Düysenbi, 16 Qırküyek 2019
Ädebiet 7432 0 pikir 4 Şilde, 2014 sağat 11:33

Älimbay İZBAY. QIRIQ ÜŞ KÜNDİK KEMDİK (ÄÑGİME)

Jaqında Aqtöbedegi «A-Poligrafiya» baspasınan ömirden erte ketken jurnalist, jazuşılığın özi qwnttamağanımen jwrt moyındağan keremet sıqaqşı Älimbay İzbaydıñ «Qırıq üş kündik kemdik...» attı kitabı jarıq kördi. Marqwmnıñ äñgimelerin jinaqtap, baspağa wsınğan Älimbaydıñ äriptes inisi, aqın Sätjan Däribay. Qazaqstan Jurnalister odağı Aqtöbe oblıstıq filialınıñ mwrındıq boluımen şıqqan kitapqa «Aqbwlaq» AQ prezidenti Aybek Sağiev demeuşilik jasadı.

Biz Abay kz portalınıñ  oqırmandarına Älekeñniñ kitapqa atı qoyılğan äñgimesin wsınudı jön kördik.

 

Jalpı, Qırğızbaydıñ oyınşa äyel alğan ekensiñ, äuel bastan-aq “apkatkiden” şığaru kerek. Esepteui boyınşa, bir-eki jıl — mindetti türde. Wzağıraq bolsa tipti paydalı. Biraq oğan uaqıt bar ma, auılda köz aldap eki-üş ay oramal tağıp jürgen kelinder bayların türtpektep, tezirek qalağa ketkenşe asığadı. Öytkeni onıñ aldındağı abısındarı da osılay istegen. Son-a-au, “şorna-belıy” televizorlar siyaqtı qazaqtar qalada payda bola bastağan 50-şi jıldardan beri, osı ürdis qalmay keledi. Bir qızığı, üylengenderdiñ bäri almay twrıp, bolaşaq şüykebastarına  uädeni üyip-tögip tastaytın bolar, bireui de qalağa qaray qayqañdap twrğan kelinşekterine tike qarap söz aytpaydı. Oşaq küzetken qara kempirler “Meni osılar wşpaqqa şığaradı dep pe ediñ?” dep kelesi wlınan ümit kütip qala beredi. Kezinde Qırğızbay da Qamısküldiñ meselin qaytarmağan. Sonıñ zarın endi tartıp jür. “Şiki ğoy, şiki” deydi iştey Qamısküldiñ keybir qılıqtarın körip. Özi auılda jürgende (qazaqtar da “auılda jürgende” dep oylay bastağanı-au) qayqañdağan talay jeñgesin tezge salğan.

Jarıqtıq, jeñge degenniñ ornı bölek qoy!

Qamıskül key kezderi qızdardıñ kelin bolıp tüskennen keyingi qızıq ömiri jeñge bolu ğoy dep oylaytını bar. “Jeñgelep” aynalasında qwraq wşıp jürgen qaynılarınıñ ortasında jürgen kelinşek qana öz bağasın biler edi-au...

Qamısküldiñ keybir qılıqtarın körgende “Şiki ğoy, şiki” dep tüñiletini, jetpey twrğan “qırıq üş kündik kemdikti” körip bas şayqaytını da sodan.

Özi de auılda ösip-öngen Qırğızbay “qalağa ketpe” dep eşkimge aytpaydı, aldarınan jarılqasın, biraq “apkatkiden” ötpegen kelinşekten,  jöni tüzu äyel şığadı degenge senbeydi. Tüsken üyindegi on şaqtı qarasiraqtıñ kirin juıp, şwlıqtarın jamap, tamaqtarın asıp, öristen keletin altı siırdıñ bwzauların jamıratıp almay, jelinderin qaqtap sauıp, keli tüyip, qwrt sığıp, qayın siñlisiniñ basın qarap, enesiniñ qas-qabağın bağıp, közi iriñdep, tañnan twrıp peş jağıp, galoşpen ızğırıqta saraydan otın tasıp, sadaqa-toyda kese auıstırmay şay qwyıp, körşiniñ wrı itin añdıp, auıldıñ ösegin tügendeuge de ülgerip, retti jerinde özi tüsken şañıraqtıñ namısı üşin özindey altı qatınmen jalğız wrısıp, altı şaqırım jerdegi atpadan şanamen su tasıp... osınday tizbektelip kete beretin sınaqtan ötip, ısılmağan äyelden jöndi adam şıqpaydı!

Qırğızbay öziniñ Qamısküline qaraydı da qarnı aşadı.

Key kezde onıñ qılığına külerin de, jıların da bilmeydi. “Qırıq üş kündik kemdigi” qay isinen de körinip twradı.

