Särsenbi, 27 Mamır 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 9304. Jazılğandar — 4613. Qaytıs bolğandar — 37
Bilik 3833 0 pikir 19 Mausım, 2014 sağat 10:51

Qayrat Mämi. Elbası bastamaları – sot reformasınıñ qaynar közi

Elimizdi wlı jetistikterge jetelep kele jatqan Twñğış Prezident Nwrswltan Äbişwlı Nazarbaev turalı qay twrğıdan aytsaq ta jarasadı. Prezident memleket basına el men wlt müddesin közdiñ qaraşığınday saqtap qaluda, halıq şaruaşılığın qaqıratıp almauda öte qiın mäseleler qat-qabat şielenisken asa jauaptı kezde keldi.

KSRO-nıñ ıdırauı aldında elimizdiñ bolaşa­ğı men täuelsizdigi tarazı basında twrdı. Sol kezde, yağni şeşuşi sätte el basqaru tizgini Nwr­swltan Nazarbaevtıñ qolına tabıstaldı. Sol kezden bastap ata-babalar añsağan egemen el boluğa, tolıqqandı täuelsiz memleket qwrudıñ maqsat-mwratı, ärbir isi osığan wyıtqı bola bastadı.

Ol uaqıtta basqa odaqtas respublikalarmen ekonomikalıq baylanıstar üziluge jaqındap, eldiñ twrmıstıq-äleumettik jağdayı tömendey tüsti. Odaqtas eldermen aradağı ekonomikalıq qarım-qatınastardı qal-qaderinşe saqtau, äsirese, el işindegi sayasi ahualdı twraqtandırıp, qoğamdıq tärtipti jäne halıqaralıq tatulıqtı saqtau sındı keleli mindetter twrdı. Osığan baylanıstı memleket qwrılımın, onıñ işinde qwqıqtıq organdardı jañaşa qwru mäselelerin Elbası aldın ala boljay bildi.

Ol kez dünie ay sayın emes, kün sayın emes, sağat sayın san aluan özgeristerge tüsip jatqan beymaza şaq edi. Mwnday aumalı-tökpeli twsta qıtay halqı «Özgeris kezinde ömir sürme» dep elin saqtıqqa şaqıradı eken. Söytip, sol jıldarı bükil eldiñ tağdırı üşin jeke basın bäygege tigip, Prezident halqına qanatımen su sepken qarlığaştay qaltqısız qızmet jasap keledi.

Keñestik jüyeniñ küni bituge jaqın­dağan, el erteñi eleñ-alañ küy keşken kezde bwrınğı konstituciyağa Prezidenttik basqaru nısanın engizu qajettigi tuındadı. 1990 jılğı 24 säuirde Qazaq KSR Joğarğı Keñesiniñ qaulısımen Nwrswltan Äbişwlına prezidenttik lau­azım jükteldi. Sol tarihi kezeñ turalı akademik Salıq Zimanwlınıñ esteliginen bir ğana mısal keltirelik: «Sessiyanıñ kün tärtibine Prezident turalı wsınıs qoyılıp, Konstituciyağa osı özgertudi engizu mäselesi dauısqa salındı. Bwl wsınıs deputattar tarapınan qoldau tauıp, Qazaq KSR-iniñ Konstituciyasına prezidenttik basqaru nısanı turalı özgeris engizu jöninde şeşim qabıldandı».

Al arada bir jıl ötkende, 1991 jıldıñ jeltoqsan ayınıñ 1-inde Nwrswltan Nazarbaev Qazaqstan halqınıñ qalauımen birauızdan täuelsiz eldiñ Prezidenti märtebesin ielendi. Nwrswltan Äbişwlın bügingi biik belesterge bastağan osı aqjoltay künder halıq jadında mäñgi saqtala bermek.

