Jeksenbi, 15 Jeltoqsan 2019
Ädebiet 6487 0 pikir 20 Qaraşa, 2014 sağat 12:32

«ÖTSEM DEDİM ÖMİRDEN ÄN SAP QANA»

        «Qızıqpay ataqqa da, mansapqa  da,

        Ötsem dedim ömirden än sap qana»-, dep tögilte jırlağan aqın Äben Danabekwlı Däurenbekov ağamız «qanımızğa qağazsız siñgen» bekzat öner poeziyanıñ qasietine qılau tüsirmey, kerisinşe onı barınşa qazaqı qalıppen kestelep, jüreginiñ tereñ tübinde twnıtıp, tau bwlağınday möldir qalpı oqırmanına qayta wsınıp, jır süyer jwrtşılıqtıñ meyirin meylinşe qandıra bilgen qarımdı qalamger.

Asqaralı qazaq ädebietin alıp teñizge balasaq, sol teñizge qwyatın bastauın twnıq qaynarlardan alatın Jetisu öñiri ädebietinde qazaqtıñ körnekti qalamgeri, söz zergeri  Jwmatay  Jaqıpbaev   aybının asırğan  asıl ürdisti Äben Däurenbekov özine tän qazaqı ölşem, körkem keste, şımır şumaq, wtqır oy, payımdı pälsapa, wlttıq wğımmen astastırsa, Äben älemin özine şığarmaşılıqta  ülgi twtqan inileri: Jamau Bwqarbaev, Ordaş Kendirbaev, Ahmet Kendirbekwlı, Ämire Ärin, Quat Qayranbaev, Jomart Igimandar salğan sara sol joldı keyingi tolqın Qalmahanbet Mwhametqali, Jwmatay Ospanwlı,  Sağınış Namazşamova, Gülbaqıt Qasenova,  Jangeldi Nemerebaylar  özindik ünimen uaqıt legine jalğap keledi.

         «Äben Däurenbekov» degende jır süyer jwrtşılıqtıñ esine ädemi ğana jımiıp, jılı wşırap twratın bipaz jan köz aldına elesteytin bolar. Äben esimi büginde öleñniñ bölşektenbes bir parasına aynalıp ülgerdi.  Soñına   ölmeytwğın mwra qaldırğan aqın qanday ğwmır keşti?  Nendey is tındırdı?  Bwl swraq bärimizdiñ de kökeyimizdi mazaları anıq.

         Fäniden baqiğa ozğanına köp uaqıt bola qoymasa da onıñ twlğası uaqıt ağımımen birge  catılay jayğasqan tau örkeşteri sekildi birtindep biiktep bara jatqanı şındıq. Al endi osı  körkem kesteli aqınnıñ ömirbayanına bir sät üñilip körsek...

         Ol 1939 jılı 17 qazanda QHR Şığıs Türkistan  ölkesi, Jarsu eldi mekeninde düniege kelgen.  1967 jılı Abay atındağı qazaq pedagogikalıq institutın qazaq tili men ädebieti mamandığı boyınşa tämamdağan. Eñbek jolın mwğalimdikten  bastağan ol arağa az uaqıt salıp,  tilşilik qızmetke auısadı. 1970 jıldan  bastap Taldıqorğan oblıstıq «Oktyabr' tuı», «Jerwyıq» gazetterinde bölim meñgeruşisi,  Qazaqstan Jazuşılar Odağınıñ «Aqqws» qauımdastığınıñ törağası qızmetterin atqardı.     Äben Däurenbekov ürkinşilik jıldarı şekara asıp, keyinnen tuğan jerine qaytıp oralğan qarapayım otbasınıñ üşinşi wlı eken. Äkesi Danabek eldiñ jiın, saylauların wyımdastırıp, ünemi attıñ üstinde jürgen adam bolıptı. Kişkene kezinen jazu-sızuğa beyim bolıp, zerek ösken Äben-Äbubäkirden äkesi köp ümit kütse kerek. Aldımen auıl mektebinde, soñınan Süydindegi orta mektepti öte jaqsı tämamdağan ol aqırı Qwljadağı mwğalimder dayarlaytın uçilişede oqıp, wstaz mamandığın meñgerip şığadı.

