Seysenbi, 22 Qazan 2019
Alaşorda 7757 0 pikir 26 Mamır, 2014 sağat 13:46

Twrsın Jwrtbay. «ÄUEZOVTİÑ ROMANINIÑ KÖZİN JOYUĞA WMTILĞAN…» (jalğası)

 

TOĞIZINŞI TARAU: SÜLDELER SÜRGİSİ

(«Äuezovtiñ romanınıñ közin joyuğa wmtılğan…»)

 

1.

 

Tura sol twsta Beriya qolğa alınıp, oğan ükim dayındalıp jatqanda, bwl kürestiñ nätijesi qalay ayaqtalatınına alañdağan orta, keñestik bilik jüyesi: äşkereleudiñ jaña nauqanın bastaladı,– dep kütti. Sondıqtan da olar özderin saqtandırudıñ şaraların qamdastırdı. Osınday talmalı twstı qapı jibermeu üşin M.Äuezovke eñ soñğı, eñ qastanşıqpağır, eñ qiyanattı soqqı berildi. Qazaqstannıñ Ortalıq komiteti men jazalau mekemeleri qwdiretti jez tırnağın M.Äuezovke tağı da batırdı. Solardıñ süpteuimen 1953 jıldıñ 2-mausımı küni «Kazahstanskaya pravda» gazetinde belgisiz avtordıñ «Po povodu romana M.Auezova «Abay» attı maqalası jariyalandı. Qazaq ruhaniyatınıñ aspanın tağı da bir soyqandı nayzağay osıp ötti.

Bwl – Mwhtar Äuezovtiñ tolıq talqandalıp, qazaq wltı «Abay» romanınan ayırıluınıñ alğaşqı qaralı dabılı äri qazaqstandıq ideologiya jasaqtarınıñ qauqarsız qalmağanın sezdiretin «aybarlı şara» edi. Maqalanıñ avtorların, bireuler gazet redaktorı K.I.Nikitin dese, hattamanı jaqsı biletin Äbilmäjin Jwmabaev – A.Bragin dep anıq senimmen ayttı. Aldıñğısı Qazaqstanda köp twraqtay almadı, al Bragin sülderin süyretip wzaq ömir sürdi.

«Abay» romanınıñ tağdırı talqığa tüsip jatqanda Mäskeude bas sauğalap qaluğa bolmaytının M.Äuezov bildi. Sondıqtan da Almatığa attanuına tura keldi. Artında alañ qalmas üşin «Literaturnaya gazetanıñ» bas redaktorı K.M.Simonovqa mınaday ötinişti tilşe qaldırıp ketti:

«Qwrmetti Konstantin Mihayloviç! Artıq sözben, uaqıt alatın kezdesumen sizdiñ mazañızdı almas üşin qaytar aldında sizge bir-eki auız söz jazıp ketip otırmın, bärinen bwrın meniñ isime, demek Odaqtıñ isine zeyin qoyıp, janaşırlıq talappen qarağan sizdiñ adamgerşiligiñizge özimniñ şınayı, jürekjardı alğısımdı bildiremin. Keter aldında bir ğana ötinişim bar, ol maqalanıñ tayau arada jarıq köruine baylanıstı tilek. Eşqanday qarsılıqqa wşıramastan biriniñ üstine biri üstemelep qosılıp jatqan Nwrışevtardıñ «janaşırlıqtarınıñ» saldarınan onıñ jariyalanuına erekşe qajettilik tudırıp otır. Öytkeni Akademiyanıñ organında aytılğan pikirdiñ özin olar ğılımnıñ resmi pikiri dep qabıldaydı. Söytip ol – talqılaularğa, özgertilgen basılımdarğa, joğarı oqu orındarı men mektepterdiñ bağdarlamasın qayta qarauğa jalğasıp kete beredi. Sofı Allayar aytqanday: «Körpeniñ bir jibin üzseñ, mıñ jibi tarqaydı». Mine, sondıqtan da sizden maqalanı tezdetip şığarudı öte, öte ötinip swraymın, jalañaş qalğan jüykeniñ şüykelenuin bir künge bolsa da toqtatuğa mümkindik alğım keledi. Sälemmen Mwhtar Äuezov. Mäskeu».

Nege ekeni belgisiz, K.Simonovtıñ özi komissiya müşesi bop wsınıs jasağan, özi qaulı qabıldattırğan bwl aşıq hat jariyalanbay qaldı. Sol twsta onıñ özi de küdiktilerdiñ qatarında bolatın. M.Äuezovtiñ dostarına aytqan pikirine süyensek, ol hattı der kezinde jariyalauğa K.Simonovtıñ qarbalastan qolı bosamaytın kezdesuleri, jaybasarlığı men wmıtşaqtığı böget bolğan siyaqtı.

 

2.

 

Bwl basılım Mwhtardıñ twla boyın titirkendirdi. «Abay» romanınan ayırılsa onıñ ömiriniñ de mağınası qalmaytın. Sondıqtan da türşige, tüyile qolına qalam alıp, «Kazahstanskaya pravda» gazetiniñ 1953 jılğı 2-mausımdağı «Abay» romanı jöninde» degen taqırıppen jariyalanğan maqalağa oray «eskertulerin» jazdı. Janı küygendegi jan ayqayın tüsinu asa qiındıqqa tüse qoymas degen nietpen jäne tüpnwsqanı saqtau maqsatında «Kazpravdanıñ» maqalasın jäne oğan qarsı M.Äuezovtiñ jazğan hatın jarıstıra berdik. Maqalanıñ maqsatı:

«Oyı parasattı, körkem şığarmanı partiyalıq talap twrğısınan sın közimen qaray alatın ärbir twlğa «Kazahstanskaya pravdanıñ» bwl maqalasın, meyli ol redakciyalıq maqala delinse de, partiya men keñes halqınıñ taldanğan kitap turalı şınayı pikiriniñ körinisi emes ekenine eş kümändanbasa kerek. Kerisinşe, «Qazaq Ğılım Akademiyasınıñ habarşısınıñ» №4 sanında Saurambaevtiñ redakciyalığımen şıqqan Nwrışevtiñ jäne basqalardıñ maqalası da däl osı «Kazahstanskaya pravdanıñ» maqalası siyaqtı Äuezov pen onıñ şığarmaşılığı turalı aşıqtan-aşıq teris bağıt wstanğan, sıñarjaq jäne qırği qabaqtı taldau ekenine eşkimniñ kümän keltirui mümkin emes.