«Täñirdiñ tañdauımen, halqınıñ qalauımen» memleket tizginin osılay qolına alıp, tuğan eli üşin eren eñbek siñirgen Nwrswltan Äbişwlı büginde Elbası degen asqaq abıroy, biik bedeldiñ törine şıqtı.

Toqsanınşı jıldar basında Prezi­dent Nwrswltan Nazarbaevtıñ aldında eldiñ işki-sırtqı sayasatında memleket tarapınan atqarılar asa auqımdı mindetter twrdı. Äsirese, josparlı ekonomikağa negizdelgen respublikanı endi narıqtıq ekonomika bağıtımen alğa aparudıñ eñ mañızdı mindeti dep belgiledi. Alayda, el basşısınıñ bwl jañaşıl bastamasın birden tüsine qoyğandar az edi. Qarapayım eñbek adamdarın bılay qoyğanda, keybir şeneunikter narıqtıq ekonomikağa köşu jönindegi ideyanıñ berer paydasın birden payımday almadı.

Keñestik jüyeniñ şekpeninen neğwrlım tezirek qwtıludı közdegen Prezident, täuelsiz elimizdegi kezek küttirmeytin äleumettik-ekono­mikalıq reformaların jürgizumen qatar, jaña qwqıqtıq, sonıñ işinde, sot jüyesin qalıp­tastırudıñ mindetin de kün tärtibine qoydı.

Qwqıqtıq salanı reformalau jw­mıstarı eleuli qiındıqtar tuğızdı. Öytkeni, keñestik jüyeniñ birneşe jıldar boyı oy-sanağa siñirip ketken psihologiyalıq ahualın bwzu oñayğa tüspedi. Degenmen, Elbasınıñ jañaşıl oy-maq­sattarı qwqıq qorğau organdarı men zañ­gerlerdiñ köñiline birte-birte senim wyalattı. Bir sözben aytqanda, täuelsiz sot jüyesin qwru, qwqıq salasınıñ tiimdiligin arttıru, olardı zañ­dıq twrğıdan bekitip alu, el işindegi sotqa degen jañaşa közqarastı qalıptastıru, sol ar­qılı sottardıñ bedelin köteru – qıruar küş-jigerdi, eseli eñbekti qajet etken öreli ister edi.

Elbası Esildiñ sol jağalauınan jaña äkimşilik ortalıq saludı oylastırğanda Aqorda, Ükimet, Parlament ğimarattarınıñ qatarında Joğarğı Sot ğimaratın da saludı öz nazarında wstadı. Aqorda irgesinen boy kötergen ädildiktiñ aq otauı Astananıñ kelbetine kelbet, säuletine säulet qostı. Prezident jobalağan osı ğimarattardı Astana qonaqtarı men şeteldikter elimizdiñ ösip-örkendeuiniñ belgisi dep biledi.

Är jıldarı Prezident qwqıqtıq jüyeni qalıptastıruda sot, prokuratura, işki ister jäne arnayı organdardıñ jüyeli äri birlese otırıp jwmıs isteuine erekşe nazar audarıp keledi. Mäselen, toqsanınşı jıldardıñ bas kezinde Qazaqstan Respublikası Joğarğı Keñesiniñ Qaulısımen küşine engen «Qazaq­stan Respublikasınıñ prokuraturası turalı» zañda prokuratura qwqıqtıq qadağalaudı jüzege asıratın organ retinde qalıptastı.

Elimizde prokuraturanıñ röli jäne qwzı­rettilik şektelimi turalı zañgerler ara­sında ülken dau-damay orın aldı. Tipti, bir-birine tikeley qarama-qayşı oylar tuındadı. Osınday kezde de Elbası basqa memleketter­den özgeşe, Qazaqstannıñ qazirgi damu kezeñine säykes, prokuratura organın saqtap qaldı.

