Düysenbi, 30 Naurız 2020
Ädebiet 16841 2 pikir 26 Mamır, 2014 sağat 14:32

Jidebay. Häkim Abaydıñ auılına sayahat (fotoreportaj)

Qazaqtıñ talay wlı twlğaları dünie esigin aşqan Semey öñirine ayağımız tigen soñ, babamız Abaydıñ mwrajayğa aynalğan Jidebaydağı qonısına soğıp ketudi azamattıq parız sanağandıqtan, köp oylanbay jolğa şıqtıq.

Wzaq joldağı biraz tarihi orındarğa da bağıtımızdı bwrıp otırdıq. Onıñ üstine, osınau keñ dalanıñ äsem tabiğat körinisterin köpşilikpen bölispeuge tağı bolmadı.

Kezekti fotoreportajımız Jidebayğa jwmısbastılığı sebepti jete almay jürgen nemese jolı tüspey qoyğan elimizdiñ, jalpı alatın bolsaq, bükil älem qazaqtarınıñ bir paydasına jaraydı degen senimdemiz.

Olay bolsa, ıñğaylanıp otırıñız. Biz sizderdi Semey qalasınan 185 şaqırım jerde ornalasqan häkim Abaydıñ Jidebaydağı ata qonısına ertip aparamız.

1. Söytip, kün besinge tayağanda bizder darqan dalanıñ qwşağına enip kettik. Negizgi bağıtımız - Jidebay. Nietimiz - wlı Abay jayında tıñ mağlwmat jinau, Ospan qaytıs bolğan soñ twraqtı qıstau etken berekeli mekendi öz közimizben köru häm babalarımızdı eske alıp, olardıñ äruağına dwğa bağıştau.

2. Türki düniesinen amanat arqalap jetken Şıñğıstau öñiriniñ auası da, sıldıray aqqan balday tätti bwlaqtarı da, iisi mwrın jarğan jusanı da adam balasınıñ kökiregin nwrlandırmay qoymaydı eken.

3. Küşikbay batırğa arnap qoyılğan eskertkiş anadaydan közdiñ jauın aladı. Küşikbay - Uaq ruınan şıqqan, jastayınan tu wstap, twlpar minip jauğa şapqan erjürek batırlardıñ biri. Däl osı jerde talay jolauşılardıñ şölin basqan, tipti qısta da qatpaytın şınıday möldir bwlaq ağıp jatır.

4. Monumenttiñ jalpı pişini dulığanıñ sipatın bildiredi. Küşikbay batır jası 20-dan asqanda osı jerde (batırlığımen de, aqıldılığımen de erte közge tüsken) jau qolınan qaza tapqan eken.

5. Talay sırdı bügip jatqan Şıñğıstaudıñ keñ dalası wşqan qwstıñ qanatın taldırmay qoymaydı.

6. Sırt Qasqabwlaq degen jerde häkim Abay atamızğa arnap märmär tastan eskertkiş qoyılğan eken. Danışpan babamızdıñ tuğan jeri osı aymaq.

 

7. Jaylaudıñ şöbi şüygin, suı taza. Äsirese tört tülik malğa öte qolaylı jer.

8. Jaqındağan sayın tınışın ketirdim be, jılqılar ürkip qaştı.

9. Arı qaray qozğaldıq. Semey-Qarauıl tas jolı.

 

 

 

10. Eñlik pen Kebekke qoyılğan eskertkiş kesenege kelip jettik. Şäkerim babamızdıñ "Jazıqsız jaza" dastanına arqau bolğan eki ğaşıqtıñ kesenesi Eralı jaylauınıñ şığıs jağında ornalasqan.

11. Tarih betterinde qalğan derekterge süyensek, eki jastıñ mahabbatına meyirimsizdikpen qarağan el basşıları bwl ekeuin at qwyrığına baylap öltirgen.

12. Tarihı qwndı, şejirege tolı Şıñğıstauday wlanğayır dalanıñ tabiğatı kez kelgen qazaqtıñ köñilin äldilep, jüregin terbetip äketetinine tittey de kümänim joq.

 

 

 

 

 

 

13. Uaqıtımızdıñ az bolğandığı sebepti qazaqtıñ zañğar jazuşısı Mwhtar Äuezovtiñ tuıp-ösken ölkesi Börilige soğa almay kettik. Amandıq bolsa sol öñirge arnayı kelu niette joq emes. Ärine, bwl öz aldına ülken jwmıs bolar edi.

14. Eñlik pen Kebek batır jasırınıp tığılğan üñgir tasqa da jolımız tüsti. Közben köruge asıqtıq.

 

15. Osı jerde qos ğaşıqtar auıl adamdarınan tığılğan eken.

16. Kelgen-ketken keybir jolauşılar üñgirdiñ işi-sırtına oylarına kelgenin jazıp, äbden büldirip ketken. Onday mädenietsizderdi qasköyler dep te ataydı.

 

17. Äne-mine degenşe, Jidebayğa da jettik.