Bwl maqala, bwdan bwrınğı jariyalanımdar siyaqtı, sınaudı emes, adamnıñ közin joyuğa (izniçtojit') bağıttalğan. Olardıñ arasındağı ayırmaşılıq mınada ğana: birinşi jariyalanımda Äuezovtiñ otız jıldağı mwqım ğılımi-zertteumen aynalısqan ömir jolın ala otırıp, onı müldem joqqa şığara ükim aytqan. Al mwnda onıñ bastı şığarması «Abay» romanın nısanağa alıp, bwl şığarmanıñ da közin joyudıñ amalın qarastıru»,– ekenin M.Äuezov aşıp ayttı.

Qarabayır, mojantopay, jalañ jazğıruğa qwrılğan, maqala avtorınıñ piğılı «wlı orıs halqı, wlı orıs mädenieti» degen sözderdi şağın maqalada on ret «süysinip qoldanuınan» bayqalatın «sınsımaqtı» taldap jatpaymız. Eşqanday tıñ pikiri men körkem oylıq qwnı joq bwl maqaladağı pikirler – N.N.Pospelov, B.Stepanov, S.I.Kruglov, S.Bäyişev, S.Mwqanov, Ğ.Müsirepov siyaqtı bedeldi şeşender bes jıldan beri twraqtı türde minbeden sarnap kele jatqan sarı qarın sözder edi. Onıñ mağınası tura B.Stepanovtıñ:

«Köşpeli ömirdiñ salt-dästürin äsirelep suretteudi biz jazuşı M. Äuezovtiñ «Abay» romanınan kezdestiremiz. Sol kezdegi qazaq auılın jazuşı adamzattıñ jwmağı (kommunizm – T. J.) etip körsetedi. M. Äuezovtiñ jazuı boyınşa auıldıñ jaylauğa köşui saltanattı sayahat siyaqtı, qızdar da, äyelder de jas mölşerine qaramastan ülde men büldege oranıp, saylı säygülikterge minip jüredi. Mıñğırğan malı bar iri baylardı jäne olardıñ qalay uaqıtın ötkizgenin monşaqtay tizip, revolyuciyağa deyingi qazaq auılın tım madaqtap, ülgi etken avtor kedeylerdiñ auır twrmısın ıqılassız bayandaydı»,– degen säuegeyligimen astasıp jattı.

Ärine, B.Stepanovtıñ qazaq kedeyiniñ müddesine qanşalıqtı därejede küyindi bolğanı belgisiz, biraq qarauılğa alğanı – Mwhtar Äuezov pen qazaqtıñ wlttıq ruhaniyatı edi. Biraq ta mwjıq pişindi Braginniñ bwl şağın süyketpesiniñ şolaq ört siyaqtı lañı ülken boldı. «Kazpravdanıñ», onıñ işinde orıs qalamgersımağınıñ pikiri elenbey qaluı ol kezde mümkin emes bolatın. Onıñ üstine Beriyanıñ qılmısı äşkerelenip, jwrtşılıq: endi qanday düley soğadı – dep üreylenip otırğan şaqpalı şaq tuğan.

«M.Äuezovtiñ «Abay» romanı jöninde» («Kazahstanskaya pravda», 1953 jıl, 2 mausım): «Qazaq memlekettik körkem ädebiet baspası M.Äuezovtiñ «Abay» romanınıñ jaña basılımın şığaruğa dayındap jatır. Bwl şığarma – qazaq halqınıñ wlı aqını äri ağartuşısınıñ körkem beynesin somdaudağı, ötken ğasırdıñ ekinşi jartısındağı Qazaqstannıñ ömirin körkem beyneleudegi alğaşqı talpınıs bolıp tabıladı».

M.Äuezov (jalğası): «Oğan köz jetkizu üşin «Kazahstanskaya pravda» gazetiniñ özine jüginsek te jetkilikti, bwl maqala öziniñ alğaşqı söyleminen bastap ötirikke, bwrmalauşılıqqa, jeleuge (insinuaciya) qwrılğan. Birinşi jolınnıñ özin: «Qazaq memlekettik körkem ädebiet baspası M.Äuezovtiñ «Abay» romanınıñ jaña basılımın şığaruğa dayındap jatır»,– dep bastaydı. Kitap «dayındalıp jatqan» joq, osıdan bes ay bwrın osı baspa «Abay» romanınıñ birinşi kitabin osı maqalada atalğan jäne avtor osıdan bes ay bwrın şığıp ketken romannıñ jaña basılımında özgertilgen Dulattıñ (gazettiñ qate körsetkenindey Bolat emes – Dulat) esimi üşin Äuezovti tas-talqan etedi».

«Kazpravda» (jalğası): «Bizdiñ respublikamızdıñ jwrtşılığı «Abay» romanındağı eleuli kemşilikterdi birneşe ret atap ötken bolatın. Soğan qaramastan, M.Äuezov öziniñ şığarmasın birneşe märte qayta bastıra otırıp, ädil pikirdi eskermedi, tiisti özgerister engizbedi. Osığan baylanıstı roman avtorı jibergen osı qatelikterge qaytıp oralu qajet bolıp otır».