Sonımen qatar, Qazaqstan Respub­likası Eko­­nomikalıq qılmısqa jäne sıbaylas jem­qor­­­lıqqa qarsı küres agenttigi (qarjı poli­ciya­­­sı) Ükimet qaulısımen alğaşında Qar­jı mi­nistrliginiñ salıq qızmeti qwramın­da Sa­lıq miliciyası basqarması bolıp qwrılğan edi.

Bwl saladağı qwqıqtıq mindetterdi kezeñ-kezeñimen jetildirip otırudı Elbası är uaqıtta esten şığarğan emes. Bizdiñ respublikamızda, basqalarmen salıstırğandağı bastı erekşelik, Elbasınıñ tapsırmasımen korrupciyamen küres jöninde derbes zañ qabıldandı. Bwl zañ qabıldanğanda da keybir zañgerler men qwqıq qorğau organdarınıñ basşıları bölek zañ kerek emestigin, sıbaylas jemqorlıqqa qarsı normalar qoldanıstağı basqa da zañdar ayasında qarastırılğanın aytıp qarsı bolğan edi. Büginde halıqaralıq sarapşılardıñ bağalauınşa, respublikamızdıñ sıbaylas jemqorlıqpen küres jönindegi zañnaması eñ tiimdi dep tanılğan.

Nwrswltan Äbişwlınıñ «Halqına janı şındap aşitın qayratker orğa jığatın emes, örge şığatın jol silteydi», degen sözinde tereñ män-mağına bar. Elimizdi ekonomikalıq twrğıda damıtuda, sot salasın reformalauğa erekşe män beruiniñ arqasında köptegen jetistikke qol jetkizdik. Atap aytqanda, qazirgi ekonomikalıq, banktik, äleumettik, tağı basqa salalardağı qol jetken tabısımız, uaqtılı ötkizilgen qwqıqtıq reforma bolmasa osınday deñgeyge köterilui mümkin emes edi.

Şın mäninde, biz keyde ekonomikalıq jetistikterimiz turalı köp aytamız da, elimizdegi jeke azamattar men zañdı twlğalardıñ konsti­tuciyalıq qwqığın ädil qorğaytın sot qızmeti turalı ayta bermeymiz. Bwl jöninde Prezidenttiñ «Qazaqstan jolı» attı kita­bında: «…sot­tıq-qwqıqtıq jüye­niñ tiimdiligin qamtamasız etu eko­no­mikalıq problemalardı şeşuden birden-bir kem soqpaytın mindet edi», dep atap körsetilgen. Elimizde äleumettik jağdaydıñ jaqsarıp, ekono­mikanıñ twraqtanuı, eñ aldımen, Elbasınıñ qwqıq qorğau, sonıñ işinde, sot salasındağı reformalardı jürgizudegi sarabdal sayasatınıñ arqasında jüzege asqanı barşamızğa ayan.

Meniñ oyımşa, Elbasınıñ twla-boyında qay salanı bolsa da tereñ tüsinip, däl sol salanıñ mamandıq iesindey oy tüyetin erekşe qabilet pen köre bilu qasieti bar. Elimizdegi sot qızmetiniñ dwrıs jolğa qoyılğanı, sot töreliginiñ älemdik standarttarğa say damuı nätijesinde sot ädildigi käsibi deñgeyge köterildi. Mwnıñ qoğamda tınıştıq ornatuğa, ekonomikalıq örleuge birden-bir kepildik beretinin Twñğış Prezidentimiz öz uaqıtında boljay bildi.

1991 jılğı 16 jeltoqsanda qabıl­danğan «Memlekettik täuelsizdik turalı» Konstituciyalıq zañda memlekettik bilik jüyesi üş tarmaqta – zañ şığaru, atqaru jäne sot biligi bolıp qwrıldı. Bwl qağidattar 1993 jılı qabıldanğan Ata Zañımızda odan äri naqtılandı. Memleket basşısı sot jüyesin osılay damıta beru bağıttarın belgiley otırıp, är jılğı uaqıt talabına say batıl da jaña qadamdar jasauğa ıqpal etti.