 

18. Alıstan häkim Abay (Ibrohim) men Şäkerimniñ keseneleri körindi. Üyge kirmesten bwrın eñ äueli sonda soğıp ötudi jön sanadıq.

19. Kesenelerge barar joldıñ oñ jağında ornalasqan tastağı jazularğa közimiz tüsti. Söytsek, bwl jerde häkim Abaydıñ ardaqtı äjesi Zere, ayaulı anası Wljan, ağası Qwdayberdi (Şäkerimniñ äkesi), sonımen qatar Qwnanbay auılınıñ balaların bilim närimen susındatqan Ğabithan molda jäne jalşı Şäukimbay da osı arağa jerlengen bolıp şıqtı.

20. Qwday tağala jatqan jerlerin jaylı qılsın.

 

21. Danışpan Abay atamız 8 jasınan tatardan şıqqan osı Ğabitqan moldadan oqığanı turalı derek bar. Molda 1932 jılı aşarşılıqtan köz jwmadı da, Jidebayda jerlenedi.

22. Şäkerimniñ suretin wzaq jıl boyı qoynında jasırıp jürgen Şäukimbay (Şäuken) Baqtıbaywlı osı jerde jerlengen. Ospan erekşe sıylap ötken adam. Otınşı-suşı bolğan kisi.

23. Oñ jaqtağı kesenede babamız Abay men onıñ jomart, kisige adal inisi Ospan Qwnanbaywlı jatır. Sol jaqtağı kesenede qajı Şäkerim men onıñ wlı Ahat babamız jerlengen.

24. Wlı aqınnıñ 150 jıl tolğan toyı qarsañında salınğan ğibadat üyi.

25. Meşittiñ işi salqın. Terezesi joq, jarıq töbeden tüsip twradı. Erekşe säuletimen este qaldı.

26. Odan keyin kesenelerge bağıt aldıq.

27. "Adamzat - bügin adam, erteñ - topıraq, Bügingi ömir jarqıldap aldar biraq",- dep jırlağan danışpan aqın Abay (Ibrohim) Qwnanbaywlı osı jerde jerlengen.

28. Keñes ükimetiniñ tarapınan qajı atamızğa "halıq jauı" degen jala jabıldı. Jauızdar Şäkerimdi atıp, denesin Baqanastağı qwr qwdıqqa laqtırıp kete barğan. Ökinişke qaray, äli de bolsa şürippeni NKVD-nıñ qaysı bir qızmetkeri basqanı belgisiz bolıp keledi. YAğni är türli nwsqalar bar. Keyin balası Ahat Şäkerimwlı äkesin osında äkep jerlegen.

29. 2007 jılı boy kötergen qonaq üy. 2008 jılı twsauı kesilse de, qoldanısqa berilmey keledi eken. Biıl qayta jöndeu jwmıstarı jürgizilip bastağanın bayqadıq.

30. Abay atamızdıñ ömiri men şığarmaşılığınan birtalay mağlwmat beretin, bağa jetpeytin ülken üy - osı. Kezinde berekesi tasığan qaraşañıraq bolğan desek te, äsirelep aytqanımız emes. Uaqıttıñ ötuimen mwrajayğa aynaldı.

 

31. Üyge kirgen boyda osı portret közimizge ottay basıldı. 1994 jılı kenep, maylı boyaumen salınğan. Avtorı A. Kenig.

32. Bwl - as üy. Talay qonaqtar osı jerden däm tatqan. Terezesi şığısqa qarağan bölmeniñ işi keñ äri salqın.

33. Sizderdiñ nazarlarıñızda - qazanaspa. Bwl üyge qonaqtar köp kelgen. Onı bılay qoyğanda, etti wnatpaytın qazaq joq. Sol sebepti ülken qazannıñ ornı erekşe bolğan.

34. Tarihi jädigerlerdiñ qatarına kirgizilgen aq dastarhan.

35. Jatıp tınığuğa arnalğan ağaş tösek degen dünie osınday boladı. Bayqasañızdar, süyekpen bezendirilgen. Qabırğadağı tüskiiz de qwndı jädigerler qatarına jatadı. Ol köbinese tösek twsına wstalatın bolğan.

36. Häkim Abaydıñ otbası paydalanğan twrmıstıq zattardıñ arasınan jez qwmanğa közimiz tüsti. Osındağı qızmetkerlerdiñ aytuına qarağanda, Abay atamız bwl jez qwmanmen namazğa däret alğan.

37. Abay atamız arnayı jazdırtıp, Ospannıñ qabiriniñ basına qoydırğan qwlpıtas. Dwrıs-bwrısın bilmedim, biraq biz sekildi qonaqtar üşin körnekilik bolsın dep osında äkep qoyıptı. Audarmasın osı arada qağazğa jazıp qoyğan. Biraq internetten tappadım. Sizder de bile jürsin degen nietpen erinşektikke berilmedim:

"Bismillyahir rohmanir rohim. Lä ilähä illallah, Muhammad rasullah. Älhamdu lillyahi robbil `alamin. Lä ilähä illä hu-ä-hhaq. Äl ğalamu rabb u-lhalquäl halayıq. Rahmat är-rahman-ar-rahim. Mäyit atı Ospan Qwnanbay haj wğlı. Baylıq, bağlan baluandıq, baq, mırzalıq pen asıl hämması... Baylıq tilegen mwradı kelgen Swltannıñ küy kämil bolğan. Duniya bwlardan da ötip ketti. Bwlardıñ bahar alsın köruşi mü`min. Lä ilähä illä Allah ul-malik älhaq äl-ämin.

