Düysenbi, 25 Mamır 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 8531. Jazılğandar — 4352. Qaytıs bolğandar — 35
Ädebiet 7430 0 pikir 26 Mamır, 2014 sağat 13:26

ŞÄKERİM QAJIMEN HAT JAZISIP TWRIPTI


Biıl Kenjetileu Dolanbekwlınıñ tuğanına – 110 jıl. Osığan oray biz onıñ ömirderekterin, eline siñirgen eñbegin halıqqa jetkizudi jön kördik.
Kenjetileu Dolanbekwlı 1904 jılı Şıñğıstau tauınıñ bökterinde düniege kelgen. 1925 jılı eresekter mektebinde hat tanıp, keyinnen Semeydegi partiya-keñes qızmetkerlerin dayarlaytın kurstan bilim alğan. Abay audanınıñ irgetasın qalauşılardıñ biri bolıp, elde sauatsızdıqtı joyu üşin küresip, oqıtuşılıq qızmet te atqarğan. Atap aytqanda, K.Dolanbekwlı Maşan auıldıq keñesiniñ hatşısı, mwğalim, audandıq oqu böliminiñ inspektorı, soñğı jıldarı audandıq zat dayındau mekemesinde qızmet etti.

Şäkerim qajımen kezdesu üşin Şaqpaqtağı sayatqorağa birneşe ret barıptı

Ol sözge şeşen, bilikti el ağası boldı. Öziniñ ömir täjiribesimen, qariyalardan estip-körgen ülgisimen eldi ıntımaqqa, berekege, eñbekke jwmıldırıp, halqına sıylı qariya bolğan. Kenjetileu Dolanbekwlı 1929-1930 jıldarı Şäkerim qajımen kezdesuge Baqanas-Şaqpaqtağı sayatqorağa birneşe ret barğan eken.
«Abay mwrajayınıñ habarşısı» ğılımi-tanımdıq jurnalınıñ 2010 jılğı №1 (01) sanındağı «Şäkerim – aqıldı, oyşıl, filosof» degen maqalada: «1926 jılı jeltoqsan ayında Semeydiñ guberniyalıq sovpartkomında oqıp jürip, Jwbayhan Meñdibaev ekeuimiz Şäkerimge hat jazdıq. Kişilik jüzben sälem bere, eptegen swraqtar qoydıq. Sonda bizge qaytarğan jauabı mınau» - deydi 1931 jıldan SOKP müşesi, qazir Qarauıl auılında twratın Kenjekeñ.
«Keleşektiñ jastarı, raqmet jazğan hattarıña, sender mınanı wğıñdar! Wlı orıs halqınıñ mädenietine köşiñder. Orıs halqında mınaday adamdar bolğan: YU.Lermontov, L.Tolstoy, A.Puşkin. Osılardıñ jazğan eñbekterin oqıp, ğılımmen şwğıldanıñdar. Sonda sender dünie tanisıñdar. Özderiñniñ qatarıñdağı jastardı da osığan beyimdep, tarta biliñder. Keleşektiñ kiltin wstaytın jastar sender bolasıñdar. Meniñ äzirşe beretin aqılım osı.
Bwl K.Dolanbekwlına ğana aytılğan söz emes. Şäkerimniñ köpşilikke, erteñgi jastarğa aytqanı talassız. Şäkerim öz eñbekterin tek qana eliniñ ömirine süyene otırıp jazğan» delingen.
