan. Bälkim, odan da auır söz aytıp jibergen bolarmın. Aşu üstinde ne demeysiñ. Ondayğa şıdaudıñ özi mümkin emes. Süytip, mahabbattı ar-namıs jeñdi... Töze almadım. Bir köñilim qalğan adamğa işim sirek jılidı. Sodan körmey kettim... Iä, sonan soñ ne boldı deysiz be? Sonan soñ...

     Üyge qalay jetkenimdi bilmeymin. Üsti-basım malmanday. Şelektep qwyğan jañbırdı da sezbeppin. Daq bir men üşin köz jasın köl qılğanday mına aspan. Şeşeme bäri oydağıday boladı dep ketkenmin. Endigi poşımım mınau. Erke jetim bop össem de bwnday soqqı körmep em, betim qaytpap edi mwnşalıq. Mınaları ötip ketti, jer qıp ketti.

     İşi bilgen bolu kerek, şeşem tırs etpedi. Jım-jırt. Tım-tırıs. Jındanıp kete jazdadım. Tınıştıqtı da tıñdauğa boladı eken, ağası, biraq men sonı jaratpaymın. Şağın bölmede şeşem ekeumiz ğana. Esirik basım beykünä anama barıp soqtıqtım. «Ne ğıp ündemey qaldıñ? Balañdı teksiz dedi, sümelek dedi. Seniñ aqılıñ bolsa, bayağıda älgi himiya elementine tie salar ediñ ğoy. Qay-qaydağı tramvay jürgizuşi sorlığa qosılıp. Onısı bizdi tastap ketedi tağı!» - dep bulıqtım. Ökirip jılap jürmin. Şeşemniñ şapalağı betime şart ete tüskende, azdap esimdi jiğanday boldım. Jağımnan otım şıqtı. Kişkentay kezimde de mañdayımnan şertip körgen joq edi. Anam marqwm keñ kisi edi ğoy. Aqırın ayttı: «Bayı ölgen qatınday ozandama, balam. Men dünie-mülik, ataq-dañqqa qızıqpaymın. Äkeñe til tigizuşi bolma ömiri, onıñ eş jazığı joq. Bäri seniñ örisiñnen ärirek. Bärinen de ar-namıs, adamgerşilik biik. Üh! Şäkirtterime osını üyretuşi edim, eger öz balama onı wğındıra almasam, meniñ wstaz degen atım qaysı. ÜH!» Anam auır kürsindi. Men sorlı ana jüregine jazılmas jara salğanımdı bilmeppin ğoy sol mezette. Divan üstinde büktüsip jata berdim. Anam tağı auır kürsindi. Orındıq sıqır ete tüsti. Jalt qaradım. Şeşem ornınan sırğıp bara jatır eken. Oñ qolımen jürek twsın wstay berdi. Atıp twrıp qwşaqtay aldım. Üzilip bara jatqan anamnıñ auzınan bir-aq auız söz şıqtı. «Kişi apa», - dedi, dedi de dir etip barıp basıldı. Aqırğı demi tausılarda öz şeşesin qasına şaqırdı, biraq özi ketti qasına. Därigerler infarkt dedi, insul't dedi. Onıñ ne keregi bar endi. Üh... Eki künnen keyin jambası jerge tidi. Süytip, bwl düniedegi jalğız jaqınımnan ayrıldım. Eñ bolmasa meniñ qızığımdı körip, nemere süyip attanbadı-au. Özegimdi sol örteydi. Qayğı men qasıretimdi aytıp qaytemin. Sol jalğız qalğan qaralı künderimde jwbanıştı tağı kitaptan taptıp. Hemingueydiñ: «Qayğı-qasıretten ölim ğana ayıqtıra aladı, al basqanıñ bäri onı tek jwmsartadı, bäseñdetedi... Qayğığa uaqıt ta emşi deydi ğoy, eger oğan öziñniñ ölimiñnen özge närse şipa bolsa, onda seniñ qasıretiñ şın qasıret bolmağanı», - degen tüñilu sözderiniñ astın sızıp qoydım. Bir sät meniñ de ölgim keldi. Künäm tauday. Biraq jan beru oñay ma, täuekel ete almadım. Şınımdı aytsam. qorıqtım. Ölimnen taysalmaytın kim bar?..