M.Äuezov (jalğası): «Osı maqalanıñ ekinşi abzacı tağı da derekterdi bwrmalaudan bastaladı, onda: «Bizdiñ respublikamızdıñ jwrtşılığı «Abay» romanındağı eleuli kemşilikterdi birneşe ret atap ötken bolatın»,– dep jazılğan... Al bwl romandı bükil bizdiñ otanımızdıñ, osı Qazaqstan jwrtşılığınan bastap, sonıñ işinde «Kazahstanskaya pravda» gazetiniñ özi de bar, wlı keñes odağınıñ mwqım jwrtşılığınıñ jaqsı bağalağanın, sol üşin partiya men ükimet osı romanğa 1949 jılı 9-kökekte birinşi därejeli (stalindik degen sözdi qoldanbağan – T.J.) sıylıq bergenin, osı siyaqtı tarihi şındıqtıñ bir de bireui maqalada eskerilmeydi, tipti, ädep üşin, tarihi ädilettiliktiñ talabın orındau üşin, onı bılay qoyğanda, kädimgi keñes mekemesine tän qızmet tärtibi men mädenietin saqtau üşin bolsa da – şığarmanıñ boyındağı qanday da bir jağımdı jaqtı eskerte ketudi maqala avtorı öziniñ mindetim dep sanamağan».

«Kazpravda» (jalğası): «Romannıñ negizgi kemşiligi, M.Äuezov öziniñ bastı keyipkeri – Abay beynesin aşuda dwrıs bağıt wstanbauında. Abaydıñ ataqtı feodaldıñ balası ekendigi, feodaldıq-patriarhaldıq ortadan oza şığıp, asa iri örkenietti oyşıl därejesine köterilgendigi belgili. Wlı aqın öziniñ öleñderinde özi ömir sürgen qoğamnıñ küydirgisi men kemşilikterin äşkereledi. Öziniñ barlıq ğwmırın qazaq halqın wlı orıs halqınıñ mädenietine tartqan igilikti maqsatqa arnadı.

Eñbekşi halıqtıñ onıñ ösuine, aqındıq tolısuına, Abaydıñ közqarasınıñ qalıptasuına jasağan ıqpalın beyneleytin kürdeli damu jolın körsetu – M.Äuezovtiñ mindeti bolatın. Ökinişke oray bwğan qol jetkizbedi. Biz, kerisinşe, ünemi feodaldar men baylardıñ balalarınıñ ortasında öziniñ uaqıtın bosqa öltirip jürgen maqsatsız, käsipsiz Abaydı köremiz. Tek kitaptıñ bir-eki jerinde ğana Abaydıñ qara halıqpen, eñbekşilermen kezdeskeni turalı kezdeysoq körinister ğana wşırasadı».

M.Äuezov (jalğası): «Abay» romanınıñ jaña basılımınıñ birinşi tomında qazir (1951 jıldan bastap) feodaldıq aqındar dep tabılğan Dulat, Bwqar, Şortanbay, Marabay, Sabırbay siyaqtı t.b. jekelegen adamdarğa qatıstı avtor özgerister engizdi. «Abay» romanınıñ birinşi basılımı jarıq körgen 1942 jılı jäne sodan keyingi 1947, 48, 49, 50-jıldarı bwl aqındar halıq şığarmaşılığınıñ ökilderi retinde Qazaqstan mektepteriniñ oqulığına kirgen bolatın.

Iä, maqalanıñ mwqım ön boyında: «Ötken ğasırdıñ ekinşi jartısındağı Qazaqstannıñ ömirin körkem beyneleudegi alğaşqı talpınıs bolıp tabıladı»,– degennen basqa roman turalı bir auız jaqsı lebiz tappaydı. Roman turalı tarihi şındıqtı eskerusiz qaldıradı da «Abay» romanınıñ birinşi kitabi boyınşa avtordıñ öñdeu jwmısın jürgizgenin jasırıp, maqalada ekinşi bir ötirikti rasqa aynaldıradı. Onda: «Soğan qaramastan, M.Äuezov öziniñ şığarmasın birneşe märte qayta bastıra otırıp, ädil pikirdi eskermedi, tiisti özgerister engizbedi»,– dep mälimdeydi.

Anığında, «Abay» romanı qazaq tilinde, yağni, avtordıñ qoljazba nwsqası boyınşa, ekinşi ret 1949 jılı, al avtordıñ özine qaratılğan sındardı eskere otırıp tüzetu engizgen üşinşi basılımı biıl, 1953 jılı jarıq kördi. Bwl maqalada, sonımen qatar, Äuezovtiñ «Abay jolı» attı romanınıñ bar ekendigi jöninde qasaqana atalmaydı, söytip şındıqtı bwrmalaydı, onı: Äuezov partiyalıq ädil sındı eskere otırıp osı maqalada eskerte ketken «Aqın ağa» romanında (Bwl «Abay jolınıñ» birinşi nwsqası) 8 baspa tabaq köleminde auqımdı özgeris engizgenin, sondıqtan da roman «Abay jolı» dep atalğanın aytpau üşin şındıqtı sanalı türde jasırğan... Al «Kazahstanskaya pravda» gazetiniñ özi 1951 jılı küzde avtordıñ Abay beynesine qatıstı jürgizgen jaña özgeristerin şınayı jäne onıñ atına layıq dep moyınday otırıp, gazettiñ eki sanınıñ qos betine jariyalağan bolatın. Al qazir sol «Kazahstanskaya pravdanıñ» maqalası Äuezovtiñ eñbekteri turalı qaueset taratıp qana otırğan joq, sonımen qatar öziniñ betinde jariyalanğan şındıqtı da ötirikke şığarıp otır.