Auılğa barsa Qırğızbaydıñ bir jasap qalatını da sodan. Jeñgeleriniñ aldı entigip eludi, alqınıp alpıstı alqımdağandar. Özimen twstastarı da sarı qarın bäybişe bolğan. Biraq, közi qwrğır, közderi jıltırap twr-au, jıltırap twr.

Qalada adam balası jeñgemen oynamaydı.

Auılda bwl bir däuren!

Äsirese, Qırğızbaydıñ auılında — bwl däuren ğana emes, ülken sayasat. Jeñgeñe eñ bolmağanda külip bas izep ötpeseñ “Mınau da özinşe adam bolıptı-au!” dep eñ äueli ağañnıñ qabağı qars ayırıladı.

Jeñge degenniñ jöni bölek.

Qalağa kelip qayrılatın uaqıt taba almay jürgen adam auılğa barsa, toy-tomalaq, sadaqağa baradı. Baruı da, qaytuı da tez. Qırğızbay da tuğan auılına anda-sanda töbe körsetedi. Bara qalsa, tura jeñgeler bazarına barğanday küy keşedi. Jarıqtıqtar qazan kötergen üydiñ qazan-oşağınıñ mañında topırlap jürgenderi. Küyeuleri twradı bir şette, şirenip-şirenip. Toy-sadaqanıñ qalay ötkenin tekseruge kelgen komissiya müşeleri sekildi. Ötti-ketti ösek äñgime solardıñ auzında. Qarap twrmay, äyelderin aldarına salıp aydap äkelip, qızmet körsetu bayqauına salğanday sırttay oşaq mañındağılardı köz qiıqtarımen şolıp twradı. Sırtqa sır bildirmegenderimen, ärqaysısınıñ işinde: “Basqağa qarağanda bizdiki eptileu, ä!” degen maqtanış tığılıp jatadı. Olardı qoyşı, qoldarın alıp ötseñ bolğanı, al jeñgeleriñniñ köñilin aulau parızıñ! Bwl ädetten jañılsañ, sorlağanıñ, adam qatarına kirmey qaluıñ mümkin. Mwnı olardıñ auıldağı äkki qaynıları jaqsı biledi. Bilgen soñ özi swranıp twrğan adamğa köñil aulau qiın bolıp pa, keybir esersoqtar qaqpadan kirmey jatıp jaqın jürgen jeñgeleriniñ birin alıp wrıp jwmarlay jönelse, oğan eşkim de artıq kettiñ demeydi. Qayta qoraz töbelesin qızıqtağanday: “E, bäse, osı qatındı bir mıtışı! Ayağına jem tüskendey sılbırap jür!”, “Ağañ osınıñ aram terin almay jür-au şaması, jiberme!”, “Jigittigiñdi köreyik, osını täubesine keltirşi!” dep jan-jağınan qaumalap ala jöneledi. Ağası bolsa “Äy, öltiremisiñ...” dep qoyadı äri ketse... ol da inisi jağında. Odan äri aspaydı, araşa tüspeydi. Araşa tüsse masqara bolğanı, qatınjandı neme ömir boyı közge türtki bolıp jüredi. Apaytös qaynısı mıjğılap jatqan jeñgesi: “Mınau qaytedi-ay...”, bolmasa: “Bwl jındı ğoy, jındı...”, äri ketkende “Jwrttan wyat qoy...” nemese wyalğansıp: “Kere işip alıptı ğoy...” degen boladı. Mwnıñ bäri jwrtqa, küyeuine  köz ğana. Küyeuiniñ işin qızğanış jaylap, üyge barğan soñ “Qaynıñ kelip tarpa bas salğanda üniñ öşip qaldı ğoy, sonday ekeniñdi bilgenmin!” dep jatsa, “Endi qaytem...” dep aqtaluğa da jeñil boluınıñ aldın ala jasalğan qamı da boluı äbden mümkin. Biraq qalay bolğanda da älgi sözderdi aytqanda onıñ dausı birinşi ret ğaşıqtıq sözin aytıp twrğan boyjetkenniñ dauısınday sızılıp, özin qwşağına alıp umajdap jatqan düley küşke qarsılıq körsetken bolıp, ötirik (!) tömpeşteytinin aytsañşı! “Oybay-au, belimdi sındırdıñ ğoy!”, “Mınau süyegimdi qaqırata ma, qaytedi?!”, “I-i-y, keudemdi ezip jiberdiñ ğoy!” dese, ol onıñ massaj kabinetinde jatqanday: “İ-i-i, däl sol ara!” dep riza bolğanı dep wqqan jön. Bwl — eki äyeldiñ biriniñ basına tie bermeytin baqıt! Ötirik te bolsa bir aunatıp alsañ, tipti keremet! Üstin qağıp, twrıp jatqandağı türin körseñ, tura qarğa aunağan tülkidey qwlpırıp şığa keledi ğoy, pätşağarlar! Közin körseñ, közin!  Baqıt degeniñ qaraşığına sıymay tögilip twradı. Bwdan keyin auıl äyelderi nege tumasın! Maqtanış qanday!? Qaynısınıñ top arasınan özine wmtılğanı ol üşin ülken bedel. Älgi apaytöstiñ basqa jeñgeleri kädimgidey ökpelep jatadı: “Mınanıñ bügin  közi tüspeydi ğoy”, “Qasqanıñ közi qarayğan ba?”, “Qatıp-semgen jeñgeñnen ne qayır, odan da qatın alsayşı!” dep özderiniñ de bar ekenin eske salıp jatadı. Apaytös basqalarğa da ırjalaqtap bas izeydi. Mwnısı “keleside este bolsın” degeni.