Elbasınıñ wyğaruımen 1994 jılı «Qazaqstan Respublikasındağı memlekettik qwqıqtıq reforma bağdar­laması turalı» qaulı qabıldandı. Bwl qwjatta sud'yalardıñ derbestigi men täuelsizdigine kepildik berildi. Azamattardıñ qwqıqtarı men bostan­dıq­tarın sot arqılı qorğaudıñ zañdıq-qwqıqtıq alğışarttarı jasalıp, Qazaqstandağı sot jüyesi bir arnağa toğıstı. Söytip, sot täuelsizdigi zama­naui reformalarğa say qamtamasız etildi. Osı jıldarda jaña Azamattıq is jürgizu jäne Qılmıstıq is jürgizu kodeksteriniñ qabıldanuı nätijesinde sot isin jürgizudiñ alğaşqı zañdıq tetikteri qalandı.

Bwdan keyin sot reformasın odan äri je­tildirude 1995 jılğı Konstituciyanıñ ma­ñızı zor boldı. Memleket basşısı atalğan Konstituciyanıñ sot jüyesin damıtu­dağı rölin: «Sot ädildigin şın mäninde ädi­letti jäne riyasız jürgizuge sot korpusın qa­lıp­­tastırudıñ Konstituciyada körsetilgen tetik­teri septigin tigizedi», dep naqtı aytıp berdi.

Osı Ata Zañımızda jergilikti jerdegi sottardı saylaudıñ ornına, endi olardı Prezident tağayındaytını, al mwnıñ özi olardıñ täuelsizdigin jergilikti jerlerdegi äkimşilik ıqpaldan qorğaytının, al Joğarğı Sottıñ sud'yaları Prezidenttiñ wsınısımen Parlament Senatında saylanatını eñ joğarı zañdıq twrğıda ayqındaldı. Söytip, elimizdegi sot jüyesiniñ buının bekitip, belin buıp berdi.

Prezident 1995 jılı sot jüyesin damıtudıñ negizin qalağan tağı bir qwjatqa – «Qazaqstan Respublikasındağı sottar jäne sud'yalardıñ märtebesi turalı» Konstituciyalıq zañ küşi bar Jarlıqqa qol qoydı. Osı Jarlıqqa säykes, Joğarı Sot Keñesi men Ädilet biliktilik alqası qwrıldı. Konstituciyağa säykes, törelik sottar taratılıp, olardıñ funkciyaları jalpı yurisdikciya sottarına berildi. Osılayşa, sot jüyesinde memlekettik bilikke qajetti barlıq atributtar elimizdegi sot töreliginiñ tıñğılıqtı qalıptasqanın ayqındap berdi. Resey Federaciyası, Belarus' memleketteri sottardıñ biriktirilu tiimdiligin arada jiırma jıl ötken soñ tüsinip, mwnday şeşimge biıl ğana keldi. Osınday orasan zor reformalardıñ jemisti jürgizilui – N.Ä.Nazarbaevtıñ sayasi köregendiligi men qajırlı küş-jigeriniñ, tabandılığı men poziciyasınıñ beriktiginiñ arqası der edim.

Elimizde sot salasında reformalar jür­gi­zil­gen jıldar işinde, äsirese, azamattıq is­ter boyınşa birqatar jañaşıl bağıttağı jwmıstar jüzege asırıldı. Mäselen, bwrın sottardıñ qarauına müldem kirmegen lauazımdı adamdardıñ nemese memlekettik organ­dardıñ zañsız is-äreket­teri, bankrottıq turalı şağımdar endi tikeley sottardıñ qarauına berildi. Sot arqılı qorğaudıñ tet­ik­teri jasalıp, sot qaulılarınıñ mindet­tili­gi jäne olardı orındau üşin jauaptılıq belgilendi.