-  Qayjan, men Qayıpjamaldı solay ataytınmın, nağız aqınnıñ jarı deytin jan edi ğoy. Säken, Seken Imanasov siyaqtı aqın-jazuşılardıñ janında ösken ol tabiğatınan keñ, qonaqjay, keşirimdi bolatın. Meniñ älgi: «İşindegi eñ sauı menmin!» deytin äñgimem bar emes pe edi. Qattı keyigende: «Tağı da eñ sauı bolıp kelip jür me»,- deytin de qoyatın. Bir küni «Oktyabr' tuınıñ» barlıq jigitteri äldebir quanıştı bizdiñ üydiñ janındağı baqqa kelip judıq. Üyde Qayjan: «Bir ağayındardı qonaqqa şaqıramız»,- dep dayındalıp jatqan. Araq ta, tamaq ta bar ekenin bilemin. Äben qızğannan keyin jigitterdiñ birin qaldırmay üyge şaqırmaymın ba. Alakeuim uaqıtta Täken, Beybitjan, Seyitqali, Jayırbek, Amangeldiler sau etip üyge kirip kelgende, jeñgeñ mınalar Äbenniñ jamanatın estirtuge kelgen eken dep qattı sasıptı. Söytse, jigitterdiñ eñ soñın ala tältirek basıp men kirip kele jatpaymın ba. Qayjan quanğanınan qonaqqa dep äzirlegen barlıq dämin dastarhanğa jayıp jiberip, kelgenderdi törge şaqırğanda köl-kösir dastarhandı körip endi bwlar tañğalıptı. Jalpı, Qayjan öte köpşil, köñildi jan bolatın. Onımen birge meniñ ırıs-baqıtım da ketkendey», -deydi Äben aqın  jarı Qayıpjamal turalı Quat Qayranbaevtıñ «Ardaq aqın» attı swhbatında.

         Aqınnıñ Sveta, Gülzada,  Äsiya, Jazerke, Aydın attı wl-qazdarı bar. Büginde barlığı da üyli-barandı. Jarınan  jas kezinde ayrılğan aqın osı balalarınıñ qanatınıñ qatayuına erekşe eñbek siñirdi. Äke ornına äke, şeşe ornına şeşe bola bildi. Mine, osınday tağdırdıñ  tartuına moyımağan aqın, Almatı sındı ülken ädebi ortadan jıraqta jürip-aq, qazaq söziniñ boyına qonğan kiesin ardaqtay bilgen söz şeberin ädebi qauım da erte tanıp,  talant-talayınıñ aşıluına barınşa jağday jasağanı anıq. Sondıqtan da,   onıñ « Möldir tamşı», «Sayahat», «Balkonnan wşqan kögerşin», «Mamır ayı» «Tamşıbwlaq» , «Beljaylau», «Qws tilinen tamğan jır»  attı  jır jinaqtarı birinen  soñ biri arağa köp uaqıt salmay jarıq körip jattı.

     Ardaq aqınnıñ änge aynalğan, «Beljaylau sazı», «Şopan atağa hat», «Toyıñ toyğa wlascın» öleñderi elimizdiñ  ülken sahnalarınan bastap,  är qiırdağı qazaqı  toy-tomalaqtardıñ  tündigin jelpildetip, quanış körigin qızdırğan üstine qızdıra  tüsui,  az jazsa da saz jazğan talğampaz aqınnıñ  jwrt köñilindegi  quanış pernelerin  döp basıp,  halqınıñ  sezim seterine  aynalğanın ayğaqtamay ma?!

    Äben ağa turalı äñgime bola qalsa, onı jwrt öleñniñ ölşemi retinde ğana qarap,  söz zergerin   öñeşti, özekti  janğa tän  pendelik, twrmıstıq  hal-ahualdan tıs perişte keyipte qarastıratını bar.  Iä, şındığında  da onıñ pendelikten biik twrğan bolmısı aqın twlğasın közi tirisinde-aq  añızğa aynaldırıp, är türli äñgimelerge jeleu bolğanı ras-tı.

