Düysenbi, 23 Qırküyek 2019
Ädebiet 3630 0 pikir 31 Şilde, 2014 sağat 11:51

G.Djordj Uells. TOĞAYDAĞI QAZINA

Gerbert Djordj Uells

 

(1866 – 1946)

 

 

TOĞAYDAĞI QAZINA

 

         Jeñil qayıq jağalauğa tayap qalğan. Aldan şığanaq körindi, marjan qwz tübindegi aq köbikten köringen ayrıq şağın özenşeniñ teñizge qwyar twsı ekenin añğartadı. Qalıñ, qara kök, jınıstı toğay sonau tau betkeyinen eñiske qaray qaptay ösken. Toğay jağalauğa tiip twr. Alıstan mwnarlana bwltqa wqsap köringen tau şıñdarı kenetten qatıp qalğan tolqınğa wqsaydı. Jıbırlağan wsaq tolqındar demeseñiz teñiz beti tıp-tınıq. Aspan şayday aşıq.

         Eskek wstağanı toqtay qaldı. «Bolsa osı aranıñ bir jerinde,» dedi ol. Eskekti qayıqqa şığardı da, qolımen aldıñğı jaqtı körsetti.

         Qayıqtıñ twmsıq jağında otırğan ekinşisi jağalaudı obırlana şolıp şıqtı. Tizesine qoyıp alğan bir japıraq sarı qağazı bar.

         -Beri kelip mınağan qaraşı, Evans. – dedi ol.

Ekeuiniñ de dauısı zorğa şığadı, erinderi keuip, kebersip ketken.

Älgi Evans degeni şayqalaqtay basıp qayıqtıñ ekinşi basına bardı da, joldasınıñ iığınan töne qağazğa qaradı.

Qağazdıñ beynesi tüpnwsqa kartağa keledi. Büktey-büktey äbden qırqılıp, tilim-tilimi şıqqan. Ekinşisi tüsi oñğan bölikterdi jırtılğan jerinen qayta qwrastırdı. Kartağa qarap ondağı qarındaşpen sızılıp, öşuge aynalğan şığanaqtıñ swlbasın şamalauğa bolatın.

-Mine, - dedi Evans, - mınau marjan qwz da, mınau ayrıq. – Söytti de sausağın karta betimen jügirte:

-Mına ireleñdegen sızıq bolsa özen. Şölimiz qanatın boldı! Al mına jwldızşa biz izdegen jerdiñ özi.

-Mına üzik sızıqtardı kördiñ be, - dedi karta wstağanı, - tüp-tüzu tartılğan, marjan qwzdıñ auzınan bastalıp bir şoq palma ağaşına barıp bir-aq toqtağan. Jwldızşa sonıñ özenmen tüyisken jerinde twr. Müyiske kirerde osı jerdi belgilip alu kerek.

-Qızıq, - dedi Evans, säl twrıp, - mına bir belgiler ne üşin salındı eken. Üy siyaqtı birdeñeniñ beynesine wqsaydı. Birese mına jaqtı, birese ana jaqtı nwsqap twrğan mına wsaq nükteler şe, bayıbına bara alar emespin. Mınau neğılğan jazu?

-Qıtay ieroglifı, - dedi karta wstağanı.

-Bäse-au! Ol qıtay emes pe ed! – dedi Evans.

-Bäri qıtay bolatın, - dedi karta wstağanı.

Bir ornında terbelgen qayıqpen birge ekeui birer minutqa deyin jağalauğa tesile qarap otırıp qaldı. Bir kezde Evans eskek jaqqa qarap:

-Guker, endi seniñ kezegiñ, - dedi.

Joldası aqırın ğana kartasın büktep qaltasına saldı da, bir qırındap Evanstıñ janınan ötip, eskek esuge kiristi. Bükil küşi sarqılıp bitken adamdıkindey qimılınan qajığandıq bayqaladı.