     Endi Almatıda qaytip qalayın. Sırttayğa auısıp, alıstağı qwrılsqa kettim. Oquımdı jaqsı bitirip şıqtım. İştegi jara jazılğan sekildi. Keyin bärin aqılğa salsam, meniki wşqalaqtıq eken. Aqılım tüsten keyin kirdi. Bel şeşip küresuim kerek edi. Özim üşin, Äliya üşin. Aşudıñ jeteginde ketippin, endi ne payda barmaq şaynağanmen. Oralmas närsege ökindiñ ne, ökinbediñ ne... Qazir Kasimovada prokurormın, qılmıstı isterdi qadağalaymın. Sonıñ bärin anam qadirleytin Adamgerşilik tarazısınan ötkizemin ılği. Solay, ağası. Al ana Äliya twrmıs qwrıptı. Zebrağa wqsas bir aspirant jigit bar bolatın. Alapes kiimge qwmarlığı üşin alğan atı da. Osındağı bir sabazdıñ balası deytin. Qızdar jağı onı ğajap köretin, original deytin, özderi dedekteytin soñınan. En baylıqqa kümp ete tüskisi keletin. Al, meniñşe, ol äke dañqın jamılğan  kädimgi ınjıq wrpaq. Odan basqa däneñe emes. Qızğanıştan bekerlep otırğam joq. Siz dwrıs tüsiniñiz. Ärkimniñ potencialı, oy-örisi degen bar emes pe? Äke bağı inerciyasımen kele jatqan jannıñ biri. Solay, ağası... Däm ala otırıñız. Men de üylendim. Jo-joq, orıs emes, qwday saqtasın, özimizdiñ Noğaylı, noğay qızı. Özimizdiñ Orınbordıñ tuması. Eki balam bar. Suretteri mineki, tös qaltamnan ömiri tastamaymın Qalay, ä? Äyelim äsem, wldarım aqıldı, mañdayları kereqarıs... Osılay bolğan, ağası. Mına iniñizdiñ qısqaşa ömir tarihı osı. Uaqıtıñızdı alğanıma ayıpqa bwyırmañız... Äyteuir, bir kisige jayımdı aytqım keldi, mwñımdı şaqqım keldi. Onday-onday sizde de bolatın şığar... Al, jeñgey, ükimiñizdi ayta beriñiz, - dedi ol dayaşını şaqırıp.

     Biz ornımızdan twrdıq. Wzaq qoştastıq, jılı qoştastıq, tuıstarday qoştastıq. Jolşıbay meniñ oyıma Mark Tvenniñ bir äñgimesi tüsti. Onıñ wzın-ırğası mınaday. Bir kisi adamzat balası tarihında eñ wlı qolbası kim bolğanın bilgisi keledi. Bireuler onıñ qaytıs bolğanın, endi onı o dünieden izdeu kerek ekenin aytadı. Älgi quayaq o jaqqa da jetedi. Wjwmaq qaqpaşısı äulie Petrden kerek adamınıñ qayda ekenin swraydı. Ol anaday jerde twrğan adamdı körsetedi.

- Qoyıñız, bwl kisini men közi tirisinde biletinmin. Bwl qarapayım etikşi bolatın.

- Ras  aytasıñ. Eger  ol   qolbası  bolğanda, söz  joq, teñi  tabılmas  edi. – dep jauap

beripti Petr äulie.

     Kezdeysoqtıq pa, zañdılıq pa? Reti kelgende, sen de jaqsı jar bolar ediñ kişi Naurız! Eñ mañdayaldısı bolar eñ deymin özime özim kübirlep. Üyge de kübirley kirdim. Wsqınımnan äyelim şoşıdı.

- Zebra üyde me?! – dedim zildene.

- Qaydağı  zebra? Zoopark  qoy  dep  pe  eñ?!  Öziñniñ   deniñ   sau  ma? Tün  ortasında

keludi qaydan şığardıñ?! Garniturğa aqşa taptıñ ba? - äyelim qolındağı şäynegin plitağa tars etkizdi..

- Äliya qayda? – dedim aqırın ğana.

- Qayda  boluşı  edi. Qızıñ  men  küyeu bala qwdalardıkine ketken, - dedi äyelim säl

jwmsara.

- Ketken  eken  ğoy  äkesinikine.  Sol  Ftordıkine  nege  twrmaydı  osılar?  Zebradan

aumaydı. Mıqtınıñ sağız wrpağı. Qanday kontrast. Äket äri pijamanı. Alapes bolğım kelmeydi. Osı biz ne bop baramız, bäybişe? Kezdeysoqtıq deyin deseñ, zañdılıqqa wqsaydı. Zañdılıq deyin deseñ, kezdeysoqtıqtan aumaydı. Aqıl-oy boylamaytın birdeñe. Ä-e-e, kezdeysoqtıqtıñ jii qaytalanğanı – zañdılıqqa aynalğanı. Filosoftar solay deydi, bäybişe. Onı sen bilesiñ be, bilmeysiñ, bilgiñ de kelmeydi. Osı sen erteñnen bastap saparğa şıqşı, attanşı samoletpen bir jaqqa...

Oral, 1979 jıl.

Abai.kz

0 pikir