        Tağdırdıñ talayına jazğan san aluan  qıl köpirden jır kemesin jarğa jıqpay   ötkizgen aqın şığarmalarında  küyreuik, tağdırına, aynalasına, bilikke, jaratqanğa degen ökpe, nazdı bildiretin öleñderdiñ bolmauı da onıñ tağı bir azamattıq qırın aşa tüskendey. Pendelikten biik twra bilgen aqın halıqtıñ qwrmetine bölengen töl perzenti retinde sol elge qatıstı ärbir iste özindik azamattıq wstanımdarın bildirip, wlt pen wrpaq qamı üşin  ot pen sudan tayınbaytının talay däleldegenin twstastarınan, sol oqiğalarğa kuä bolğandardan talay estip, bildik. Biraq är isin mindet qılmaytın aqın onısın eşkimge bwldamağan. 

        Jarnamağa elitpeytin, qızmetin bwldamaytın qalamgerdiñ täuelsizdigimizdiñ  dümpui bilinip, keñes odağınıñ  temir perdesi sırıla bastağan twsta  bwğaudağı  wlt ruhın oyatuğa orasan eñbek siñirgenin  esten şığarmağanımız abzal.  Ol özi ğwmır keşken Taldıqorğan qalasındağı twñğış qazaq mektebin aşuğa jan ayamay kirisip, «Qazaq mektebine bala jinalmaydı», degen sıltaumen  bilim oşağın aşuğa tosqauıl qoymaq bolğan äkimşilik jüyeniñ jüykesin jün tütkendey ete jürip, är qazaqtıñ esigin erinbey qağıp, bala jinap, bala jinap qana qoymay köptegen otbasınıñ wlttıq ruhın tiriltip, eñseli qazaq orta mektebiniñ  şañırağın tik kötergenin beybit kündegi eren erlik, asqaq azamattıq dep bağalamasqa  bola  ma?

         Sonday-aq, Qazaqstan Jazuşılar Odağınıñ janınan qwrılğan qazaqtıñ körnekti  qalamgeri  Oralhan Bökey jetekşilik etken  «Aqqwstıñ» yağni, auıldağı qazaq qalamgerleriniñ wyım seriktestiginiñ Taldıqorğan öñirindegi bölimşesin basqarğan twsta  qazaq mädenietiniñ, ädebietiniñ damuına ölşeusiz üles qosqanın qalam wstağan qauım jaqsı biledi.  Oğan sol kezdegi  auqımdı türde ötkizilgen türli mädeni-ruhani şaralar legi men osı seriktestiktiñ  atınan şığıp twrğan «Şabıt» jurnalı dälel.    

           Aqınnıñ bükil minezi, işki ruhtıq quatı, qayratı, jigeri, wstanımı, dünietanımı öleñinde boladı emes pe?- dep  sırlasuğa den qoydım.

         Adam bir sät te oysız ömir süre almaydı. «Qarın toydıru»  turalı    qarabayır oydan bastap, irili-wsaqtı, maqsattı-maqsatsız oylar qu janıñdı künine qırıq ret quırdaq qılıp, mazañdı aladı emes pe? Bwdan keyin söz önerin serik etken adamdardıñ oyşıldığı turalı aytıp jatudıñ özi artıq. Sonımen qatar aqın – sezimniñ ordası. Oy men sezim qosılğanda, «minut sayın mi qabığın mıñ qajap» qalamgerge qanşa azap tartqızadı eken, ölşep körse ğoy, şirkin! Sonday bir azaptı küydi sözimizge arqau bolıp otırğan darın iesi: 

                   Qaşqan oydı qaumalap qwrıqtı sap,

                   Bir qorağa qamadım wrıp, twsap.

                   Birikpegen bastarı bätşağarlar,

                   Bir-birimen, sonda da, qırıq  pışaq, – dep beynelepti.

  Sokrat degen danışpan aytıptı degen söz bar: «Pendeniñ bäri filosof, meniñ olardan ayırmaşılığım oylarımdı qağazğa tüsirip jaza alamın». Şındığında da, aqınnıñ basqadan ayırmaşılığı – adamdardıñ işki dilindegi tanım tetikterin tap basuında bolar. Oğan bir ğana oydı ğajap öleñge aynaldırğan söz zergeriniñ qwdireti däläl. «Basımda neşe türli oy bar», dep ärkim aytadı. Onısı este qalmaydı, äser de etpeydi. Al, sol öli sözge jan bitirip, asau oyğa qwrıqtı sap, wrıp, twsap twrğan şayır qwdiretine qalay bas imeysiñ. Osı bir şumaq öleñde auılda ösken qazaq balasına tanıs qanşama söz bar.     