Qajınıñ balası Ziyat pen Berleştiñ Qıtay asıp ketui üşin astarındağı attarın (Mırzalımen birge) berip, qorjınğa azıqtarın salıp, astırtın şığarıp salğan da Kenjetileu eken.
Kenjetileudiñ medicina salasınıñ bilgiri, wzaq jıldar osı salada eñbek etip, zeynetkerlikke şıqqan wlı Aydar bılay dep tebirenedi: «1930-1932 jıldarı äkem jetim balalar üyinde direktor bolıp qızmet istep jürgende, qazaq jerine aşarşılıq keldi. Aşarşılıq jıldarı jası 30-ğa da tolmağan äkem halıq qırılıp, onıñ üstine aştıqtan ölip jatqan balalardı öz közimen körip, jantürşigerlik jağdayda Almatığa, Ortalıq Komitetke, Goloşekinge hat jazıp: «Seniñ qolıñ qoyılğan partiyada men bolmaymın» dep partbiletin hatqa salıp jiberipti. Hat sol uaqıtta Ortalıq Komitette istep jürgen Mwsatay Aqınjanovtıñ (äkemniñ jaqın tuısı) qolına tüsedi. Ol jeke otırıp, hattı oqıp, şoşıp ketedi de, onı tığıp qoyadı. Köp wzamay Goloşekin ketip, äkemniñ bağına qaray Mirzoyan keledi. Artınan Mirzoyannıñ qolı qoyılğan partibiletti aladı.
1937-1938 jıldarı äkeme «halıq jauı» degen jala jabılıp, 58 bappen Semey türmesine qamaladı. Ol türmede Abaydıñ balası Twrağwlmen birge jatqan körinedi. Al şeşem türmege astırtın hat jiberip, tamaq aparıp, qalağa jii baratın. Almatığa, Ortalıq Komitetke türmeden astırtın şıqqan hattı poşta arqılı salıp jiberip otıradı. Däm-twzı tausılmağan ğoy, äkem türmeden bosap, tek 1957 jılı aqtalıp şıqtı.
Bizdiñ üyge auıl qariyaları jinalıp, äñgime-düken qwratın. Olardıñ işinde Arqaş ata (Käkitay tegi), Berleş aqsaqal (Täñirberdiniñ nemeresi), Ermwsa jezdemiz (şejireşi) bolatın. Keyinnen olarğa Şäkerimniñ balası Ahat qosıldı.
Äkem osınday şıtırmandarda oñaşa boluların qalaytın. Äñgime arqauı Alaş azamattarı jäne Şäkerim qajınıñ eñbekteri men qoljazbaları turalı bolğan eken.
Ahat aqsaqal äkesiniñ süyegin 1962 jılı küz ayında Baqanastağı qwrqwdıqtan arnayı çemodanğa salıp, jalğız özi alıp keledi. Kelgen tüni Arqaş aqsaqaldıñ üyinde äkem Kenjetileu bastağan sanaulı aqsaqaldar Şäkerimniñ janazasın şığarıp, Jidebayğa aparıp, jerlep qaytqan.
Keyinnen oylaymın, ülkenderdiñ bwl astırtın jüristeri, qwpiya äñgimeleri, is-äreketteri sol kezdegi zamanğa qaray bolğan eken ğoy. Äkelerimizdiñ oyları tek artımızdan kele jatqan jastarğa ziyanımız, keselimiz timesin degeni ğoy. Öytkeni, ol kezde Şäkerim qajınıñ atın ataudıñ özi ürey tudıratın. Osı jäyttardıñ mänin keyin äkem 1968 jılı ömirden ozğanda ğana tüsinippin».