«Maqalada bwdan keyin: «Biz, kerisinşe, ünemi feodaldar men baylardıñ balalarınıñ ortasında öziniñ uaqıtın bosqa öltirip jürgen maqsatsız, käsipsiz Abaydı köremiz»,– delingen. Bwl twjırım maqaladağı: «M.Äuezov öziniñ bastı keyipkeri – Abay beynesin aşuda dwrıs bağıt wstanbauında»,– degendi däleldeu üşin keltirilgen. Maqala bwl jerde de şındıqtı öreskel bwrmalağan. Abaydıñ jastıq şağınan bastap eseygenge deyingi ömirdegi jaqın dostarınıñ barlığı, «Abay» romanınıñ eki kitabında jäne «Abay jolınıñ» birinşi kitabında körsetilgenindey, Erbol, Baymağambet, Bazaralı, Därkembay, Därmen jäne öziniñ süyikti äyeli, halıqtan şıqqan talanttı änşi Aygerim de kedey otbasınan şıqqandar».

«Kazpravda» (jalğası): «Abaydıñ wstazı äri şabıttandıruşısı retinde, Abaydıñ özi sınağan, reakciyaşıl Dulat aqın suretteledi. Avtor qazaq halqınıñ qarğısına wşırağan, keyinnen äkki burjuaziyaşıl-wltşıl bolğan adamdı Abayğa igi äseri tidi-mis degen jeleumen jasırın türde jağımdı keyipker retinde surettep, onı jaqsı attı etip körsetken. Mısalı, keñes ökimetine qarsı tabandı türde küresken asa iri feodal, halıq jauı Twraş süysine suretteledi».

M.Äuezov (jalğası): «Kelesi abzacta, öziniñ josıqsızdığı jöninen sonday üreyli, biraq avtorğa qaratıla tağılğan sayasi ayıptauı sonday qorqınıştı: «Avtor qazaq halqınıñ qarğısına wşırağan, keyinnen äkki burjuaziyaşıl-wltşıl bolğan adamdı Abayğa igi äseri tidi-mis degen jeleumen jasırın türde jağımdı keyipker retinde surettep, onı jaqsıattı etip körsetken. Mısalı, keñes ökimetine qarsı tabandı türde küresken asa iri feodal, halıq jauı Twraş süysine suretteledi,– degen jala jabadı.

Osında keltirilgenderdiñ işindegi jalğız «jağımdı keyipker» osı Twraş. Iä, onıñ atı «Abay» romanınıñ ekinşi kitabiniñ 519 jäne 597-betterinde (Qazmemkörkembaspası, 1948) Aygerimniñ emşektegi balası retinde atalıp ötken. Sözbe söz alğanda: «Oñaşa üyde ala köleñke qoñır keş. Özine tigen jalğızdıqtı ırzalıq rahatpen qabıl körgen Äygerim sonşa bir jaqsı än aytıp jatır. Änniñ sıltauı bauırındağı kişkene balası (Twraş – bwl esim keyingi basılımdarda sızılıp qalğan – T.J.)» (519-bet) jäne 597-bettegi: «Abay Aygerimdi alğan jıldarda Erbol da öziniñ Dämelisimen üylengen bolatın. Onıñ da (Twraşpen jastı – degen söz de keyingi basılımda qısqartılğan – T.J.) Ismağwlday jas jetkinşek balası bar»,– dep jazılğan.

Ärine, tipti bala da bolsa onıñ atın atamau kerek edi, biraq osını negizge alıp: «Halıq jauı Twraştı süysine suretteydi»,– dep, eki jasar säbidiñ atalıp qana ötui – tek Aygerimniñ köñil-küyin beruge baylanıstı alınğan ömirbayandıq derek qana ekenin eskermey, avtorğa qarata şekten tıs, ädiletsiz, jalğan ayıp tağuğa bola ma? «Kazahstanskaya pravda» gazetindegi maqala şıqpay twrıp avtor «Abay» romanınıñ ekinşi kitabınan Twraştıñ atın sızıp tastağan bolatın».


«Kazpravda» (jalğası): «M.Äuezov 20-jıldarı «Abaydıñ aqındıq mektebi» attı twjırımdama wsınğan bolatın, al keyingi jıldarı onı negizdeuge barınşa ıntalana kiristi. Tarihi şındıqqa qarsı keletin bwl koncepciya arqılı Abaydıñ ıqpalın onıñ özimen tikeley baylanısı joq, halıq moyındamağan aqındarmen ğana şektep qoyğan, olardıñ işine wltşıl burjuaziya ökilderin de qosqan, söytip, Abaydıñ qazaq ädebietiniñ tarihınan alatın orının bwrmalağan. «Aqın ağa» attı üşinşi kitap osı twjırımdı qorıtındaluğa arnalmaq eken».

