Senbi, 19 Qazan 2019
Mäseleniñ mäni 5162 0 pikir 30 Qaraşa, 2014 sağat 21:32

MONOQALA DEGEN MAY ŞELPEK BAR!

ALLA bolmasa, adam ataulınıñ nazarınan tıs qalğan bizdegi monoqalalarda da adamdar twrıp jatır. Kädimgidey. Egemen elimizdiñ eñsesi köterilgeli beri, dälirek aytar bolsaq, jiırma birinşi ğasırdıñ basınan beri sayasi-ekonomikalıq jağdaylarğa baylanıstı türli-türli tañsıq sözder «attandap» kelip, kündelikti ömirimizge dendep ene bastadı. Dauımız joq, bwl – sayasattağı da, sayasatsız adım attay almaytın bügingi künniñ ekonomikasına da qatıstı zañdılıq. Bwlardıñ qaysibirin aytıp jatarmız, bügingi aytpağımız – soñğı bes-altı jıldıñ aynalasında sayasi leksikonımızğa sınalap enip ketken MONO degen sözge baylanıstı.

2012-jılı Elbasımız ükimetke elimizdegi monoqalalardı damıtu jöninde arnayı bağdarlama jasaudı tapsırdı. AYTILDI – BİTTİ, TAPSIRILDI – KETTİ. Memleket basşısınıñ auzınan şıqqan ärbir sözdi qağıp alıp, oylarına kelgen bağıttı da bağıtsız bağdarlamalarımen aymaq ataulını «qılqındırıp tastaytın «läbbay taqsırlar» bwğan deyin de köp edi, bwdan keyin tipti kürt köbeydi. Monoğa deyingi bağıttı bağdarlamalardıñ özderin is jüzinde jüzege asıra almay jatqandar turalı keyinnen memleket basşısınıñ özi tikeley efirden aşıq aytqan bolatın. Sol kezdegi Ekonomikalıq damu jäne sauda ministri Baqıtjan SAĞINTAEV negizgi bağıtı monoqalalardıñ twraqtı da äleumettik-ekonomikalıq damu joldarın ayqındau bolıp tabılatın birneşe bağdarlamanıñ äzirlenip jatqanı turalı qalıñ köpşilikke jariya etti de.

Obalı ne kerek, Sağıntaevtıñ basşılığımen «jwnttay bolıp jıltıldağan» artıq-kemi joq ädemi bağdarlamalar arada aylar salıp, «öndiriske» enip te ketti. Konveyer qozğaldı sonımen. Söytip, Astananıñ aynalasın bılay qoyğanda, etek-jeñi şaşılıp, el damuına onşalıqtı ilese almay jatqan elimizdegi şağın qalalarda qıbır-jıbır köbeydi. Milliardtap qarjı böline bastadı. Äsili, bası qattı bolğan istiñ ayağı tätti boladı deuşi edi, al biraq bügingi küni däl osı monoqalalar mäselesine kelgende şarua şatqayaqtap twr. Oy bezbenine salıp bayqaytın bolsaq, kez kelgen sala boyınşa elimizdegi özekti mäseleni birinşi bolıp memleket basşısı köteredi eken. Oğan deyin «özekti mäsele» degeniñizdi eşkim kötermeydi eken. Al endi köterilgen mäseleni soñına deyin jetkizip, nüktesin nıqtap twrıp qoyıp jatqan sala besaspaptarı jäne joq. Bwl da bwltartpaytın şındıq. Bir mäsele köterilse, «Bolaşaqtıñ» balğın ministrleri men bwrınnan (Keñes kezinen degenimiz ğoy) bwyda wstap, äkki bolıp qalğan şeneunikter «alaqandarına şırt tükirip», «şır-r-r» ete qalğan «balğın bağdarlamalarğa» bölinetin qarjı tağdırına «esep-qisap» jasay bastaydı. Osıdan keyin sıbaylas jemqorlıqtıñ ömiri bitpeytin «kezekti marafonı» bastaladı. QarPOL (bwrınğı qarjı policiyası) qimıldaydı birinşi bolıp. Sosın «şäpkiden» üles timey, özderinşe ökpelep qala ma, äyteuir basqaları da qimıldauğa kirisedi.