2000 jılı «Qazaqstan Respublika­sınıñ sot jüyesi men sud'yalarınıñ märtebesi turalı» Konstituciyalıq zañ, Joğarı Sot Keñesi men Ädilet biliktilik alqası turalı zañdardıñ qabıldanuı sud'yalardıñ kadrlıq jäne äleumettik mäselelerin tüpkilikti şeşip berdi. Sud'ya qızmetine tağayındau aşıq jäne konkurstıq negizde jürgizile bastadı. Olardıñ mindetti türde tağılımdamadan ötu tärtibin belgileytin normalar engizildi.

Bwğan qosa, Prezident täuelsiz sot jüyesin qalıptastıruda respublikalıq deñgeyde Sud'yalar s'ezin twraqtı türde ötkizip otırudı qoldadı. Osı uaqıtqa deyingi Sud'yalar s'eziniñ tarihın eske alsaq, el Prezidentiniñ qatısuımen altı s'ezd ötti. Memleket basşısı är s'ezd sayın Sud'yalar qauımdastığı üşin sot salasında atqarılatın irgeli ister men mejeli mindetterdi ayqındap berdi.

Eger qısqaşa tüyindep aytsaq, 1996 jılı 19 jeltoqsanda Almatıda ötken Sud'yalardıñ I s'eziniñ qaulısımen memlekettik bilikti zañ şığaruşı, atqaruşı jäne sot tarmağına bölu turalı konstituciyalıq erejedegi sot reformasın jüzege asırudıñ mañızdılığı atap ötildi. Al 1999 jılğı 25 qañtarda Almatı qalasında ötken Sud'yalardıñ II s'ezi qabıldağan şeşimde Sud'yalar qoğamdastığı men memlekettik organdardıñ sot biliginiñ bedelin arttıruı, sud'yalardıñ şınayı täuelsizdigin qamtamasız etui twjırımdaldı.

Adamdardıñ sotqa senui, öz müddelerin qorğauı üşin sotqa jüginui – sot-qwqıqtıq reformanıñ bastı nätijesi ekenin Prezi­dent 2001 jılı 6 mausımda Astanada ötken Sud'yalardıñ III s'ezinde tiyanaqtap berdi. Elimizde qılmıstıq jazalardı ırıq­tan­dıru jäne izgilendiru mäselesi osı jolı köteril­gen bolatın. Sottardı mamandandıru – Memleket basşısı wsınğan eñ özekti, eñ örkenietti bağıttıñ birine aynaldı. Sondıq­tan, narıqtıq ekonomikalıq şarttardan tuın­d­ağan jaña äleumettik qatınastar ıqpalın jete tüsingen Elbası, barlıq oblıstarda ma­man­­dandırılğan ekonomikalıq, äkimşilik, kä­me­letke tolmağandardıñ isteri jönindegi maman­dandırılğan audanaralıq, özge de salalıq sottardı qwru jaylı Jarlıqtarına qol qoydı.

Astana qalasında 2005 jılğı 3 mau­sımda ötken Sud'yalardıñ IV s'ezinde Prezident sot jüyesiniñ jetistikterine rizaşılıqpen bağa berip, sottardıñ qızmetin odan äri arttıruğa, qadağalauşı satılardı barınşa qısqartıp, sot isin oñtaylandırudı neğwrlım jetil­dirudiñ jaña mindetterin qoydı. Sonımen qatar, sud'yalarğa qoyılatın talaptardı qataytuğa, sud'yalardıñ biliktiligin arttıruğa qatıstı naqtı tapsırmalar berildi. Elbası tapsırmasına säykes, Sot akademiyası Qazaqstan Respub­likası Prezidenti janındağı Basqaru akademiyasınıñ Sot töreligi ins­titutı bolıp qayta qwrıldı.