Közin sığırayta jwmıp alğan Evans marjan qwz tübindegi aq köbikke qadala qarap keledi. Kün tas töbege kelip qalğan, äue jalın atadı. Qazınağa qolsozım jer qalsa da özi kütkendey köñili örekpi qoyğan joq. Oyğa alğan jospardı orındau kezindegi mazasız arpalıs, azıq-tüliksiz jaydaq qayıqpen qwrılıqtan şıqqalı beri tüni boyı tartqan jol azabı, onıñ öz tilimen aytqanda, quanışın tıp-tipıl etip edi. Älgi qıtaylıq aytqan altın kesekterine oyın qanşa bölip, köñilin demegisi kelgenimen, onısınan eşteñe şıqpadı. Oyına qayta-qayta şımırlay aqqan möp-möldir özen suı kelip, erinin keptirip, tamağın qwrğatqan şöl azabı maza bermedi. Marjan qwzğa soğılğan tolqınnıñ birsarındı şolpılı anıq estile bastadı da, qwlağına äsem ün bop jetti. Qayıqtıñ büyirin damılsız su soğadı,   är esken sayın eskek suğa şol-şolıp tiedi. Osı kezde ol qalğıp ketti.

Aralğa kele jatqanın wyqılı-oyau sezip keledi, biraq äldebir tüs qwsağan bir şıtırman oy-sanasın şırmay berdi. Tağı da sol Guker qıtaylıqtardıñ qwpiyasınıñ üstinen tüsetin tün eken deydi. Ol ay nwrına malınğan ağaştardı, laulap janğan şağın alaudı, arqa twstarı aydıñ kümis nwrına şağılıp, jüzderin alaudıñ alqızıl jalını şarpığan üş qıtaylıqtı kördi. Är öñirden kelgen üşeuiniñ şala ağılşınşa söylesip otırğandarın qwlağı şaladı. Äueli äñgimeleriniñ añısın añdap alğan Guker arı qaray ıntı-şıntısımen tıñdadı. Key jerinde äñgimeleri estilmey ketedi, key jeri mülde wğınıqsız. Filipin araldarınan şıqqan äldebir ispan kemesi qayırlap qaladı-mıs, söytip keyin kelip alıp ketu üşin kemedegi qazınanı aralğa kömedi. Apatqa wşırağan kemeni auru jaylaydı, kemedegiler birin-biri atıp-şaba bastaydı, aqırı tiri qalğandarı qayıqtarına minip, teñizge şığadı da sodan qaytıp habarsız ketedi. Söytip Çañ Hi, osıdan bir jıl bwrın, jağalauda qañğıp jürip, eki jüz jıl kömuli jatqan altın qwymalarınıñ üstinen tüsedi. Sodan arqalağan qoqısın tastay berip, adam aytqısız azaptı körip, jalañ qolımen qazınanı ekşim tappaytın jerge qayta jasıradı. Qazınanıñ qauipsizdigi sonşa onı bwdan basqa jan balası bilmeydi. Endi qaytıp barıp sol qazınanı qazıp alu üşin bwğan kömek kerek eken. Osı kezde äldebir karta jarıq ete qaldı da, dauıstar tına qaldı. Qaltası qağılğan ınsapsız britandıqtarğa bwdan artıq olja bolsın ba! Evanstıñ tüsi Çañ Hidıñ aydarın qolına wstap twrğan köriniske auıstı. Europalıqtıkindey qıtaylıqtıñ da janı kieli de qasietti. Swrqiyalıq wyalağan Çañ Hidıñ kişkene jüzi äuelgide şoşınğan jılandıkindey qaharlı da qatulı körinse, endi birde janşoşırlıqtay ayanıştı, swmpayı türge auıstı da, bükil tüstiñ ön-boyına ornığıp aldı. Aqırında Çañ Hi mırs etip külip jiberdi, onısı adam wğıp bolmaytın tañğajayıp külki edi. Kädimgi tüsterde bolatınday, kenet bäri mişa aralasıp ketti. Çañ Hi äldeneni şüldirley onı qorqıtıp twr eken. Ol tüsinde üyme-üyme altındı kördi. Al Çañ Hi jolın kes-kestep altınğa qaray jiberer emes. Ol Çañ Hidı aydarınan şap berdi – mına sarıbet käzzäbiñ qanday däu edi jäne qalay qasqaya qarsı twrıp, qalay ırjalaqtay küledi deseñşi! Onıñ denesi barğan sayın wlğaya berdi. Sodan soñ jarqırağan altın üymesi gürildegen peşke aynaldı. Al anau, qalay ekeni belgisiz, Çañ Hidan aumaytın eñgezerdey äzäzil alıp qara qwyırığımen mwnıñ auızın kömirmen toltıra bastadı. Onıñ auzı tozaq otınday jandı. Sosın tağı bir äzäzildiñ dauısı estildi: «Evans, Evans, aş köziñdi, zäntalaq!» - Älde bwl Guker me eken?