Qoyşı äyteuir, ırdu-dırdudıñ soñı Esep komitetine kelip tireledi. Esep komitetiniñ esebinde igerilmey qalğan pälenbay milliondar jöninde äñgime qozğaladı.  Esep beriledi. Bir qızığı, igerilmey qalğan milliondardı bılay qoyıp, milliardtarğa jauaptı adamdardı Esep komiteti jazalay almaydı, öytkeni onday mäseleler komitettiñ kompetenciyasına kirmeydi eken. Olar tek tiisti orındarğa jerine jetkizip twrıp mälimet qana beredi. BİTTİ! Sonımen eşkim jazalanbaydı, öytkeni milliardtardı «igere almay qalğan» jauaptılardı bwdan keyin «bissimillä» dep basqa... qwzırlı organdar aynaldıruğa kirisedi. «Polojenıy şäpkisin» öz uaqıtında ala almağan qwzırlı organdar mäseleniñ mänisine qalay nükte qoyadı, bwl endi bärimizge belgili hikayat: igerilmey qalğan milliardtardıñ millionınıñ... milliondardıñ mıñınıñ ilude biri ğana qazına qorjınına qaytıp oraladı. Qalğandarı «jekemenşik sektorlarda» zäulim-zäulim kottedjder bolıp boy köterip, qımbat-qımbat kölikter bolıp köşege şığadı. Hrapunovtıñ qaltasındağı dollarlardıñ kebin kiip, tesken tau asıp ketken teñgeler de az emes.

Ükimettiñ resmi mälimetterine jüginetin bolsaq, elimiz halqınıñ bir jarım millionğa juığı belgili bir salalar boyınşa önim öndiretin käsiporındar şoğırlanğan şağın qalalarda twradı eken. Ras, bwrınğı odaq kezinde alpauıt-alpauıt käsiporındarı bolğan şağın qalalardıñ äleumettik-ekonomikalıq jağdayı öte jaqsı boldı. Tipti, Qarağandı oblısındağı şağın qalalardıñ törtten üş böligi, Oñtüstik Qazaqstan, Jambıl, Pavlodar oblıstarındağı Kentau, Qaratau men Jañatas, siyaqtı biraz qalalar strategiyalıq mañızdılığı twrğısınan tikeley Mäskeuge ğana bağınıştı boldı. Aytıp-aytpay ne kerek, elimizdegi şağın qalalardıñ bügingi ahualı qay jağınan alıp qarasaq ta, auız toltırıp aytuğa mülde kelmeydi. Joğarıda atap ötkenimizdey, osınau monoqala mäselesin de özgeler emes, Elbasımızdıñ özi köterdi. Qazir elimiz boyınşa 27 şağın qala bar. Osılardıñ birqatarı belgili bir payız mölşerinde ömir süru deñgeyi men salalıq potencialdarı eskerile kele, «Jwmıspen qamtu-2020» strategiyalıq bağdarlaması boyınşa Ükimet tarapınan qamtıluğa tiisti edi. Tüsinikti bolu üşin keltire keteyik, salalıq degende, mäselen, Temirtau temirimen, Şahtinsk kömirimen, Sätbaev altın-kümis, mısımen degen siyaqtı. Alayda Elbası aymaq äkimderine bergen tapsırmalarında şağın qalalar tek qana özderi öndiretin önim barısımen toqtalıp qalmay, olardı «Biznestiñ jol kartası-2020» bağdarlaması boyınşa da örkendetu kerektigin aşıq aytqan bolatın. Demek, biznestiñ jol kartası negizinde şağın qalalar şeñberinde qosımşa käsipkerlikter de dami bastauğa tiis-twğın. YAğni, Temirtau temirimen, Şahtinsk kömirimen toqtalıp qalmau kerek degendey. Monoqalalardı damıtu jöninde jaña bastama kötergende Elbası negizinen osınday mäselelerge ayrıqşa nazar audarğan edi.