Prezidenttiñ sud'yalarğa jüktegen basım mindetterdiñ biri – büginde elimizdiñ sot jüyesine tübelikti engen Alqabiler institutı. Asa auır qılmıstardı Alqabilerdiñ qatısuımen qarau 2007 jılğı 1 qañtardan bastap qoldanısqa engizildi. Bwl sot töreligin halıq ökilderiniñ qatısuımen aşıq äri şınayılıqpen jürgizudiñ normaların ayqındap bergen zañdılıq qwjatı boldı.

Al Memleket basşısı 2009 jılğı 18 qara­şa­da ötken Sud'yalardıñ V s'ezinde sot isin jürgizudi oñtaylandıru, qadağalau ins­tanciyalarınıñ sanın azaytu, audandıq sottardıñ täuelsizdigin nığaytu men rölin arttıru jöninde mindetter qoydı. Bwl tapsırmalar öz retimen «Qazaqstan Respublikasınıñ keybir zañnamalıq aktilerine isterdi qaraudıñ apellyaciyalıq, kassaciyalıq jäne qadağalau tärtibin jetildiru, senim deñgeyin arttıru jäne sot töreligine qol jetimdilikti qamtamasız etu mäseleleri boyınşa özgerister men tolıq­tırular engizu turalı» zañda körinis taptı.

Osı zañ ayasında oblıstıq sottardıñ qwrılımı özgertilip, mamandandırılğan apellyaciyalıq jäne kassaciyalıq sot alqaları qwrıldı. Apellyaciyalıq sot instanciyaları audandıq sottar jibergen qatelikterdiñ tüzetiluin qamtamasız etudi jüzege asırdı. YAğni, iske tolıq zertteu jürgizilmegen jağ­day­da sot isin öziniñ öndirisine qabıldap, sot şe­şi­miniñ küşin joyıp, onıñ dwrıs şeşim tabuın qamtamasız etudegi zañdılıqtı küşeytti.

Tağı bir eleuli jañalıq, Elbasınıñ tapsırmaların orındau maqsatında Joğarğı Sot «Mediaciya turalı» jäne «Qazaqstan Respublikasınıñ keybir zañnamalıq aktilerine mediaciya mäseleleri boyınşa özgerister men tolıqtırular engizu turalı» zañ jobaların äzirledi. Öytkeni, sot töreligin balamalı negizde halıqtıñ özin qatıstıra otırıp jürgizu – şınayılıq pen ädildiktiñ jäne jariyalıqtıñ tiimdi täsili. Prezident qoğam qajetsingen osı zañğa 2011 jılğı 29 qañtarda qol qoyğanı barşağa mälim.

Bwl jaña qwqıqtıq institut elimizdiñ aumağında ğana emes, halıqaralıq deñgeyde de keñinen qoldau tabuda. Mısalı, 2012 jılğı 26 naurızda Qazaqstan Respublikasınıñ Joğarğı Sotı «Qazaqstan Respublikasında media­ciya ins­titutın engizu» jobası ayasında Birikken Wlttar Wyımınıñ 2012-2014 jıldarğa arnalğan damu bağdarlaması jöninde kelisimge qol qoydı.

Bwl kelisim halıqtıñ älsiz toptarı üşin sot töreligine qoljetimdilikti arttıruğa, daulardı sottan tıs retteu mümkindikterin qarastıruğa bağıttalğan. Mediaciya institutın damıtuda şeteldik ozıq täjiribeler keñinen paydalanıldı. Germaniya, Sloveniya, Şveycariya, Belarus' jäne Euroodaq elderi sarapşılarınıñ qatısuımen halıqaralıq konferenciya­lar, elimizde öñirlik aqparattıq seminarlar men döñgelek üstelder, özge de is-şaralar ötkizildi. Bwl is-şara äli de jalğasın tabu üstinde.