Jalpı, äyelderdiñ qoldarı jwmısta bolğandarımen qaynılarınıñ qaysısı kelgenin, kimge moyın bwrğanın qalt jibermey añdıp jüredi. Ärqaysısınıñ qaynılarına qoyğan attarı bar. Ol attar qaynısınıñ jeñgesine qanşalıqtı jaqındığı barlığın da körsetedi. “Bwqa qaynım”, “Oqımıstı qaynım”, “Mwrttı qaynım”, t.t. Qaynıları qayırılmay ketip jatsa, “Mwrttı qaynım-au, mwrtıñ salbırap ketipti ğoy...”, “Bwqa qaynım-au, bwğağıñ ösken be?” dep özderi qaratıp aladı. Mwndayda tekke kete beruge bolmaydı. Ötirik te bolsa: “Asıl jeñgem-au, senen attap ketetindey meni qwday wrıp pa?” dep janına barsañ, seni bir qwşaqtayın dep jatqanday-aq: “Qoyşı, seniñ-aq oyınıñ toladı da twradı eken ...” deydi basqağa estirte. Mwnısı “jwrt kördi, bäri jaqsı” degeni. Onıñ osı oymen, bolmasa basqa oymen aytıp twrğanın tekseru qiın emes, bar bolğanı moynınan qwşaqtasañ jetip jatır. “Oybay-au, mınau qaytedi...” dep (tağı da jwrtqa estirte) qolıñdı itergen bolıp, qoltığıña qaray tığıla tüsse, oyını kelip twrğanı. Onda qarap qaluğa bolmaydı. “Qoyşı, senimen täjikelesetin uaqıtım joq” dep qayqañdap kete berse — kete bersin! Oğan jwrttıñ nazarın audarıp, qaynısı barlığın bildirgeniniñ özi jetip jatqanı. Jeñgeniñ onday nazınıñ özi nege twradı? Jarau attay ayağın qadap-qadap basıp bara jatqanda (jwrtqa körsete) basıñdı şayqasañ, seniñ osı bir jaqsılığıñdı ol ölgende wmıtpaydı! “Pay, pay! Bizdiñ jeñgeylerdi-ay!” dep soñınan auzıñnıñ suı qwrığanday ıntıq köñilmen basıñdı şayqaşı, sol küni ol qara siırdıñ jelinin üzip alarday tartqılap, tezirek tösek salğanşa asığadı. Onıñ qanday siqırğa tap bolğanın televizor aldında işi pısıp jatqan ağañnıñ bilmeui de mümkin. Al däl sol arada twrğan bolsa, “Ol sorlıda ne qaldı deysiñ, alşı sonı basıbaylı!” dep özin qorşağandar aldında “mırzalığın” tanıtıp qaladı.

Auıldıñ kelininen sözi jüretin azulı bäybişege deyingi joldan ötken jeñgelerge toqtamaytın eşkim joq. Aqsaqal-qarasaqal da, abısın-ajın da süyretilgen bayınan göri “Osı kelin bolmasa!” dep sonıñ aldına jüginedi.

Qamıskülder sonıñ birin körgen joq. Sodan keyin qay şaruanı qolına almasın “qırıq üş kündik kemdigi” körinedi de twradı.