Ol oyanıp ketti. Olar müystiñ auzına kelgen eken.

- Palma ağaştarı osında. Mına bwtalarmen bir sızıqtıñ boyında bolu kerek, - dep bastadı joldası. - Qara. Eger bwtalarğa deyin barıp, odan soñ onı qaq jarıp ötetin bolsaq, ağısqa jetken jerden kömbeni de tabamız.

Mine, ağıstıñ teñizge qwyar sağası menmwndalay bastadı. Özendi körgen boyda Evans tülep sala berdi:

-Jıldamdat, bauırım, jıldamdat! – dedi ol. – Qwday biledi, äytpese, aşı eken demey teñiz suın jwtuğa barmın. – Evans qolın tisteley jartastar men toğay arasındağı jıltıldağan kümis säulege üzdige qaradı.

Kenet, Gukerge aşulana jalt bwrıldı da:

-Äkel bermen eskekti! – dedi.

Aqırı olar özenniñ qwyar auzına kep jetti. Qayıqtı säl jüzdirip barıp qolımen uıstap su alğan Guker sudıñ dämin tattı da, tükirip tastadı. Qayıq tağı biraz jüzdi de, älgisin tağı qaytaladı.

-İşuge jaraydı, - dedi ol, söytti de ekeui meyirlene suğa bas qoydı.

-Qwrıp ketkir! – dedi Evans kenetten. – Şölim qanar emes. – Söytti de jartı denesimen qayıqtıñ twmsıq jağınan salbıray ketti de, sudı auzımen simire jöneldi.

Olar şölderin äbden qandırıp aldı da, jüzip barıp özenniñ şağın tarmağına kep qosıldı. Sol jerden olar tal-şiligi özenge töne ösken qalıñ toğaydıñ arasına barıp tüspek.

- Älgi bwtalardı tauıp, kömbege jañılmay jetu üşin jağalauğa deyin toğay arasımen baramız.

-Odan da ağıspen barğanmız dwrıs, - dedi Guker.

Söytip olar keri şegindi de, ağıspen teñizge qaray jüzdi. Jağalaudı boylay jüzip bwtalar ösip twrğan jerge jetti. Sol jerde qwrlıqqa şıqtı da, jeñil qayıqtı süyretip jağalaudan arı aparıp qoydı. Sosın, müyis pen bwtalar bir sızıqtıñ boyınan köringenşe toğayğa qaray jüre berdi. Evans qayıqtan özimen birge jergilikti twrğındardıñ qaylasın ala şıqqan. L ärpi pişindes saymannıñ köldeneñ basına qayralğan jıltır tas bekitilgen. Guker eskek köterip keledi.

-Osı jerden tura tartu kerek, - dedi ol. – Bwtanı köktey ötip özenge jetkenşe jüremiz. Kömbeni sol jerden izdeymiz.

Olar qaulay ösken qwraqtardıñ, alıp usasırlar men jas şıbıqtardıñ qalıñ jınısına qoyıp ketti, äuelgide jüru qiın bolğanımen, keşikpey ağaştar barğan sayın irilenip, ayaqtıñ astı körine bastadı. Jarqırağan kün säulesiniñ ornın salqın köleñke almastırdı. Ağaştar wşar töbedegi jasıl qalıtqını köterip twrğan alıp tireulerge aynaldı. Küñgirt aq gülder sabaqtarınan salbıray ösip, jerbauırlağan ösimdikter ağaş arasın kernep alğan. Köleñke qoyulana tüsti. Ayaq astındağı teñbil mük pen qızıl-qoñır qınanıñ qarası qalıñday bastadı.