Mwhtar Äuezov Kenjetileudiñ at-arbasımen el aralaydı eken

Aydar Kenjetileuwlınıñ aytqandarı onıñ äkesiniñ Şäkerim qajımen, onıñ wlı Ahatpen tığız baylanısta bolğanın däleldeydi.
Mwhtar Äuezov öziniñ dünieni dür silkindirgen «Abay jolı» romanın jazu qamımen Abay elin, tuğan jerin aralağanda eldegi şejireli aqsaqaldardan köp mälimet jinap, äsirese, Kenjetileu Dolanbekwlınıñ at-arbasımen eldi jii aralaytın.
Bwl turalı şejireli qart Beken Isabaev «Wlılar mekeni» kitabında bılay deydi: «Mwhtar Äuezov, Qayım Mwhamethanov jäne Kenjetileu Dolanbekwlı, bärimiz Tışqannıñ Qarasuına keldik. Mwqañ bizderge attardı twsap jiberudi tapsırıp, özi şeşine bastadı. Biz attardı twsap jibergenşe, şeşinip suğa tüsti de ketti. Biz de suğa tüstik. Mwqañ sudan bwrın şığıp, jerden birdeñeler alıp jürdi. Sudan şığıp kiinsek Mwqañ tüsi jılıp, köñildi kezindegidey közinen nwr tögilip, tas üstinde otır eken. Biz tezdetip kiinip, qasına kelgenimizde: «Sender suğa qaymaq jalata bilesiñder me?» - dep kişkene jwqa qalaqtastar berdi. Manağı qalaqtastardı sol üşin jinağan eken. Mwqañ: «Bala kezimizde Böriliden osı qara suğa, siır sıqpağına tüsip, jayau kep, şoluşı edik» - dep külimsiredi. Mwqañ jadırağan sayın Kenjetileu de, Qayım da köñildenip, sol köñilmen suğa tas jalattı».
Mwhtar Äuezov «Abay jolı» romanı jarıqqa şıqqannan keyin Abay eliniñ biraz aqsaqaldarın qonaqqa şaqıradı. Olardıñ arasında Kenjetileu de boladı. Biraq, ol kisi sol kezde bara almay, keyinnen baradı. Barsa Mwhtar Äuezov issaparmen Mäskeuge ketip qalıptı. Üyde jwbayı Valentina Nikolaevna jaqsı qarsı alıptı. Mol dastarqan jasap, qazaqşa et tartıptı. Bwğan Kenjetileu riza bolıp, elge kelgende birtalayğa deyin aytıp jüripti.
Kenjetileu Dolanbekwlı qazaqtıñ batır wlı Bauırjan Momışwlımen de tığız qarım-qatınasta bolğan. Oğan dälel – Abay elinde otırıp, Bauırjanmen hat jazısıp, qonaqqa şaqırğandığı. Biraq, ol kezde Bauırjan Momışwlı kele almaytındığın jäne rizaşılığın bildirip, arabşa hat joldağan eken. Audarması tömendegidey:
«Ardaqtı aqsaqal!
Hatıñızdı aldım. Men üyde bolmağan soñ keşigip jauap bergenime keşirim swraymın. Säti tüsse, twz-däm bwyırtsa, sizderdiñ auılğa barıp qaytsam degen oyımda. Sizdiñ el meniñ qayın jwrtım boladı. Men Bekbaydıñ küyeubalası bolamın. Sälemmen: Bauırjan Momışwlı. 8 mausım, 1968 jıl».

Şäkerim qajımen hat jazısıp twrıptı

Biraq, sol jılı Kenjetileu qaytıs boladı.
Abaydıñ 125 jıldığında Bauırjan Momışwlı Abay eline kelgende Kenjetileudiñ üyine barıp, balasına, tuğan-tuısqandarına köñil aytadı. Kenjetileudiñ balası Aydardıñ dastarqanınan däm tatadı. Äke armanın balası Aydar jüzege asırıp, batırdı qonaq etip, sıy-qwrmet körsetedi.
Kenjetileu Dolanbekwlınıñ tağı bir erligi: qattı nauqastanıp, obır auruımen auırıp jürgende Abay audandıq partiya komitetiniñ birinşi hatşısı K.Nwrbaevqv barıp, öziniñ tiri kezinde partbiletin ötkizbek boladı.
Biraq, bilgir basşı, halıq qamqorşısı K.Nwrbaev partbiletti qabıldamay, Kenjetileudiñ äli de jazılatının, partiya müşesi retinde halıqqa, eline eñbek etetinin tüsindirip, şığarıp saladı.
Otanı, eli, jeri dese barlıq qiındıqtarğa tözip, qajet bolğanda öz ömirin de qaterge tiguge dayın ekendikterin körsetip, däleldey biletin Kenjetileu Dolanbekwlı sındı aqsaqaldarımızdıñ jarqın isteri jas wrpaqqa tälim-tärbie, ülgi-önege bola bermek.

Malğajdar Jünisjanov,
Semey tarihi-ölketanu mwrajayı
Qarauıl filialınıñ meñgeruşisi
Abay audanı.

Derekköz:  "Didar" gazeti

0 pikir