Senbi, 19 Qazan 2019
Sudıñ da swrauı bar... 7934 0 pikir 28 Qaraşa, 2014 sağat 13:56

TRANSŞEKARALIQ ÖZENDER TAĞDIRI TOLĞANDIRMAY MA?

 

Qazaqtıñ «Su ayağı qwrdım» degen sözi beker aytılmasa kerek. Negizinen sudıñ ayağında otırğan bizdiñ elimizdiñ suğa degen swranısın şındap sezinetin kezi de jaqındap qalğanday. Ğalımdar elimizdegi suı mol özenniñ biri İleniñ suı azayıp bara jatqanın aytıp dabıl qağuda. İlede su azayğan sayın Qapşağay köliniñ aumağı da kişireye bastağan. Su mamandarı Qapşağaydıñ suı qaşıp, jağajaydan 600 metrge alıstap ketkenin mälimdep otır.

 Bügingi küni Qapşağay qalasında 56 mıñ halıq bar. Ükimettiñ esebinşe Qapşağay halıqaralıq turizm jäne qarjılıq ortalıqqa aynaluı tiis bolatın. Eger köldiñ suı jıldan-jılğa tartıla tüsse,  bwl keşendi jospardıñ orındaluı da neğaybıl. Odan bölek, elimizde jılına 40-50 mıñ tonna balıq aulansa, sonıñ 1 mıñ tonnağa juığı Qapşağaydan öndiriledi eken. Su azayğan öñirdiñ otı da azayıp, balığı joğaladı. Olay bolsa, wzındığı 110, eni 25 şaqırımğa juıq köldi mekendeytin otızğa tarta türi bar köp balıq qalay kün körmek?

Ğalımdardıñ zertteuinşe däl qazir Qapşağay kölindegi sudıñ deñgeyi 476,74 metrdi qwraydı, al mwndağı qauipti deñgeydiñ şegi 479 metr ekenin eskersek, Qapşağaydıñ qwrıp ketui qwdayı körşimizdiñ qolında twrğanın añğaru qiın emes.   Jetisudıñ eñ suı mol özeni İleniñ suı azaysa, äygili Balqaş köliniñ de basınan bağı taymaq. Sebebi, büginde Balqaşqa qwyatın su közderiniñ 80 payızdayı İlege tiesili. Balqaş köline İle özeni arqılı jılına 10-12 mlrd. tekşe metr su jetkizilmese, ol da Araldıñ kebin kiyui mümkin.

Kezinde İliyas Jansügirov jırlağan Jetisudıñ jeti özeni bwrınğıday Balqaşqa «oy bauırımdap» jöñkilmeydi. Qaratal, Aqsu, Lepsi özenderi suarmalı jerlerdiñ özinen asa artılmay otırsa, Ayaköz, Bien, Sarqant, Basqan sekildi özenderdiñ ayağı kölge jetpey qwrıp ketetini neşe jıldan beri mälim. Osınıñ özi-aq bizdegi su közderiniñ azayıp bara jatqanın körsetedi. Elimizdiñ su mäselesin qayta qarastırıp, suğa memlekettik sayasat wstanatın kez jetti.

Qazaqstandağı eñ suı mol eki özen Ertis pen İleniñ öre bası körşiles Qıtay elinde jatır. Alayda, transşekaralıq özenderdiñ suın bölisude halıqaralıq zañdılıq saqtalmay otır. Aspan astı eli egis alqaptarın jantalasa köbeytip, eki özenniñ basın baylap, suın bwrıp alu sayasatın jüzege asırıp ülgergen. İleniñ mol suına bögeu salğan Qıtay qazirdiñ özinde 3,5 tekşe şaqırım su közin alıp qalıp otır. Wzın aqqan Ertis özeniniñ basındağı jağday da mäz emes. Derek közderine süyensek, Qıtay tarapı 2020 jılğa qaray «Ertis-Qaramay» kanalı arqılı Qıtay jağı bwl kanalğa 2,5 tekşe şaqırım, odan keyingi jıldarda 4 tekşe şaqırım su aludı josparlap otır.

Qıtay memleketi Şıñjañ wyğır avtonomiyası ornalasqan aymaqqa egis alqaptarın wlğaytıp, Qazaqstanğa keletin özenderdiñ basın baylap, mol sudı qamtıp qalu sayasatın wstanuda.  Mäselen, 2015 jıldarı aymaqtağı suarmalı alqaptardıñ kölemi 6 million gektarğa deyin wlğayadı degen derek te bar. Su mamandarı Beyjiñniñ osınau su sayasatındağı  wzaq merzimdi josparı  iske asıp ketetin bolsa,  elimizdiñ sudan qattı tarşılıq köru qaupi basım ekenin aytadı.

Aytpaqşı, bizdiñ elimizdiñ su qorı tausıluğa jaqın eken. Su şaruaşılığı mamandarınıñ esebinşe soñğı jıldarı 126 tekşe şaqırım su resurstarınıñ kölemi azayıp, 100 tekşe şaqırımdı qwrap,  26 tekşe şaqırım su közderi qwrdımğa ketkeni anıqtaluda. Sebebi, esepte twrğan 100 tekşe şaqırım su qorınıñ 44 tekşe şaqırımın osı sırttan keletin özen suları toltıradı.

 

Bauırjan SABIRBEKOV. 

Abay.kz

0 pikir