Evanstıñ boyınan suıq ızğar jügirip ötkendey boldı.

-Jağalaudağı ıstıqtan keyin mına ara tipti salqın eken.

-Äyteuir tura kele jatsaq jaradı, - dedi Guker.

Osı kezde olar sonau mañday twstarınan jarqırağan kün säulesi şanşıla tüsip jatqan toğaydıñ qoyu köleñkesinen äldebir özekti kördi. Mwnda da aynala qalıñ ösken bwta-bürgen men jelekti gülder. Sosın qwlaqtarına özen gürili kep jetti.

-Mınau özen ğoy. Äyteuir tayap qalğan ekenbiz, - dedi Guker.

Özen jiegi qalıñ şilikten körinbeydi. Zäulim ağaştardıñ tübin jaylay ösken, atı qoyılıp ülgermegen alıp ösimdikter jelpuişti ülken japıraqtarın kökke jaya, biikke wmsınadı. Aynala qwjınağan gül, japırağı jıltırağan şırmauıq tärizdes äldebir ösimdik gül sabaqtarına orala ösken. Qazına izdeuşiler töne kep toqtağan jerdegi özenniñ tınıq aydınında sopaqşa kelgen japıraqtar men twñğiıq güline wqsas aq sarı, qızğıltım gül qalqıp baradı. Odan säl ärirekte özen arnası kilt bwrlıp, ağıs beti köpirşi, jöñkile gürildey ağıp jatır.

-Iä, ne deysiñ? – dedi Evans.

-Bağıtımızdan säl auıtqıp ketken ekenbiz, - dedi Guker. – Mwndayda adaspay kör.

Ol bwrıldı da mülgigen toğaydıñ qarabıtqan suıq köleñkesine qadala qaradı.

-Özendi jağalay azkem şarlasaq onı-mwnı közge tüser.

-Sen aytqansıñ... – dep bastadı Evans.

-Qıtaylıq kömbe basında üyuli tas bar dep aytqan, - dedi Guker.

Ekeui bir-birine tesile qarap twrıp qaldı.

-Äueli ağıstı qwlday izdeyik, - dedi Evans.

Ekeui jan-jağın barlay qarap, ilbi basıp jürip ketti. Kenet Evans toqtay qaldı.

-Anau köringen nağılğan päleket? – dedi ol.

Guker onıñ nwsqağan jağına qaradı.

-Birdeñe kögeredi. – dedi ol.

Ekeui döñesteu jerge kep jetkende aldarındağı körinis anıq körindi. Guker onıñ ne ekenin birden añğarğanday boldı.

Ol aldığa qaray jügire basıp qolı qayırulı jatqan öliktiñ qasına jetip bir-aq toqtadı. Qayla wstağan qolı qarısa tüsti. Mürde qıtaylıqtıki bop şıqtı. Etpetinen tüsip, sereyip jatqan jatısı onıñ äldeqaşan mürdem qatqanın aytıp twrğanday.

Ekeui qatarlasa kep twrdı da, belgisiz mürdege ün-tünsiz üñile qaradı. Öliktiñ janında qıtay küregi jatır, odan säl ärirekte, jaña qızılğan şwñqırdıñ auzında şaşılğan tas üyindileri körinedi.

-Mwnda bireu bolğan, - dedi Guker dauısı qarlığa.

Kenet Evans ayağımen jer tepkilep, qarğap-silene bastadı.

Guker bozarıp ketti, biraq ündegen joq. Aqırın basıp etpetinen jatqan öliktiñ janına bardı. Sonda bayqadı: mürdeniñ moyını domığıp kögergen, qoldarı küp bop isip ketken. «Tüu!» dep bwrıla berdi de, şwñqır jaqqa qaray bettedi. Kenet quanğanınan ayqaylap jiberdi. Artınan ilbi basıp kele jatqan Evanstı sıbay jöneldi.

