Düysenbi, 16 Qırküyek 2019
Ädebiet 5263 0 pikir 18 Şilde, 2014 sağat 10:06

EMIL' ZOLYA. JARNAMA JÜREK…

(1876 jılı jazılğan)

 

P'er Landri  Parijdiñ kündiz-tüni kisi ayağı basılmaytın Ortalıq bazar mañındağı Sent Onore köşesinde tudı.  Sol bazarda şwlıq toqudı ğwmırlıq azıq etken äkesi künde jwmıstan üyine qaytqanda äli esin bilmeytin wlına gazet ala qaytatın. Al onıñ soñğı beti tolğan jarnama edi. Süt anası büldirşin P'erge alğaş «a» degen äripti sol gazettegi habarlandırular men jarnamalarğa qarap üyretkende, baq pen sordı tarazılap jatpağan edi…  Äyteuir  közin aşıp körgeni – qızıldı-jasıldı qağazdar, keyin köşede kezdestirse de, P'er olardıñ  qasınan jay öte almaytın boldı. Ärqaysısın täptiştep oqıp, sodan belgili bir därejede läzzat alatın ol ädettiñ soñı büldirşin jürektiñ jarnamanı qwlay süyuine aparıp soqtırdı.

Jiırma jasında P'er jetim qaldı. Biraq äkesi tirnektep jürip wlına ömiriniñ soñına deyin jetetin mol mwra qaldırıptı. Quray sındırmaytın perzent üşin bwdan asqan baqıt bolar ma, sirä?!. Tipti ol endi mäñgi-baqi äke beynesin körmeytindigi äp-sätte wmıttı da ketti. «Men qanday baqıttı edim, qalay ömir sürem dep alañdamaymın da. Jarnamada bäri twr. Eñ jaqsı degenniñ bärin swrıptağanı azday, ol qamqorşılar är pendeniñ qaltasına deyin oylaydı ğoy: qanday tauardı, qaydan, qanşa aqşağa tabuğa bolatının jol siltep, barınşa bizge qoljetimdi qılu üşin jarğaq qwlaqtarı jastıqqa timey jürgenderi… Tipti bizge auırtpalıq tüsirmeu üşin tauardı öz bağasınan da arzanğa satatındarın aytsañşı!.. Olay bolsa, adamzattıñ jaqsı twrmısı üşin janın qwrban qıluğa bar solar üşin ömir süremin»  dep şeşti P'er.

Sol sätten bastap tañın jarnamamen atırıp, jarnamamen batıruğa köşken P'er Landridiñ üyi äp-sätte Parijde jasalğan  türli tauarlardıñ qoymasına aynalıp şığa kelgeni. Biraq odan ol özine läzzat almasa, eşqanday auırlıq sezingen joq. Sebebi aqındarğa şabıt sıylağan dünieni bwl qalayşa satıp almasın? Al aqın degen halıq anau-mınauğa jır arnamaydı, arnadı ma, demek, ol tauar – örkeniettiñ soñğı jetistigi dep wqtı jigit.

Ätteñ, osınıñ soñı ökinişke wrındırarın bilse edi ğoy P'er… Bilu qayda, tipti, sol twsta oğan Jer şarınıñ külli twrğını kelip: «seniñ mına istep jürgeniñ ne?» dese de eşbirine qwlaq aspası anıq edi. Biraq jağdaydıñ kün sanap uşığa tüskeni sonşa, P'er Landridiñ ömiri tozaqqa aynaldı dese bolğanday. Bismillä dep, topırağı şögindi jerge  üy saldı.  Sebebi ol jerdi jarnama maqtağan. Üydi de «sonıñ» aytuındağı «jañaşa tehnologiyamen» saldı. Alayda nege ekeni, birinşi dauıldan soñ-aq şayqatılıp qalğan üydi artınşa jauğan nöser şaydı da ketti. Oğan deyingi üydegi jağdaydı aytpay-aq qoyayıq:  är jaqqan sayın peştiñ bıqsitını sonşalıq, aşı tütinnen soqır bolıp qalu qiın emes edi. Qoñırauı tas mılqauşa tırs etip ün şığarmaytın  esikter, esesine är aşıp-japqan sayın jaña tuğan säbidey «iñgälaytın». Al äjethana isi… Qoyşı, qısqası, bäri sol bala künnen qwdayday sengen qızıl-jasıl qağazdıñ tiline erudiñ nätijesi ğoy.