Ras, tapsırma ataulını «tu qılıp» köterip aluğa ädettenip qalğan ükimettegi ülkendi-kişili şeneunikter alğaşqıda monoqala mäselesine «bir büyirlep jauğa tigendey» qattı kiristi. Monoqalalardı damıtuğa dep Ükimet birden 20milliard teñgeni böldi de jiberdi. Osı jerde oqırmandarımızğa oy tastay ketsek artıq bolmas, monoqalalardı damıtu bağdarlaması äzirlenip jatqan uaqıtta elimizdegi 27 şağın qala ayrıqşa iriktelip alınğan bolatın. Esep-qisapsız (bizde rasında da solay bolğanın rastaytın dälel bar) birden bölingen 20 milliard teñge «Biznestiñ jol kartası-2020» bağdarlaması negizinde jasalğan 114 jobanı jüzege asıruğa bağıttalıp, birneşe şağın qalanı «bissimillä» birden ayaqtan twrğızuğa tiis edi. Biznestiñ jol kartası men Jwmıspen qamtu strategiyası negizinde. Biraq bwlay bolğan joq. Elbasımızdıñ aytqanı at üstindegi äkim-qaralarımızğa onşa jete qoymgağan sıqıldı. Mäselen, ekonomika salası sarapşılarınıñ jiliktep-bölşekteulerine qarağanda, Ükimet soñğı jıldarı qolğa alğan qomaqtı mäselelerdiñ birinen sanalatın monoqalalardı damıtu barısında olardı öz aumaqtarındağı eldi mekendermen biriktire otırıp damıtqan tiimdi körinedi. Bwl, ädilin aytqanda, qay jağınan alıp qarasaq ta, janı bar wsınıs. Mwnday bağdarlamalar «öndiriske engiziletin» bolsa, monoqalalar mañayında jergilikti jerdiñ tabiği erekşelikterine baylanıstı ärtürli bau-baqşalar men jılıjaylar payda bolıp, köptegen şağın jäne orta biznes jwmıssız otırğan jergilikti twrğındardıñ negizgi käsibine aynalar edi. Jergilikti önim esebinen azıq–tülik pen halıqqa qızmet körsetu türleriniñ bağaları arzandap, tipti turizm mäselesine de dañğıl jol aşıluı äbden mümkin. Monoqalalarğa qatıstı biznestiñ jol kartasın osı twrğıdan ğana oñtaylı jolğa qoyuğa bolatın tärizdi. Ras, eger atalıp otırğan bağdarlamanı jüzege asırudı jañaşa qolğa alatın bolsaq, onda bwl bağdarlamanıñ jolına elimizdiñ aumaqtıq-äkimşilik bölinisiniñ kese-köldeneñ bolatını jäne sözsiz.

«Talay jılğı tağdırı bar monoqalalardıñ ekonomikasın ärtaraptandıru üşin olarğa mañayındağı eldi mekenderdi qosıp, özderine audan ortalığı märtebesin bergen jön bolar edi» deydi el erteñin tereñnen tarazılaytın keybir sarapşılarımız. Bwl da qisınğa keliñkireydi. Al endi mwnday qisınğa keliñkiremeytin keybir monoqalağa «arnayı ekonomikalıq damu aymağı märtebesi berilse de teris emes» deydi el ekonomisteriniñ tağı bir tobı. Ärine, «audan ortalığı» degen märtebeni monoqalalardıñ barlığına birdey taratıp bere salu dwrıs emes şığar, bwl jerde qala men onıñ aumağına jaqın ornalasqan eldi mekenderdi esepke alğan tiimdi bolsa kerek. Biraq qalay bolğan künde de, monoqalalardı oydağıday örkendetu üşin jergilikti basşı-qosşılar aytılıp otırğan «audan ortalığı» nemese «arnayı ekonomikalıq aymaq» degen ayrıqşa märtebelerdi eskere otırıp, osığan baylanıstı Ükimetke jañaşa joba-josparlar wsınatın bolsa, bwl da tığırıqtan şığudıñ tiimdi joldarınıñ biri boluı äbden mümkin. Moyındauımız kerek, monoqalalardı damıtuğa qatıstı düniege kelip jatqan san salalı salalıq bağdarlamalar az emes. Alayda ädilin ayta keteyik, olardıñ oydağıday jüzege asırılıp, nätije berip jatqandarı joqtıñ qası nemese mülde joq. Mwnday bağdarlamalar, aynalıp kelgende, byudjet qarjısın bosqa şığındap, köp jağdaylarda sıbaylas jemqorlıqqa keñinen jol aşıp jatır. «Bälenbay da tügenbay jobalar bılayşa jüzege asırıldı» dep baspasöz betin bermey jatatın formal'di esep-qisaptar jemqorlardan qwralğan jalğan komissiyalardıñ kündelikti hattamalarınıñ jattandı mazmwnı bolıp ketti.