-Naqwrıs! Eşkim almaptı. Osında eken.

Söy dedi de bwrılıp qıtaylıqtıñ mürdesine qaradı da, qaytıp şwñqırğa qaradı.

Evans salıp wrıp şwñqırğa jetti. Şwñqır tübinde sorı qaynağan qıtaylıq topırağın jartılay ğana aşıp ülgergen küñgirt sarı qwymalar jattı. Evans şwñqırdıñ auzına asıla ketti de, topıraqtı jalañaş qolımen arşıp jiberip, qorğasınday auır qwymalardıñ birin jalmajan suırıp aldı. Osı kezde qolına äldeqanday tiken qadala ketti. Guker ineniñ jasuınday ğana tikendi sausağınıñ wşımen jwlıp aldı da, qwymanı sırtqa şığardı.

-Mwnday auırlıq altın men qorğasında ğana boladı, - dedi ol aptığa.

Guker ölgen qıtaylıqtan eki közin alar emes. Älde bir oydıñ soñında.

-Eşkimge aytpay joldastarınıñ aldın oramaq bolğan, - dedi aqırında. – Ol mwnda bir özi kelgen, sosın äldebir ulı jılap şağıp öltiredi... Meniñ bilmeytinim, bwl jerdi ol qalay taptı eken?

Guker qolında altın qwyması bar qarap twr. Ölgen qıtaydıñ mürdesinde twrğan ne bar?!

-Bwlardı bir-birlep qwrlıqqa jetkizu kerek te, biraz uaqıtqa deyin sonda kömip qoyu kerek. Qayıqqa deyin qalay jetkizsek eken?

Guker kürteşesin şeşip jerge jaydı da, qwymanıñ birneşeuin äkep üstine tastadı. Sol boyda qolına tağı bir tikenniñ kirgenin seze qoydı.

-Bwdan artığın köterip jüre almaymız, - dedi ol. Söytkenşe bolmay äldebir aşumen bwrıq ete qaldı. – Melşiip qayda qarap twrsıñ?

Guker bwrılıp joldasına qaradı.

-Qarauğa tipti dätim barmaydı.

Sosın qolımen mürde jatqan jaqtı körsetti.

-Türi aumağan älgi...

-Qaydağını aytpa! – dedi Guker. – Qıtaylar bir-birine wqsay beredi.

Guker joldasına bezireye qaradı.

-Ne deseñ de, onı jerlep bir-aq ketem. Onsız altındarıña sausağımnıñ wşı da timeydi.

-Aqımaq bolma, Guker, - dedi Evans. – tasta sol jemtikti.

Guker tosılıp qaldı, sosın aynaladağı qoñırqay topıraqtı közimen mwqiyat şolıp şıqtı.

-Qaraday qorqıp twrğanım, - dedi ol.

-Eñ bastısı, - dedi Evans, - mına qwymalardı ne isteytinimizde. Osında kömip ketemiz be, joq älde kelgen izimizben qayıqqa aparamız ba?

Guker ünsiz. Onıñ küdik wyalağan közderi zäulim ağaş diñderiniñ arasın, wşar biiktegi kün közin kölegeylegen qalıñ japıraq arasın kezip ketti. Jügirgen közi kögerip jatqan qıtaylıqtıñ mürdesine tüskende tağı da türşigip ketti. Endi ol ağaş arasındağı qoñırqay qoynaularğa barlay köz tastadı.

-Sağan ne bolğan, Guker? – dedi Evans. – Aqılıñnan aljastıñ ba?

-Qaytkende de, altındı bwl aradan äketu kerek, - dedi Evans.

Guker kürteşeniñ jağasınan, Evans eteginen wstap, ekeuin altındı köterdi.

-Qalay jüremiz? – dedi Evans. – Qayıqqa qaray ma?

-Qızıq, - dedi Evans eki-üş qadam attamay jatıp, - eskek esken qoldarım saldırap baradı... – Qwrıp ketsin! – dedi ol. – Köterter emes. Tınıqpay bolmas.

Ekeui kürteşeni jerge qoydı. Evanstıñ öñi quday, şıpşıp şıqqan jalğız tamşı ter mañdayında qatıp qalğan.