Birde televizor qarap jatqan, dälizden Qamısküldiñ «qıñq» etken dausı şıqtı. Amandıq-saulıq joq, bireudiñ qarulı qoldarı ala ketken ğoy. Jwmıs pen as üydiñ arasın ğana biletin sorlı talıp tüsedi. Betine su bürkip, äzer esin jidırıp alğan. Arsalañdap kelgen qaynılarınıñ biri eken. Qorıqqannan bozarıp ol twr. «Men qaydan bileyin...» dey beredi. Şınında da, Qamısküldiñ qalağa ketkeli «jabayı» bolıp ketkenin ol qaydan bilsin? Qamıskül üşin qaynı degen jabayınıñ anayı qılığı twrğanımen — «stat'ya». Tağı birde televizor qarap otırıp, auıldan qalaşılap kelgen kempir-şaldıñ keselerin auıstırıp alğanı. Auılda, qızıl şoqta twrğan qwmannan şay işip üyrengen qonaqtardıñ suıq şaydı qara suday körip tartınıp otırğanın bayqağan Qırğızbay ımdağanımen «serialğa» esi ketken Qamıskül bayqamadı da, kempirge üydegi jalğız wldıñ, şalğa kempirdiñ kesesin, kempirdiñ kesesin Qamısbaydıñ özine äkep tiredi. Bwdan ötken masqara bolar ma? Kempir-şaldıñ qwr bazarşılap kelmegenin, kelinniñ qolınan mañdayları jipsip şay işude de barlau piğılı jatqanın Qamıskül bile me? Oğan auıldağı kempir-şal «avtoritet» emes! Qısılğan Qırğızbay: «Äyel al dep qoymap ediñder...» dep äzildegen boldı.

Birde ekeuiniñ auıldağı toyğa birge barğandarı bar.

Masqaranıñ kökesi so kezde boldı. Auıl Qırğızbaydıñ «orıs minez» qatını jaylı külkili äñgimeni äli künge aytıp jürgen körinedi. Qalay ğana külmesin, «Jeñgem kep qalıptı ğoy» dep qwşağın aşa wmtılğan bir qaynısınıñ meselin qaytarıp... Ol ol ma, auıldıñ bäri auzına qarap otırğan Keñestay qartqa sälem etpepti! Jwrttıñ bäri toyğa kelgende eñ äueli Keñestay qarttıñ batasın aluğa keletinin oylamağanı ğoy. Mwnı bir abısını qwlağına sıbırlasa, «Ol bizdiñ rudıñ şalı emes» depti. Ru soqqır, rudıñ şaldarın tanitının aytsañşı! Qamısküldiñ bwl sözi sol zamatta-aq auızdan-auızğa taradı. Sonda bir, Qırğızbay aşulanğan. Aşulanğanı sonşalıq, äyeliniñ «süyekke tañba bop tüsken» artıq-kem qılığın juıp-şaymaqqa qaltasındağı bar aqşasına araq alğan. Ondağı oyı «Osı perilerdiñ (Qamısküldiñ qaynıları, öziniñ inileri) beti qaytsa, osıdan qaytar» edi... oyı aqtalmadı. Qızıp alğandar Qırğızbaydıñ tura közine qarap twrıp şındıqtı aytıp saldı: «Qamısküliñ qatın deytin, qatın ba?! Ajırasu kerek!» Däl sol arada Qamıskülge ükim tek bwl ğana bolmadı. Däudirep, wyqılı-oyau otırğan bireui: «Onday äyeldi attıñ şılbırına baylap...» dedi. Sol jerde dayın at, qasında Qamıskül bolğanda Qırğızbay onıñ aqılın alatın da edi. Öytkeni tağı biri mwnı müsirkep: «Jaqsı äyel jaman erkekti törge süyreydi, jaman äyel jaqsı erkekti körge süyreydi» dep maqaldadı. Qırğızbay «tübi osı sözdi estimin-au» dep köñiline küdik alıp jürgen — boları boldı! Qırğızbay halıq osınşama ädil boladı dep bwrın-soñdı oylamağan, kädimgidey alqımına öksik tığıldı. Sodan Qamıskül qalağa jalğız qaytıp, Qırğızbay auıldağı «jaqtastarınıñ» janında jatıp alıp, aptalap araq işti. Bir apta boyı erkekterdiñ Qamıskül jayındağı pikirleri özgermedi. Bir qızığı auıl äyelderiniñ Qamıskül jönindegi pikirleri ekige jarıldı. Qamıskülden bwrın kelin bolıp tüsken «tömen etektiler» «betiñ tiliñgirdiñ» «bas jibin bos jibergen» «bos belbeu» Qırğızbaydıñ qılığın ayıptasa, basına endi oramal salğan jastarı Qamısküldiñ portretin qoldarına alıp, miting wyımdastıratınday küyde jürdi. Qamıskülmen birge  auılğa demokratiya kelgendey boldı. Mwnı jwrt jaqsılıqqa jorımadı. Bir aptadan soñ avtobusqa qimay şığarıp salıp twrğanda: «Sen tausılma, äyelder jaylı är türli pikir bola beredi...» dedi bir ağası. Sonan soñ qolındağı staqandı tauısa işti.

Osı söz Qırğızbaydıñ esinde qalıptı. Jeñgelerine qaraydı da Qamıskülmen salıstıradı. Şetterinen qılıqtı, Qamıskül qaydan şıqqan? «Qayda barar deysiñ, tübi osınım jorğa şığadı» dep köñil toqtatatın da kezi bar. Qırıq üş kündik kemdik degen ne, täyiri?..

Abai.kz

 

0 pikir