M.Äuezov (jalğası): «Bwdan keyin maqalada «Abaydıñ jalğan aqındıq mektebi» jöninde Äuezovti ayıptay kelip: «Aqın ağa» attı üşinşi kitap osı twjırımdı qorıtındılauğa arnalmaq eken»,– dep däleldegensidi. Bwl arada da «Kazahstanskaya pravda»: reakciyaşıl, keritartpa Şwbar men Kökbay siyaqtı aqındardı Abaydıñ özi jäne onıñ halıq arasınan şıqqan dostarı sınağan «Abay jolı» romanınıñ bar ekenin aytpaydı. Sol romanda Şwbar burjuaziyaşıl wltşıl, panislamist retinde, al Kökbay panislamist jäne orıs halqınıñ dwşpanı retinde äşkerelenedi. Bwl maqalada: Abay men qazaq halqınıñ ösu jolına baylanıstı Äuezovtiñ olardıñ dwşpandıq äreketterin birte-birte bayıppen äşkerelegeni turalı aytılmaydı, sol ünsizdik arqılı avtordıñ kürdeli äri baysaldı körkem payımdaularmen damıtıla surettelgen eñbegine qara boyau jağıp, bwrmalap, kölemdi şığarmasın bayıppen ayaqtauğa bet alğan jazuşını aldın-ala qasaqana qaralaudı, masqaralaudı közdegen. Osı da jazuşığa körsetilgen kömek pe? Keñes ädebietiniñ aldındağı, partiyanıñ ädebiet jönindegi sayasatınıñ aldındağı jauapkerşiligin az da bolsa sezinetin adam men baspasöz mekemesi osılay istey me eken? Joq, keñestik sınnıñ mindetterin oylaytın sınşılar men gazetter bwlay istemeydi. Onıñ esesine, baqas sınşı men, ökinişke oray aytpasa bolmaydı, «Qazaq akademiyasınıñ habarşısındağı» jäne «Kazahstanskaya pravdadağı» (qazirgi jağdayğa baylanıstı) siyaqtı körsoqır redaktorlar ğana: qazirgi kezdiñ özinde keñes odağınıñ jäne keñesten tıs elderdiñ jiırma eki tiline audarılğan jäne audarılıp jatqan, sonday-aq osı tilderdiñ barlığına Abaydı – öziniñ eñbekşi halqınıñ adal wlı, ädilet küreskeri, orıs halqınıñ dosı, mädeniettiñ janaşırı retinde körsetken birden-bir şığarmanıñ şekesinen şertip, avtorın qorlaudı maqsat etkendikten de osılay istep otır».

«Kazpravda» (jalğası): «M.Äuezov Abay aralasqan ozıq oylı orıs adamdarın beyneleude aşıq boyaudı ayap qalğan. Olar swrıqsız, wlı orıs halqınıñ üzdik beynesin bere almağan. Jandı beynelerdiñ orınına üstirt, qauqarsız sülderdiñ ieleri ğana surettelgen, olardıñ auızına jalpılama wrandar ğana salınğan. Abaydıñ «orıs ğılımın» igerudegi alğaşqı wstazdarı – Mihaylov ta sonday, Andreev te sonday.

Abaydıñ qoğamdıq qayratkerligi men sayasi şığarmaşılığı Reseydi Qazaqstanğa ekonomikalıq jäne mädeni ıqpalı qauırt jäne jemisti äser etken kezeñde qanatın qatayttı. Tarihi twrğıdan alğanda zañdı örkenietşil mwnday ürdisti qazaq halqınıñ satqındarı – mwsılmanşıl şığısqa bet bwrğan reakciyaşıl baylar men feodaldıq elementter tarapınan qattı qarsılıqqa wşıradı. Olar Abaydı özderiniñ jağına şığaruğa barınşa wmtıldı, söytip, onıñ bedelin özderiniñ aram oyların jüzege asıruğa paydalanbaq boldı. Qazaqtıñ wlı aqını jäne ağartuşısı olarğa üzildi-kesildi qarsı twrdı. Ökinişke oray, romanda onı qazaq qoğamınıñ ozıq oylı ökili retinde körsetetin Abaydıñ osı qırı aşılmağan. Sonımen qatar avtor pantürkizm men panislamizmniñ reakciyalıq äreketin äşkereleuden boyın aulaq salğan.

«Kazpravda» (jalğası): «M.Äuezov tarihi jağdaylardı suretteude dwrıs wstanım tanıta bermeydi. Sonıñ saldarınan feodaldıq-rulıq eskilikti äspettep, revolyuciyağa deyingi qazaq auılındağı taptıq qayşılıqtıñ tigisin jatqızıp jiberedi».

M.Äuezov (jalğası): «Bwdan keyin maqalada: «Dala jırtqışınıñ birin – jigitek ruınıñ bii Böjeydi avtor halıq qamqorşısı retinde beyneleydi»,– dep Böjey üşin avtordı kinälaydı. Dwrıs emes, müldem teris twjırım. Böjey – şarttı türde, uaqıtşa, qırdağı eñ ülken zorlıq iesi Qwnanbaydıñ özine qarsı küresip jürgen kezinde – jağımdı jağınan suretteledi, al Kamşat qızdıñ ölimine sebep bolğan kezde, ol daladağı oqiğalar men romandağı keyipkerlerdiñ is-äreketiniñ barlığı köz aldında ötip jatqan jas Abaydıñ tüsinigi arqılı äşkerelenedi. Qwnanbaydıñ beynesine jinaqtalğan dala feodalınıñ tağılıq sıpatı sonıñ dünietanımı arqılı suretteledi. Soğan qaramastan, Äuezovti feodalizmdi äspettegeni üşin ayıptağan maqalada, Abaydan keyingi ekinşi bastı keyipker bolıp tabılatın Qwnanbay turalı bir söz aytpaydı. Tarihi procesti dialektikalıq negizde aşıp bergen romandağı tereñ şındıqtı aytudan jaltarıp, taldaudan bas tartadı. Eski men jañanıñ arasındağı küresti dialektikalıq tanımnıñ negizi etip alıp, feodalizmdi äşkerelegen romannıñ mañızın tanığısı kelmeydi. Jaña zaman – Abay, eski zaman – Qwnanbay. Romannıñ osınday ädiletti äleumettik astarın, socialistik realizm ädisimen beynelengen onıñ tarihi jäne körkemdik şındığın bwrmalauğa maqalanıñ qanday qaqısı bar edi?»