Memleket basşısı Sud'yalardıñ kezekti VI s'ezine 2013 jılı 20 qaraşada qatısıp, öziniñ kökeyge tüygen oyların jäne sot töreligin odan äri jetildiru turalı keleli wsınıstarın bildirdi. «Biz «Qazaqstan-2050» Strategiyasın temirqazıq ete otırıp, sot jüyesin jetildirudi jalğastıra beruimiz qajet. Eger de biz reforma jasağanda ekonomikada, sayasatta sot jüyesin, jalpı qwqıq qorğau jüyesin tüzemesek, közdegen maqsatımızğa jete almaymız. Bizdiñ azamattar sot jüyesinde barlıq mäselelerdi şeşui kerek, öziniñ qwqığın qorğay aluı kerek. Memlekettiñ de, meniñ  de sot jüyesine köp köñil bölip otırğanım sondıqtan», dep aytqan sözi sottarğa tıñ küş berdi.

Biz, Sud'yalar qauımdastığı, El­ba­sınıñ är jıldardağı s'ezd qorı­tındısında bergen tapsırmalarına säykes, jalpı sot jüyesin damıtuğa belsene atsalısıp kelemiz.

Qazaqstannıñ qarqındı damuı bizdiñ aldımızğa jaña mindetter qoyıp otır. Elimizdiñ älemdegi eñ damığan elder qatarına kiru bağdarlaması, belsendi integraciyalıq procester sot öndirisiniñ uaqıttıñ sın-qaterlerine teñbe-teñ boluın talap etude. Bwl rette azamattıq sot isin jürgizudiñ jaña modelin qalıptastıru taraptar müddeleriniñ tepe-teñdigin qamtamasız etetin pragmatikalıq täsilderge negizdelgen.

Biz Qazaqstan qoğamına etene jaqın sot töreligin qalıptastıru twjırım­damasına süyenemiz. Daulardıñ beybit jolmen retteluine kömektesu sud'yalar qızmetiniñ bir salası deu kerek. Älem elderinde daulardı balamalı türde şeşu räsimderiniñ belsendi qoldanılğanı bizge de ülgi, äri onıñ tiimdi twstarın alğanımız jön.

Elimizde biznestiñ özin özi wyımdas­tıruın ıntalandıru jönindegi şara­lardıñ der kezinde qabıldanuı, Wlt­tıq käsipkerler palatasınıñ qwrıluı aralıq sottardı, müliktik daulardı sotqa deyin retteu institutın odan äri damıtuğa mümkindik beredi. Osı oray­da, twtınuşılardıñ qwqıqtarın, ziyatkerlik menşikti, eñbek jäne qwqıqtıq daulardıñ basqa da sanattarın qorğau turalı daulardı şeşu salasında balamalı perspektivalar bar ekenin köpşilik bile jürse dep oylaymın.

Elimizdegi barlıq sottarda elektrondı sot isin jürgizu jüyesi engizil­gen. Sonımen qatar, Joğarğı Sot­tıñ ğalamtor resursın jañartu, jergi­likti sottardıñ Internet-resurstarın jetildiru jwmıs­tarı tiyanaqtı jürgizilip keledi. Sot öndiri­sine qatısuşılardıñ istiñ qozğalısı turalı jedel aqparat aluına, şığarılğan sot aktilerimen tanısuına barlıq mümkindikter jasalğan.

Qazirgi tañda Joğarğı Sotta ötetin sot pro­cesterinde beyne-baylanıs keñinen qoldanıluda. Oblıstıq sottardıñ qatısuımen jalpı otırıs­tar, keñester jäne sud'yalardı qaşıqtıqtan oqıtu jüyesi öz retimen jürgizilip keledi.