Qwdayğa şükir, elimizde aqşa bar. Jağımdı josparlar men bağıttı bağdarlamalarğa aqşa az bölinip jatqan joq. Biraq solardıñ bir de biriniñ qaytarımın közimizben körgen joqpız. Milliondağan qarjı bölinip jatsa da, sol aqşa bölinip jatqan sala «bayağı jartas –bir jartas» küyinde qalıp jatır. Özgerip jatqan, ösip-önip jatqan birdeñe bolsaşı?! Äñgimeniñ özi aqşadan şığadı, osı jerde biz Astanadan tayaq tastam jerde jatqan Qarağandı oblısın mısalğa alıp köreyik. Elimizdegi jiırma jeti monoqalanıñ segizi osı oblıstıñ enşisine jazılğan eken. Sonımen, derek pen däyek: bwl oblıstağı monoqalalardı damıtu bağdarlamasınıñ eki bağıtı boyınşa 2013-2015-şi jıldarğa arnalıp 41 milliard 219 million teñge nısanalı transfertter qarastırılğan. Bwl qarajat monoqalalar ekonomikasın ärtaraptandıruğa, şağın jäne orta biznesti damıtuğa, sonımen birge äleumettik-injenerlik infraqwrılımdardı ayağınan twrğızuğa bağıttaluğa tiis-twğın. Obalı ne kerek, atalğan jıldarı oblıstı basqarıp twrğan Äbilğazı QWSAYINOV pen onıñ komandası äjeptäuir tirlikter atqaruğa tırısıp-aq baqtı. Monoqalalardı damıtudıñ keşendi josparına 30 milliard teñgeden astam qarjınıñ «zäkirlik» jobaları engizilip, nätijesinde ABAY qalasında şwjıq cehı aşıldı. Tipti, Balqaştağı mıs keniniñ qaldıqtarın qayta öñdeytin bayıtu fabrikası men katodtı mıs şığaratın gidrometallurgiyalıq cehtı örkendetuge , sonımen birge Jezqazğandağı «Capital progects LTD» men Qarajal qalasındağı polimetall rudasın qayta öñdeu-bayıtu fabrikalarınıñ, Saran qalasındağı arnayı maqsatqa paydalanılatın may önimderin şığaratın zauıt pen Temirtaudağı «QarCement» akcionerlik qoğamınıñ qwrğaq täsilmen cement şığaratın №5 tehnologiyalıq jelisiniñ bolaşağına jol aşatın birqatar jağımdı jobalar josparğa engizilip edi.