Amin rabb ul-ğalamin. Dar ul famiran baqiğa köşken Ospan Qwnanbay haj wğılına mübärak bolsın.

Mwsılman dwğa qılsın".

Bwl jazbanı audarğan Ğ.Ahmetov.

38. Kelesi bölmelerge kirdik.

39. Bwl bölmede alıs-jaqınnan kelgen meymandar tınığıp, demalğan.

40. Bwl öñirdiñ qısı öte qattı, jauğan qar at bauırınan asıp tüsedi. Sol sebepti de är bölmeniñ bwrışına golland peşterin ornalastırğan. Mwnday jılu jüyesi sol zamannıñ ülken jetistigi edi.

41. Al bwl - danışpan babamızdıñ bölmesi. Terezeleri ülken. Sondıqtan kün säulesi jarıq şaşıp twr.

42. Wlı aqınnıñ jazba üsteli. Häkim ömiriniñ soñına deyin osı bölmede otırıp bükil qazaq halqınıñ igiligi üşin şığarmalar jazıp ketti.

 

43. Bölme qımbat jihazdarğa tolı.

44. Mwrajay qızmetkeriniñ sözine sensek, iluli twrğan dombıra Mahambetten qalğan mwra eken.

45. Şeberdiñ qolınan şıqqan ağaş tösek.

46. Toğızqwmalaq häm doybı oyındarınıñ sol däuirde ornı bügingiden äldeqayda bölek bolğan. Abay atamız eki oyın türin de tamaşa oynay bilgen.

 

47. Mwnan keyin kelesi bölmelerge bas swqtıq. Aşığın aytsaq, mwrajaydıñ işin suretke tüsiruge tıyım salınğan. Deytwrğanmen de, isimizdiñ mañızdılığına tüsinistikpen qarağan mwrajay qızmetkerleri köñilimizdi qaldırğan joq.

 

48. Nazarlarıñızdağı süyek tösek - Äygerimdiki (Abaydıñ üş äyeli bolğan: Dildä, Äygerim, Erkejan).

49. Şarayna.

50. Abay bir kezderi Äygerimge sıylağan kümis ertwrman.

51. Oñ jaqtağı qwndız börik pen kamzoldıñ iesi - Päkizat (Päkizat - Aqılbaydıñ qızı). Sol jaqtağı dünie - Erkejannıñ bet oramalı. Abay otbasımen Jidebayda tüsken tarihi surette Päkizattıñ qwndız börkin kiip, aldıñğı qatarda otırğanın anıq bayqauğa boladı.

52. Bwl da süyek tösek. Şımıldıq pen tösekjapqış tüpnwsqadan jasalğan köşirme ğana. Al qabırğada iluli twrğan dünieniñ qanşama jıldar ötse de öñi ketpegen. Erkejandiki. Ospan qaytıs bolğan soñ Erkejandı Abayğa qosadı. "Äyel erden ketse de, elden ketpeydi" degen söz tekten tek aytılmasa kerek.

53. 1890 jılı General-gubernator baron Täube Maksim Antonoviç Abayğa sıyğa bergen üş auızdı mıltıq.

54. Wljan anamızdıñ qazmoyın qwmanı men jez legeni.

 

55. Al bwl taqiyanıñ iesi - Qwnanbay qajı. 1875 jılı Mädinadan kiip kelgen.

56. Däliz boyı.

57. Bwrın anau adalbaqandardıñ bwtağına etterdi bölek-bölek ilip, keptirip, sürleytin bolğan. YAki bwl bölme toñazıtqıştıñ rölin atqarğan.

 

58. Zeredey tekti äjeniñ tälim-tärbiesin körgen, Wljanday wlağattı analardıñ aq sütin emgen, Qwnanbayday qajınıñ perzenti Abay (Ibrohim) atamız qay zamanda bolmasın qazaqtıñ bas aqını bolıp qala beredi. Jäne onıñ bir auız öleñi köp aqınnıñ bükil şığarmasınan biik twradı.

59. At arba da sol küyi saqtalğan. Ol uaqıtta mwnday düniege ärkimniñ qolı jete bermeytin. Bwrınğı zamannıñ "Leksustarı" osınday bolsa kerek.

60. Qaytarda keñ dalanıñ qwşağınan şığa almadıq. Jasıl kilemniñ üstinde tänimiz de, janımız da tınıştıqqa bölendi.

Qoş, qızığı tausılmaytın, tügin tartsa mayı şıqqan darqan dalam!

http://yvision.kz/

2 pikir