Tap osınday jağday onıñ qala sırtındağı üyin de aynalıp ötpedi. Arkeyldegi sayajay aulasına ağaş ornına P'erekeñ oyına ne kelse, dälirek aytqanda jarnama neni aytsa, sonı otırğızğan. «Sirek kezdesetin ösimdik» dep bergen köşetten bidayıqtıñ soydiğan sabaqtarı ösip şıqtı. Jarnamada jer kökke sıyğızbay maqtağan ädispen qazılğan äuit (basseyn) bir şomıluğa da jaramay omırılıp tüskende, Landridiñ özi suğa kete jazdap, äreñ aman qaldı…

Biraq, bir qızığı «osılay boldı au» dep qayğırıp jatqan P'er joq, kerisinşe eki ezui qwlağına jeterdey mäz. Tipti jarnamanıñ osınday «tosın sıyı» onıñ ömirine tätti däm qosa tüskendey boldı oğan.  Jarnamağa sonda da şıq juıtpağan ol «tört qwbılası tügel eşkim joq, eger bir närse dwrıs bolmasa, demek men jarnamanı dwrıs meñgere almay jatqanımnan» dep, ol odan sayın köşe boyındağı qızıl-jasıl paraqşa ataulığa qwnığa tüsti.  «Tübinde men mültiksizdik pen kemeldikke jetem!» dep öz-özine sert berdi ol.

P'erdiñ menşigindegi mülikterden keyin kezek onıñ jeke basına keldi.  Köşege şığar-şıqpas üstindegi kiimniñ jırtılıp tüsu oqiğası bir emes san ret qaytalandı. Alğanına apta tolmay jatıp, talay bas kiim qiqı-jiqı qalıpqa tüsse, qolşatırları qırsıq qılğanda jauın qwyıp bergende aşılmay qalatın. Sebebi olar arzandatılğan bağamen satıp alınğan edi. P'er onday kiimder men mülikti aqşası jetpegendikten emes, jarnama solay jön silteytindikten alatın. Al öz ömiriniñ «konstituciyası» ispetti qağidanı bwzu ol üşin ayıp sanaldı.

Söytip jürgende bir küni adamdar onı taz küyde wşırattı. Bar bolğanı ol sarı şaşın qarağa aynaldıram dep oylağan, jidip tüsip qaların kim bilgen?.. Alayda, «müyiz swraymın dep, qwlaqtan ayrılğan» toqal eşkiniñ kebin kise de, köñili bäz bayağıday P'erge tañ qalmau mümkin emes edi. «Eşteñe etpeydi, şaş ösiretin qwral bar, sonı jaqsam, bwrınğımnan da qalıñ şaş ösedi» dedi ol, beyne tüsip qalğan öziniñ emes, aynalasındağı adamdardiki ispetti…

Taz bolğanı azday, P'erdiñ eki jağı men iegi kün sanap tırtıqqa tola tüsti. Sebebi ol «teñdessiz» bäkilerdi paydalanatın. Al P'er işken däri- därmektiñ äserin aytuğa tipti auız barmaydı. O basta küşi mığım, tepse temir üzetin jigitti aqırında sırt adamdar tügili öz tuıstarı tanımastay halge jetti. «At arısa – tulaq, adam arısa – aruaq», osı maqal tap P'erdiñ tür-twlğasın sipattauğa arnalğanday. Ol az deseñiz, Landri demikpege şaldıqtı. Biraq, bar tragediya sonda – osınıñ bäri öziniñ jılt etken jarnamanı qalt jibermeytin ädetinen tapqan derti ekenin P'er wqqan joq. Kerisinşe, aurudan ayığudıñ amalın ol tağı da sol jarnamadan  izdedi. Türli fabrikanttar maqtağan şokoladtardıñ qanşasın jegenin sanau mümkin emes, sonşalıq şamada ol hoş iisti tauarlar twtındı. Filantrop därigerlerdiñ «auırtpaymız» degenine senip, qanşa ret jağın sındırğanı tağı bar.