«Kazpravda» (jalğası):»Abay» romanınıñ birinşi kitabına nazar audarayıq. Mwnda, qazaq auılı – qatıgezdikpen qanalğan jäne bas erki joq eñbekşi halıqtıñ auılı keñinen surettelmegen. Onıñ esesine aqsüyekter aşıq beynelengen. Avtor olardıñ baylığı men äşekeyin, qır qojayındarınıñ twrmısın beyneley bayandauda boyaudı barınşa jwmsağan. Romandağı ötkenniñ körikti körinisin surettegen mısaldıñ biri mınaday:

«Abayğa tiisti qonaqtar bwl küni tüske şeyin keşegi üylerinen qozğalğan joq. Tañerteñnen beri şay, qımızben sıylap kelip, däl tüske taqay bergende barlıq on üyge et tartıldı. Abaydıñ bwl jolı jasağan tärtibi qonaqtardı da, köldeneñ eldi de, as ielerin de qattı süysindirdi. Tabaq tartuğa öñşeñ jorğa attardı saylaptı. Barlıq at kümis er toqımmen erttelgen. Kütuşi jigitter bastarın tegis jibek oramalmen baylaptı. As oşağımen eki arada bwlar qos tabaqtan alıp, qatar tizile jönelgende, ölke boyı jaynap ketkendey boldı».

M.Äuezov (jalğası): «Jas Abaydıñ Qwnanbayğa qarsılığınıñ alğaşqı körinisin körsetu üşin Böjeydiñ ası Abayğa da, avtorğa da qajet boldı. Mwndağı oqiğalardıñ barlığı Böjey üşin emes, öziniñ oylağan oyın eresekterdiñ isinde jüzege asıruı barısındağı Abaydıñ talabı men maqsattı wmtılısın körsetu üşin qajet boldı. Sondıqtan da astıñ özin, dalanıñ auqattı adamdarınıñ ermegine aynalğan bäygeni, küresti, basqa da köñil köteretin qızıqtardı surettemey, onıñ orınına meşkey qonaqtardı kütken äbigeriniñ beynelenuin tüsinu de qiın ba?».

«Kazpravda» (jalğası): «Eski auıldı surettegen twstarda feodaldıq-bayşıl eskilikti mwñaya sağınğan uayım sezimi bileydi. Halıqtıñ qarğısına wşırağan zamandı avtor aşıq uayımmen beyneleydi. Mwnı däleldeytin suretterdi romannıñ köptegen betterinen kezdestiruge boladı. Mine, sonıñ bireui:

«... Keñ ölkeniñ boyı jıpırlağan auıldar. Qoralarınıñ otarlarında, üyirim-üyirim köbiktey bop, qalıñ-qalıñ qoylar jatır. Ottar öşken, elsiz, jayın aralda qatar-qatar tizilgen qaz, üyrektiñ wyalarında ağarıp, döñgelenip jatatın jwmırtqaday bop, ay astında mañqiıp, tüñlikteri jabıq boz üyler twr. Altı-jeti üy – bir wya. On-on bir üy – bir wya», nemese:

«Oyınğa jiılğan jastar qalıñ körindi. Kämşat börik, maqpal şapan, jibek şapan kigen qızdar köp. Aralarında qınay bel, äsem kamzol ğana kigen qızdar da jür. Şolpıları toqtausız şıldırlap, köp ünge saladı».

M.Äuezov (jalğası): «Ekinşi kitapta avtordıñ büyregi aqsüyek jastarğa erekşe bwradı dey kelip, maqalada avtordı feodaldıq-patriarhaldıq eskilikti äspettedi dep ayıp tağadı. Kerisinşe, halıq önerin qadirlegen barlıq jastar bwl romanda özderiniñ tragediyalıq tağdırı üşin de küyinedi. Kerimbala – Oralbaydıñ, Ümitey – Ämirdiñ tağdırı da tauqımetti, Birjannıñ, Bazaralınıñ, Balbalanıñ tağdırı da mwñlı, eñ soñında, sol oqiğalarğa aralasqan änşi Aygerim men Abaydıñ da ömirleri tartısqa tolı, köñilsiz. Sonda ötkendi däripteu qay jerden körinedi? Kerisinşe, dala jastarınıñ osı bir talanttı ökilderi erkin sezim bostandığı üşin küresu arqılı, olardıñ aşı tağdırı arqılı feodaldıq qwrılımnıñ tağılıq wstanımmen twnşıqtırğan saqara qasireti romanda keñinen aşıladı».

«Kazpravda» (jalğası): «Kitapta feodaldıq-patrarhaldıq dästür men salt erekşe bir qızığuşılıqpen, süyispenşilikpen jazılğan. Qazaqtıñ feodal-rubasıları özderiniñ kedey «rulastarın» bwrınğıdan beter qanay tüsu üşin ruaralıq arazdıqtı ünemi qozdırıp, sol janjaldı öz müddelerine paydalanıp otırğanı belgili. Osı feodal-rubasılarınıñ halıqqa jat äreketterin äşkereleudiñ orınına M.Äuezov olardıñ ökilderin dañq twğırına köterip, halıq bwqarasınıñ müddesin qorğauşı etip körsetuge däs qaladı. Dala jırtqışınıñ birin – jigitek ruınıñ bii Böjeydi avtor halıq qamqorşısı retinde beyneleydi. Ol öziniñ boyındağı barlıq körkemdik quatın Böjeyge berilgen üş kündik astı suretteuge sarqa jwmsaydı. Osı köriniste rulı eldiñ otbasılarınıñ – şeksiz baylıq ieleriniñ de, sol baylıqtı qan men teri arqılı tapqandardıñ da «orını tolmas qayğısın» bayandaladı. Osında tañğajayıp körinisti tañdana bayanday kelip: «Wlı dübir, ülken astıñ osınday bop, uaqıt ölşeuin aynalıp ketetini anıq. Birer buınğa şeyin wmıtılmastay este qalatını bar»,– dep twjırım jasaydı.