-Orman işi tımırsıq bop ketti.

Sosın jın wrğanday baj ete qaldı.

-Bwlay twra bergennen ne şığadı? Qane, bol, twrma! Qıtaylıqtıñ öligin körip eñ jipsiz balayndıñ da qaldıñ.

Guker joldasınıñ betine bedireye qaradı.

Altın salınğan meşbetti qayta köterdi de ekeui til qatıspay jüz yardtay jer jürdi. Evanstıñ tınısı auırlay bastadı.

-Tiliñdi jwtıp qoydıñ ba? – dedi ol.

-Sağan ne bolğan? – dedi Guker.

Evans sürinip ketti de, wstap kele jatqan kürteşe qolınan wşıp tüstti. Gukerge tesireye qarap biraz twrdı, sosın tamağına äldene keptelgendey dauısı ıñırana şıqtı.

-Jaqındauşı bolma mağan, - dedi de qasında twrğan talğa barıp süyendi. Sosın ornıqtı dauıspen, - sälden soñ täuir bolam, - dedi.

Kenet ağaşqa süyengen qolı bosay bastadı da, ağaş diñimen denesi sırğığan küyi jerge sılıq etip qwlay ketti. Qarısqan qoldarı qalş-qalş etedi. Azaptı jüzi bwzılıp ketti. Guker qasına keldi.

-Time mağan! Jolama! – dedi Evans dauısı twnşığa. – Altındı kürteşege sal.

-Kömegim kerek emes pe?

-Altındı kürteşege sal.

Guker qwymalardı ala bergenşe bolğan joq, bas barmağınıñ basına äldene qadalğanday boldı. Qarap edi, wzındığı eki dyuymday sıp-sidam tiken kirgen eken.

Evans tüsiniksiz ıñıranıp barıp, audarılıp tüsti.

Guker añırıp twrıp qaldı. Qolındağı tikenge birazğa deyin bajıraya qarap twrdı. Sosın ağaş tübinde eki büktetilip qwrısıp jatqan Evansqa qaradı. Odan soñ ağaş diñderi men qwjınağan ösimdikterdiñ arasınan, qarabıtqan köleñkede äli de anıq körinip jatqan kök kiimdi qıtaylıqtıñ mürdesine qaradı. Onıñ oyına kartadağı wsaq nükteler tüsti. Sonda barıp ol tüsingendey boldı.

-Saqtay kör, Jaratqan! – dedi ol.

Sebebi qolındağı tiken d'yaktardıñ ürmeli qwralına salatın ulı tikennnen aynımaytın. Çañ Hidıñ qazınanıñ qauipsizdigine nege senimdi bolğanın sonda barıp tüsindi. Tüsinde ırjiğanı tegin emes eken.

-Evans! – dep baj etti.

Bwl kezde Evans ünsiz, qimılsız qalğan. Qol-ayağı tartılıp, sereyip jatır. Toğay işin öli tınıştıq bastı.

Bir kezde Guker bas barmağınıñ wşındağı qızğılt noqatqa süliktey jabısıp, obırlana sora bastadı. Ölgisi kelmey köp tıraştandı. Biraq qolı men iıqtarınıñ tüsiniksiz qaqsap bara jatqanın sezdi. Sausaqtarı iliguden qaldı. Udı sorıp şığaram deudiñ bos äure ekenin sonda wqtı.

Ol kilt toqtay qaldı da üyuli altındardıñ janına otıra ketti. Qolın tizesine qoyıp, jağın tayanğan küyi jan şoşırlıq küyde jatqan joldasına qaradı. Çañ Hidıñ ırsiğan türi köz aldına keldi. Tamağın bunağan auır azap barğan sayın küşeye tüsti. Wşar biiktegi japıraqtardı älsiz samal terbeydi. Äldebir beymälim güldiñ appaq külteleri toğaydıñ qarañğı tünegine qalıqtay tüsip keledi.

Ağılşın tilinen audarğan Nağız Qapşıqbaywlı

Abai.kz

 

 

 

 

 

0 pikir