Düysenbi, 14 Qazan 2019
Tarihtıñ bir küni 5174 0 pikir 30 Qaraşa, 2014 sağat 12:41

Täñirbergen QALILAHANOV. TOQSANDAR TOLĞAUI

Redakciyadan: Soğıs jäne Eñbek Ardageri, Jetisu öñirin zertteuşi,  jurnalist, etnograf, tarihşı  marqwm Täñirbergen  Qalilahanovtıñ bwl poeması  N. Nazarbaevtıñ 2006 jılğı Prezident saylauındağı jeñisine arnalğan eken. Poema qaz-qalpında berilip otır.                   

 

Toqsan jas wqsamay ma  toqırauğa,

Su ağıp jeter  jerge  jetkenindey.

Borandı küzgi suıq  boqırauğa,

Jardı asıp, jaz jıluı ketkenindey.

 

Ağardı saqal-şaşım qart bolğan soñ,

Atandım «közi  körmes soqır-au» da.

Aldıñğı ağalardıñ jalğasqan soñ,

Özimdi wqsatamın toqırauğa.

 

Bergen soñ wzaq ömir  Täñirim iip,

Toqsannıñ twğırını  şıqtım biik.

Jalğannıñ jaqsılığın  jasırmaymın,

Twrğanda töbem  bügin kökke tiip.

 

Biikke şıqqannan soñ körgim keldi,

Jürgen Öz joldarımnıñ soraptarın.

Qamşınıñ taspasınday örgim keldi,

Taratıp toğız joldıñ toraptarın.

 

Joldardıñ biri jaqın, biri alıs,

Qaybiri, tipti, qısqa, bir-aq  qarıs.

Köbisi közge küñgirt körinedi,

Sekildi esimde joq, emes tanıs.

 

Solardıñ eñ jaqının aldım tañdap,

Tağı bir jürip ötip köreyin dep.

Qalayda qatelespeu jağın  qamdap,

Sözimdi örmek qılıp öreyin dep.

 

Ol jolım -  jaqın künde  ötken Saylau,

Bastıq  qıp  bir  adamğa  sözdi baylau.

Memleket   jügin  artqan at- arbanı,

Aqılmen   artqa   emes,   alğa aydau!

 

Ayaq bos bolmağan soñ, qol baylauda,

Ötkelden öte şıqtıq tosqan tayız.

Sotqarlar soqtığısqan sol Saylauda

N w r s w l t a n   dauıs  aldı  toqsan  payız !

 

Osılay bir san şıqtı Toqsan degen,

Auızda,  ämse aytıla bermeytwğın.

Tarihi   täjiribede  « joq san»  deytin,

Alatın  Adam  ğana   Er  deytwğın.

 

Men   berdim   Nwrswltanğa dauısımdı,

Qwp   körip,  qwşaqtasıp,   qauışudı.

Tarihtıñ  tayğanaqtı  tar  jolında,

Ar  körip  alğan  betten  auısudı.

 

Sonımen Men de toqsan, Ol da «toqsan»,

Eseptes Eki Toqsan egiz boldı.

Äkeli balasınday qwday qosqan,

Twtasıp tört müşemiz segiz boldı !

 

 Qazaqtan şıqqan handar kenşi  bolğan,

 Tübinde Türikpeniñ  terşi  bolğan.

 Qazbalap alıp şıqqan  qazınaları,

 Ömirlik özderine enşi bolğan.

 

Solardıñ Nwrswltan da jolın qudı,

Beynetke bilek sıbap, belin budı.

Qazaqtıñ ken  qaynatqan  qazanında,

Qajımay qayrat qılıp qayta tudı ! 

 

Osı arada bir  adım  keyin attap,

Tarihtıñ bir tarmağın taldayınşı.

Köñlimde köpten  beri  jürgen jattap,

Bilgenimdi  büldirip  almayınşı.

 

Altın- kümis, jez ben mıs,

Şığar  ma  jerden  qazılmay.

Jazıqsız  jandar  jazı – qıs,

Bügilgen   beli   jazılmay,

 

Türikpeniñ  tübinde    tizesi  qalğan bügilip,

Ken   kemirgen küninde,   tas tüspegen ügilip.