Mine, osınday patriarhaldıq-feodaldıq qwrılıstı kitap avtorı kelesi tolqın jastarğa layıqtı ülgi esebinde wsınadı».

M.Äuezov (jalğası): «Abay küres (köterilis) kösemi, jalpı halıqtıq qozğalıstıñ töñkerisşil ideologi bolğan joq. Ol ağa swltannıñ wlı bolğandıqtan da qanauşı tap ökilderiniñ arasında ömir sürip, er jetti. Alayda onıñ özi jäne oğan jaqın adamdar baylardıñ qalıñ bwqaranı qalay qanap jatqanın, zorlığın, ziyankestik äreketterin köre bildi, eski salttıñ irigendigin, masqaralığın tüsindi, söytip olardı äşkereley bastadı, şaması jetkenşe küresti, mine, osınday is-äreketterimen, talpınıstarımen olar ozıq qasietterdi, demek, öz däuirindegi halıqtıq, tarihi sıpattardı öziniñ boyına jinaqtadı. Bwl arada olardıñ şıqqan tegi eşqanday böget bola alğan joq, bwl biz üşin de olardıñ beyneleriniñ halıqtıq sipatın anıqtaytın bastı talap bola almaydı. Al «Kazpravdanıñ» maqalasında kitaptağı halıqtıq sıpattı – tek kedey auıldarınıñ ömiri men twrmısın, kedey adamdardı suretteu dep tüsinuge tırısadı, bwl öziniñ twrpatı jağınan marksizm-leninizmdi twrpayılandıru bolıp tabıladı. Abay öziniñ tarihi ortasına say şınayı keyipte, ol sol ortanıñ oyın, jandüniesin jäne halıqtıñ wmtılısın jetkizuşi retinde körsetilui tiis. Sınalıp otırğan romanda solay beynelengen. Al kedey auıldarınan şıqqan adamdar romanda Abaydıñ ömirimen, onıñ qoğamdıq sanasınıñ oyanu jäne tolısu sätterimen birge bite qaynasa suretteledi».

«Kazpravda» (jalğası): «Patriarhaldıq-feodaldıq eskilikti M.Äuezov öziniñ ekinşi kitabında da däripteydi. Bwl äspetteuler jaylaudı, üylenu toyın, bürkit saludı surettegende anıq bayqaladı. Avtor, äsirese, aqsüyek jastarğa erekşe ıntızarlıq tanıtıp, romannıñ köpşilik böligin solarğa arnaydı. Baydıñ balalarınıñ swlulığın barlıq jerde erekşe atap ötedi... Bwl beynelerdi äsireley somdauğa M.Äuezov eñ näzik boyaulardı paydalanadı. Ümiteydiñ basındağı kamşat börki men ükisinen bastap, asıl marjandarın, qımbattı äşekeylerin qosıp, ayağındağı üşkir twmsıqtı qara jıltır kebis-mäsisi men kerbez jürisine deyin tamıljıta bayandap, onıñ swlulığın sipattaydı.

Osı äyelderdiñ barlığı da patriarhaldıq-feodaldıq qoğamnıñ tağı zañdarına qarsılıq bildiruşiler, jañanı jaqtauşılar, äyel teñdigi üşin küresuşiler bolıp tabıladı. Sonda özderiniñ küyeulerimen, äkesimen, bauırlarımen birge ayanıştı küy keşip, «qaraşa üyde», «şoqpıt-şoqpıt qosta», «küñgirt jertölede» twratın äyelder men qızdar qayda? Olar turalı kitapta üstirt qana bayandaladı. Älde, «jüdeu jüzi äjimge tolğan, köylegi jırım-jırım, köpten juılmağan» kedeydiñ kelinşekteri Esbike men Bayan öziniñ küñdik haline riza ma, olar qarsılıq bildire almay ma?».

M.Äuezov (jalğası): «Qodardıñ, Därkembaydıñ, Bazaralınıñ, jwt kezindegi kedey körşiler, olardıñ baylarmen küresi, nemese jas aqın, Abaydıñ dosı Därmenniñ beynesi, sonday-aq Bazaralınıñ qoğamdıq sanasınıñ oyanuı jäne romannıñ barlıq kitaptarınıñ jelisine üylese onıñ qır kedeylerimen qoldasa otırıp dala feodaldarımen küresken sanalı, iri küresker därejesine köterilui – Abay turalı romannıñ, sözsiz, jağımdı da jarqın twstarına jatadı. Osınıñ barlığın körmeu jäne mwnıñ barlığın qısır sözben, qımtırılmastan «halıq ökilderine epizodtıq qana orın berilgen» dep kölgirsu – Äuezovtiñ şığarmaşılığına degen deni dwrıs emes, birjaqtı, ädiletsiz közqarastı tanıtadı».

«Kazpravda» (jalğası): «Öziniñ barlıq nazarın baydıñ kiiz üyin suretteuge audarğan M.Äuezov eñbekşi halıqtı közge ilmeydi. Feodaldardıñ obrazına qarsı twratın halıqtan şıqqan bir de bir keyipkeri joq. Halıq ökilderine epizodtıq qana orın berilgen. Bwl pikir kitaptağı Kenesarı Qasımovtıñ reakciyalıq-monarhiyalıq küresine de qatıstı. Bwl kezdeysoqtıq emes, öytkeni M.Äuezov wzaq uaqıttan beri halıqtı twnşıqtıruşı Kenesarını wlttıq qaharman retinde däriptep keldi».