Sot jüyesiniñ qızmet etu sapası eñ aldımen bilikti de täjiribeli sud'yalar korpusın kadrlıq qamtamasız etuge tikeley baylanıstı bolmaq. Jalpı, qwqıq mamandarı arasında «Sud'ya – zañgerlerdiñ eñ tañdaulısı» degen tämsil söz bar. Bwl söz olardıñ jankeşti eñbegine, käsibi biliktiligine, şeberlik deñgeylerine berilgen bağa bolar. Audandıq sottardıñ sud'yaları elimizdegi sot isteriniñ toqsan segiz payızın atqaradı. YAğni, bwl – beyneti köp qiın isterdi qarauda, sonday-aq salmağı basım jüktemelerge moyımay qızmet körsetudiñ eñ tözimdi ülgisi.

Sud'yalardıñ äleumettik märtebesine say, eş alañsız qızmet etuine qolaylı jağday jasau, layıqtı baspanamen qamtamasız etu är jıldarı öz şeşimin tıñğılıqtı türde tabuda. Memleket basşısı sud'yalardıñ äl-auqatın ünemi jaqsartıp otırudı öziniñ nazarınan eşqaşan tıs qaldırğan emes. Sol üşin de sud'yalar qauımınıñ el Prezidentine degen qwrmeti men alğısı şeksiz.

Nwrswltan Äbişwlı Sud'yalardıñ VI s'ezindegi sözinde: «Sud'yalardıñ V s'ezinen beri ötken tört jılda Qazaqstannıñ sot jüyesi «Sottardıñ täuelsizdigi» ölşemi jöninen Bäsekege qabilettiliktiñ jahandıq reytingisindegi öz körsetkişin birden 23 orınğa kürt jaqsarttı», dep atap ötken edi. Zañdardıñ saqtaluı, azamattıq sot töreligi, qıl­mıstıq sot töreligi jäne basqa da kö­r­set­kişter boyınşa da Qazaqstan post­keñestik keñistiktegi memleketterden alda keledi. Mäselen, mwnı World Justice Project halıqaralıq ükimettik emes wyımı wsınğan 2014 jılğı Zañnıñ üstemdik qwru indeksinen köruge boladı. Bwl reytingide Qazaqstan 71-şi orındı ielengen.

Osı jılı reyting älemniñ 99 eli men aumaqtarın – bilik instituttarı ökilettigin şekteu, sıbaylas jemqorlıqtı boldırmau, tärtip jäne qauipsizdik, negizgi qwqıqtardı qorğau, bilik instituttarınıñ aşıqtığı, zañdardıñ saqtaluı, azamattıq sot töreligi, qılmıstıq sot töreligi tärizdi negizgi segiz körsetkiş boyınşa bağalağan.

Wlı ğwlama Äbu-Nasır äl-Farabi babamızdıñ «Dwrıs äreket – maqsatqa jetkizer joldı dwrıs tañdaudan bastaladı» degen danalıq sözi Elbasınıñ tağılımdı tañdauğa tolı ärbir isinen ayqın körinis tapqanın ömirdiñ özi däleldep berude.

Bizdiñ halqımız – qaşanda ädil bilikti, şınayı zañdı ardaq twtqan, aqiqatın aytıp, aq jürudi qalağan öte turaşıl wlt. Elbası Nwrswltan Äbişwlı Nazarbaevtıñ elimizdiñ är azamatı öz kökeyinde saqtap jürui üşin aytqan: «Eger de özim bügin zañğa qayşı kelsem, zañğa qarsı şıqsam, onda erteñ qwqığım tabanğa taptalğan kezde meniñ sol qwqığımdı kim jaqtaydı, kim qoldaydı» dep oylauı kerek», degen söziniñ mäni öte tereñ, öte tağılımdı.

Zañdı sıylamay, bilgenin istegen keybireulerdiñ büginde Qasietti qazaq jeriniñ bir jwtım aua­sına, bir uıs topırağına zar bolğan ögey ömirleri ärkimniñ oy-sanasında qobız sarınınday sarnap twrsa ğoy!..

Qayrat MÄMI,

Qazaqstan Respublikası

Joğarğı Sotınıñ Törağası.

«Egemen Qazaqstan» gazeti

0 pikir