Jarnama  tänin ğana tozdırumen toqtağan joq, P'er öziniñ aqılınan aljasqanın da bayqamay qalıp edi. Jıljımalı söreleri bar şkaftı ol «aqılşısı» aytqan kitap türlerimen toltırdı. Jäne kitaptardı da ol jarnamada maqtau retine qaray ornalastırdı. Bwl da az deseñiz Landri kitaptı özi oqıp jatpay,  alğısözde aytqan sözderge qarap «qızıq», «külkili», «ayanıştı» dep bildi. Gazet-jurnaldı da jarnamağa senip jazdırıp ala berdi. Ne kerek, jarnamasız tüşkirip pısqıra da almaytınday aqımaqtıqtıñ şegine jetken P'er Landridi eşkimniñ de qwtqaruı mümkin bolmay qaldı soñında…

Bwl dramanıñ soñı tipti ayanıştı. Äbden diñkesi qwrığan P'er «aldına barğannıñ bärin aurudan qwlan-taza ayıqtıradı eken» dep esti sala äldebir täuiptiñ aldına janwşıra jetti. «Añqau elge – aramza molda», jasına jetpey qartayğan jigit ağasınıñ jağdayına miığınan küle qarap otırıp ol «on bes jasıña qaytaram, baramısıñ?» dedi. Küdiktenu qayda, elp ete tüsti bwl. Ol üşin bar bolğanı täuip aytqan sudı işip, täuip aytqan bwlauğa tüsu jetkilikti edi. «Läbbay, taqsır!» degennen artıq läm demegen Landri sol aytılğandı üyge jetken boyda orındauğa kiristi. «Jasarğanı sonşa», eki sağattan soñ onıñ jansız denesi su tolı bwlauda «külimsirep» jattı. Solayşa közin aşqannan jarnamanı jalau twtqan añğal azamattıñ soñğı demi de sol senimniñ jeteginde kökke wşqan… Bälkim, täuip onıñ janın qazirgi «tozaq ğwmırınan» solay qwtqarğan şığar? YAğni, P'er Landri dertiniñ emi tek tozğan tändi tastap «wşıp ketude» ğana boldı ma…

Biraq tipti ölgen soñ da P'er Landri  jarnamağa adal bop qaldı. Alayaq därihana qızmetkeriniñ aytqanına imanday sengen ol öz mürdesin «şiritpey saqtaydı» degen tabıtqa saludı aldın ala ösiet qağazğa jazıp ketipti. Marqwmnıñ soñğı sözin ayaq astı qılmayın degen qauım biraq däl mazar basına jetkende kenet ne külerin, ne jıların bilmey twrdı da qaldı: älgi tabıt jer qoynına tapsırılmay jatıp, qaq ayrılıp edi. Onsız da baqıtsız, baqsız ğwmır keşken P'erdiñ öli denesi balşıqqa etpettey qwlap, solayşa sınğan tabıt pen jalañaş dene topıraq astına birge kömildi. Tağı da jarnama boyınşa satıp alınğan qwlpıtas ta jarıqtıqtıñ közi tirisindegi üyindey bir dauıldan qalmay jermen jeksen bolğan…

El üşin, eldik ideya üşin emes, jarnamanıñ birinşi de soñğı qwrbanı P'er Landri bolsa-şı…

 

Orısşa «Jertva reklamı» nwsqasınan

qazaqşalağan Märiyam ÄBSATTAR

25.01.2014 jıl

Abai.kz

0 pikir