M.Äuezov (jalğası): «Eñ soñında, maqalada: «Bwl pikir kitaptağı Kenesarı Qasımovtıñ reakciyalıq-monarhiyalıq küresine de qatıstı. Bwl kezdeysoqtıq emes, öytkeni M.Äuezov wzaq uaqıttan beri halıqtı twnşıqtıruşı Kenesarını wlttıq qaharman retinde däriptep keldi»,– dep romanğa jäne onıñ avtorına qaratıla barıp twrğan qiyanat jäne ötirik dälel wsınğan. Abay turalı Äuezovtiñ romanı jönindegi öziniñ ayıptau aktisin ayaqtay kele «Kazpravda» osılay dep qorıtındılaydı. Al «Abay jolı» romanınıñ 393-betinde («Sovetskiy pisatel'» baspası, 1952 j.) Äuezov Abaydıñ auızı arqılı Abılaydıñ twqımı sol Kenesarı turalı bılay deydi: «Ayağı Abılaydan ötip, näsiline da tauap qılar täriziñ bar. Şınımdı aytayın, jaqpaydı mağan (Bwl – Bazaralınıñ sözi, maqalada keltirilgen siltemeniñ mazmwnı boyınşa alındı. Bwdan keyingi söz Abaydıñ sözi – T.J.). Olar üşin, äsirese, öktemeseñ bolar edi ğoy! Qazaq orıstı qırdı dep, tağı bir tıñnan Äziretäli tappaq bopsıñ, onı qazaqtıñ qalıñ eliniñ qamqorı etpeksiñ. Jalğan! Bäri de jalğan! Aldamşı boyaular! Qazaqtıñ qamqorı emes, qayta sol qazaqtı, halıqtı satqan az ğana top, azğın top – han-swltannıñ qamqorı bolatın. Bir künde, bügingi näsilde qazaqtı orısqa öşiktiruşi, qazaq halqına dostıq etpeydi. Neğwrlım sol orıstıñ şın qasietin tanıp, tıñ önerin tez üyrenuge jetpey, qazaqtıñ közi aşılmaydı. Bwdan özge öris te, bwdan özge şındıq ta joq. Mınau öleñ jalğan da teris. Meniñ ömir boyğı twtınğan jolıma anıq qarsı, qiyas joldağı öleñ eken. Osılay aytpasqa äddim joq». Mine, Äuezovtiñ jazuı boyınşa Abay Kökbayğa ne deydi, «Abay jolı» romanında onıñ reakciyalıq tegi öziniñ «qaharmanı» Kenesarımen birge äşkerelenip, qatal sınaladı.

Avtor öziniñ keyipkeriniñ jas kezinde Abaydıñ Kenesarınıñ qozğalısına degen wstanımın körsetpey, dwrıs istedi. Onıñ esesine, oyşıl jäne halıq isiniñ küreskeri deñgeyine köterilgen Abay – öziniñ tolısqan şağında tek qana Kenesarığa ğana emes, sonımen birge onıñ qolpaştauşı aqındarına da küyrete soqqı beredi, bwl Kenesarınıñ qozğalısın Abay jörgekte jatqan kezde (biz 1846-1847 jıldardı mekzep otırmız) surettegennen köri tarihi twrğıdan qwndı, mañızdı äri paydalı tämsil bolmaq, öytkeni jılnamalıq jaqtan üyleskenimen de, eşqanday köñil-küy seziminiñ, eşqanday oydıñ surettelui mümkin emes, demek, Abaydıñ Kenesarınıñ qozğalısına qatıstı közqarasın bildirui mümkin emes».

«Kazpravda» (jalğası): «Romanda qazaq auılındağı taptıq qatınas müldem öşirilip ketken, eziluşi bwqaranıñ «özderiniñ» feodaldarına qarsı küresi körsetilmegen, bwl, äsirese, birinşi, ekinşi kitapqa tän. Onda, bir jağında – dala qojayındarı, ekinşi jağında, M.Äuezovtiñ körsetkenindey, «dau-şarmen jwmısı joq tınış tuıstar, qarapayım kedey auıldar» bölektenip berilgen. Ruaralıq öşpendilik aldıñğı qatarğa şıqqan. Küres kedeyler men baylardıñ arasında emes, ru arasında ötedi.

M.Äuezovke romandağı öreskel bwrmalauşılıqtardı joyu mindeti twr. Tek sonda ğana sol zamandağı qazaq qoğamınıñ äleumettik-ekonomikalıq ömirin dwrıs surettegen, qazaq halqınıñ wlı ağartuşısı turalı şınayı şığarma tumaq».

M.Äuezov (jalğası): «Mine, «Kazpravdanıñ» maqalasınıñ avtorı romannıñ avtorına tağı da bir auır, ädiletsiz, sonıñ işinde jalğan derekterge süyengen ayıptı taqpas bwrın, neni eskerui tiis edi.

Qaytalap aytamız, Kenesarını sınaytın «Abay jolı» romanınıñ bar ekenin oqırmannan jasıruğa tırısqan, jalğan qauesetke süyengen bwl maqala – öziniñ wzına jelisinde avtordıñ oyın bwrmalap, onıñ wzaq jılğı adal eñbegine ötirik pen jalanı jaba otırıp, tek qana Äuezovtiñ romanınıñ közin joyuğa wmtılğan döreki talpınısın tağı da bir däleldep berdi».

Iä, Mwhtar Äuezov osı uaqıtqa deyin boyındağı barın da, närin de qwrban etip, tügel tuındısınan bas tartıp kelgen, bükil sanalı ğwmırınıñ mağınasına aynalğan «Abay» romanın janwşıra qorğadı. Endi ayanıp qalatın eş qımbatı joq bolatın. Bwl jolı jeñiliske wşırasa, uaqıtşa da bolsa onıñ atı tarihtan sızılıp, atı öşetin.

(jalğası bar)

Abai.kz

0 pikir