Wra-wra qaylasın, qos bilegi talatın,

Altındı  alu  aylasın, taba  almay qayran  qalatın.

 

 Osınıñ bärin  bastağan,

 Babamız bizdiñ   qazaqtar.

 Qazbalap  qazına  tastağan,

 Arqalap auır azaptar. 

 

Solardıñ biri- kenşi  Kumıñ  bolğan,

Altınşı  ğasırda alğaş atı şıqqan.

Töñkeris tuın wstap – Tumıñ bolğan,

Qazğaqtar   onındağı   atı  şıqqan. 

 

Ol tağı ken  qaynatqan maman   bolğan,

Temirdi tattarınan  tazalaytın.

Qwl men Küñ  küñirengen zaman bolğan,

Qwldarın  qojaları  jazalaytın.

 

Temirden tüyme tüygen Tumıñ  batır,

Bir qızın qojasınan almaq  bolğan.

Basına sonda tuar zaman aqır,

Ayrılıp  abıroydan  qalmaq  bolğan.

 

Qojası sonda onı külki  qılğan,

« Sen meniñ ken  qaynatqış qwlımsıñ»- dep.

Öziniñ menşikti bir mülki  qılğan,

«Basqağa satsam almaq pwlımsıñ» dep.

 

Bwl sözge  namıstanğan Tumıñ batır,

«Bolıñdar türikterge joldas» - dedi.

«Tudırıp  qojalarğa zaman aqır,

Qwldıqtan  qwtılmasaq bolmas!»- dedi.

 

Sol sözben türik bitken köterilip,

Qojasın wrıp-soğıp qwlatqan-dı.

Eselep erlikteri  ötelinip,

Qwldıqtı qwrbandıq  qıp  qwlatqan-dı. 

 

Türikter jasaq qwrıp jalğastırğan,

Tumıñnıñ saqtap aytqan amanatın.

Qoğamdıq qwrılıstı almastırğan,

Birinşi qwrıp Türik  qağanatın.

 

Qwladı sol Qağanat   jüz   jıl  jasap,

Aylalı   tabğaçtardan   aldandı   da.

Qaytadan   qayrat  qılıp,  qwrmay jasaq,

Jungoga   jata  berdi,  aldandı  da.

 

Er tuğan Elteristiñ zamanında,

Qaytadan  qağanatın  qwrdı qazaq.    

Şıñğıs han, Aqsaq  Temir amanında,

Dünieni  dür silkintip twrdı  qazaq.

 

Qalmaqtan qazaq jerin  qorğaytwğın,

Abılay sol Handardıñ  soñı  bolğan.

Basqanı sağınbağan  zorlaytwğın,

Handardıñ  qajetti  bir şartı  bolğan!

 

Sol  Abılay  jasında,

Tüyesin baqqan Töleniñ.

Baq qonğanda basına,

Körsetken köpke  önerin.

 

Nwrswltan  da  jasında,

Jwmıstıñ alğan auırın.

Baq qonğanda  basına,

Basqarğan qazaq  qauımın!

 

Qazaqstan Ortalıq AtKomına Tör ağa,

Qalağanı ol  halıq, bedeli biik Ör ağa.

SSSR-diñ Odağı   bwzılğanda bwrınğı,

Jaqsartıp   jaña  Qwrımdı,

Qwrğıza   saldı   Ol  tağı.   

 

Bwrınğı orıs aqşasın,

Bermegende   El'cinder.

Aqşanıñ aşıp  baqşasın,

Teñge   bop   bizge  kelsin  der!

 

Az uaqıttıñ  işinde,

Aqşalı boldıq sonımen.

Qazaqi  halıq  pişinde,

Nwrswltannıñ  qolımen !

 

Qazaqtıñ aqşa şıqtı teñgesi bop!

Äsem  örnekti, älemde  teñdesi  joq.

Egemendi   eliniñ  enşisindey,

Bağınbaytın  basqa elge, pendesi bop! 

 

Tüpki tegi teñgeniñ tennen şıqqan,

Altın, kümis, mıs deytin kennen şıqqan.

Sapaları  sarapqa  salınğanda,

Bireui artıq, bireui kemnen  şıqqan.