Mine, bajaylap bayqap otırsaq, oblıstağı monoqalalardıñ  mañızın arttıru mäselesi boyınşa bir qarağanda jaman joba, josparlar tüzilmegen siyaqtı. Joba bar, aqşa bar – endi ne kerek, «tek qana alğa» deymiz ğoy janımız jadırap. Joq! Äp-ädemi oylastırılıp, josparğa engizilgen jobalardıñ köpşiligi... sol joba küyinde qaldı. Al sonda joba şirkiniñdi jüzege asıru üşin arnayı bölingen aqşa qayda? Milliardtar... milliondar? Esep-swrauı joq onıñ, öytkeni Esep komitetiniñ şeneunikteri aynalşıqtap Astanadan şığa almaydı. Ras, wzındı-qısqalı, ülkendi-kişili qarjı mahinaciyaların «qıspaqqa» alatın qwzırlı orındar oblıstarda joq emes, alayda olardıñ tekserulerinen şığıp jatqan tıñğılıqtı nätije eşqaşan bolğan emes.  Bolmaytın da şığar, bizdiñ bayqauımızşa. Mäselen, özimiz mısalğa alıp otırğan Qarağandı oblısında osıdan eki jıl bwrın Tekseru komissiyası degen qwzırlı bir organ qwrılğan bolatın. Alğaşqı jılı tirligine tıñğılıqtı kirisken Tekseru komissiyası, ädilin aytu kerek, milliondarğa baylanıstı köptegen bılıq-şılıqtardıñ betin aştı. «Memlekettik organdardağı mafiyanıñ mestnıy masştabtağı» köptegen köleñkeli twlğalarınıñ betperdesin aşıqtan-aşıq sıpırıp tastadı. Al ne boldı sosın? Eşteñe de bolğan joq. Tekseru komissiyası betperdesin sıpırğan basqarma, bölim... departament qızmetkerleri din aman küyinde dünieni şır aynaldırıp, Ükimetten keletin kezekti bağdarlamalarğa josparlar qwrıp jürip jatır. Bwl jöninde ötken jılı respublikalıq bir basılımda «QARAĞANDIDA AQŞA ŞAŞILIP JATIR» degen taqırıpta sın maqala da jariyalanğan bolatın. Biraq sınadı eken dep... qıñq etken qwzırlı organdı körmedik. Monoqalalardı damıtuğa baylanıstı bastalğan äp-ädemi jobaların josparğa engizgenimen, oların äp-ädemi ayaqtay almay, ÄBİLĞAZI äkimimiz zeynetke şığıp ketti. Al onıñ ornına kelgen Bauırjan ÄBDİŞEV bir jıldan asa istep barıp, artınşa öz janımen qayğı bolıp ketti. YAğni, tiisti organdardıñ tergeuinde jatır. Äbdişevtiñ ornına apaq-sapaqta Aqtöbeden auıp kelgen ABDİBEKOV degen istep jatır qazir. Bw kisi kezinde bastalğan Qwsayınovtıñ tirlikterin jerine jetkize tämamdap tastaudı qolına ala ma? Kümänimiz bar, öytkeni bizdegi «sistema» qalay jwmıs isteydi, onı bärimiz jaqsı bilemiz. Ägäräki, oblıstıñ birinşi adamı basqa qızmetke auısıp ketse... nemese «atınan auıp» qalsa... kez kelgen joba, bağdarlamanıñ «janazası» şığarılıp, «o düniege» sapar şegedi. Sosın jañadan kelgen «birinşi adam» bärin qaytadan basınan bastaydı: jaña jobalar, jaña bağdarlamalar qwrılıp, Ükimetten jaña milliardtardıñ bölinuine dañğıl jol aşıladı. Söytip, bäri qaytadan basınan bastaladı. Bir äkimniñ bastap ketken jaqsılı-jamandı düniesin ekinşi bir äkim eşqaşan jalğastırmaydı. «Zapadlo», bılayşa aytqanda.

Toqsan auız sözdiñ tobıqtay tüyini: däl bügingi küni jaña joba-bağdarlama degenderdi qoya twrıp, olardıñ ilgerirekte «düniege kelgenderin» tolıqtay jüzege asırıp alu kerek. Al endi kez kelgen aymaqtıñ jergilikti twrğındarı qağaz betindegi milliardtar men milliondarğa onşa sene bermeydi. Bir ğana mısal: «Şağın jäne orta bizneske qoldau körsetilip jatır» desek te, biznes-jobaların qoltığına qısıp alıp, bir tiın da nesie ala almay zar jılağan «mestnıy geniyler» kez kelgen auıl, qalada tolıp jür. Sonda bölinip jatqan milliardtar qayda ketip jatır?

Bäse, qayda ketip jatır?

...arğı jağın aytpaymın, işiñ bilsin älu-ay... dey me bir qazaq...

Marat MADALIMOV

0 pikir