 

Artığı altın bolğanda, kemi kümis,

Solar tüsip saudağa bolğan  jüris.

Altın alu azaptı auır jwmıs,

Jerdiñ astın audarıp, üske türis.

 

Osılardı bastağan,

Babamız bizdiñ qazaqtar.

Qazbalap qazına tastağan,

Arqalap auır azaptar.

 

Olay  bolsa  teñgeniñ,

Tüp törkini - Özimiz.

Egemendik jeñgenin,

Körip otır  közimiz!

 

Qazaqstan  büginde,

Qwramalı  halıq qoy.

Abılay  hannıñ  jügin de,

Arqalağanı Nwrswltannıñ anıq qoy !

 

Añdar   jortqan  Arqağa,

Jaña Astana salğızdı!

Üysizge berip baspana,

Halıqtı qarq qılıp qalğızdı!

 

Qaysı birin aytayın,

Nwrswltannıñ  isiniñ.

Aldına barıp  qaytayın,

Aqılı kemel Kisiniñ!

 

Aytqandarı nanımdı,

Qazaqşa aşıq ünimen.

Qwttıqtaymın Hanımdı,

Taqqa  otırğan  Künimen  !

 

Körindi sol NWRSWLTAN közimizge,

Arnayı arqau bolğan sözimizge.

Körgende köpşilikti kütip twrğan,

Bas idi ibadat qıp ÖZİ  bizge.

 

Artqanday aq tüyege Amanatın,

Ayranday wyıp twrdı auıl bügin.

Qwttıqtap, qol  köterip azamatın,

Abılaydıñ arqalağan auır  jügin.

 

AQMOLDA aytıp twrdı ayattardı,

Aruaqtı aq  kigizdiñ jolın nwsqap.

Nwrswltan Han tağına tayap bardı,

Köterip kök bayraqtı  qolına wstap.

 

Qolın Ol  Ata  Zañğa qoyıp twrıp,

Rizamın Han kötergen  halqım dedi.

Saltına san ğasırdıñ salıp  twrıp,

Aq jürek, adal niet Antın  berdi.

 

Halqımnıñ qasietti qazaq degen,

Salttarın sarı altınday saqtaymın dep.

Basqa elge bağınudan azat  degen,

Auır jük  Amanatıñdı aqtaymın dep.

 

Sonımen otırğızıp Han tağına,

Qol  jayıp qwttıqtadıq – Bata berdik.

Twrğandar taradı da, jan-jağına,

Köñlimiz köterilip jata berdik.

 

Oyıma osı arada oraladı,

Qımbattı  Dariğa qızıma bergen Batam.

Ol bergen bolmasa da oramalı,

Tileuşi  sağan Baqıt,- men dep Atañ.

 

Partiya qwrdı sol qız ASAR degen,

Asarmen halqım alğa basar degen.

Qazaqtıñ qalıptasqan  qasieti,

Qaşan da qayau körmey, jasar degen.

 

Tağı bir wlım şıqtı Qayrat degen,

Mekkege qajılıqqa barıp kelgen.

Azulı arıstanday  aybatpenen,

Miına mwsılmandıq darıp kelgen.

 

Qazirgi Nwrswltanday  Hanımızdıñ,

Aysultan da bolıp şıqtı nemeresi.

Tileytin jaqsaruın halqımızdıñ,

Teñ  twrğan Tektilermen terezesi.

 

Osılar wrpağı eken Nazarbaydıñ,

Saqtağan  Qarasaydıñ qasietin.

Halqı bay, qazınalı – bazar dayın

Bağınıp barğan adam  bas ietin.

 

Nwrswltan - Han kötergen halıq bolıp,

Saqtadı  Atasınıñ asıldığın.

Aldına qoyğan şartı anıq bolıp,

Körsetpek körşi elderge basımdığın. 

 

Otar bolıp orısqa,

Qağaju körgen  halıqtı.

Qondırıp qwttı  qonısqa,

Talay elge tanıttı.

 

Sonımen,

Halıq ornında, Han tağında,

Er minez Elimizde erik bolsın.

Balausa baldırğandar bar bağında,

Bereke-birligimiz berik bolsın.

 

Abai.kz

0 pikir