         Aqındardıñ halıq arasında  orasan zor bedelge ie boluı onıñ şınayı şındıqtıñ sölin sorğalatqan qalpı, nayzaday tüyrep, aytatın jerde ayta alatın qasieti bolsa, ekinşi jağınan olardıñ quanış pen qayğını, şattıq pen mwñdı, izgilik pen parasattı jırlap, ayarlıq pen aramdıqtıñ, jamandıq pen jaqsılıqtıñ qayşılıqqa tolı şayqasın öz jüreginen ötkizip barıp, oqırmanına näri men ärin, tanımı men talğamın wsınatındığında bolsa kerek. Äben Däurenbekov jırlarınıñ deni izgilikti tu etip, etnopedagogikalıq, etnopoetikalıq quattı barınşa mol siñirgendiginen  bolar şayır şığarmalarına zeyin salsañız, şım-şımdap tereñine tartıla beresiz. Onıñ osınday orasan quatpen jazılğan erekşe qalamgerlik arının tanıtqan, keñ tınıstı  añız-dastandarı «Aqqu ana», «Añşınıñ zarı», «Kisi kiik», «Maraldıñ qozıqası», «Aqqwtan jäne üyrektiñ balapanı» sındı kölemdi syujetti tolğauları. Bwl tolğamdı tuındılardıñ şımırlığı men körkemdigi turalı tañdı tañğa wrıp aytuğa boladı. Al, bizdiñ aytpağımız şırındı şığarmalardıñ wlttıq sana men sezimdi arqau etken tağılımdı tüyinderi,  oqırmanın  asqaq adamgerşiliktiñ şıñına jetelep otıratın ğalamat quatı.  Al, mwnday öşpes örnek salğan aqın uaqıt ötken sayın zeri ayqındalıp, körkemdigi köz tartar jauharday jarqıray bermek.

         Balañ kezde şayır şığarmaların jatsınbay oqıp, janıma tez siñirip aluımnıñ sebebi, onıñ sözdik qorınıñ meyilinşe qazaqılılığında, wlttıq naqışqa tolılığında eken ğoy. Mına bir öleñi esiñde jattamaymın deseñde jattalıp qaladı. Äben aqın atauın altı alaşqa alaulatıp ala jönelgende osı qazaqı söz qaynarın meyilinşe möldektetip paydalanatın qasieti ğoy.

       Mwnday qazaqı twrmısqa qatıstı beyneli sözderdi aqın şığarmaşılığınan köptep kezdestiruge boladı. Mısalı: «Käri emen» turalı öleñinde:

                   Ündemegen qalpında qarsı aladı,

                   Jabağıday  jalbırap  är   sabağı.

                   Aq boranmen alısıp, aq dauılmen,

                   Körinip twr qaljırap, şarşağanı, –dep tögiltedi. Osı bir şumaq öleñniñ ön boyınan käri emenniñ bükil tarihın tanuğa boladı emes pe? Köz aldıñızğa körinisi de kölbeñdep twra qaladı. Äsirese, käri emenniñ “jabığıday jalbırağan är sabağı” degen teñeui öte sätti tabılğan körkemdik kestesi. Jabığınıñ ne ekenin jaqsı biletin jan, qanday şeberlik dep süysinerine men kepil.

         Şalqar şabıt iesiniñ kez kelgen öleñin oqısañız, qazaqı minezdiñ, wlttıq bolmısımızdıñ boyauına qanığıp şığa kelesiz. Tañday qağasız. Süysinip twrıp qalamger zerdeligine zeyin qoyasız. Dälel kerek pe? «Ata qonıs» degen öleñin alğa tartayıq. Bwl özi syujetti öleñ. Qısqaşa mazmwnı bılay: Tañquraylı, büldirgendi Taldıesik betkeyiniñ bauırın bwrğılap,  bir top kenşi ken izdep jür. Kezekti bir qoparılıs kezinde qaydağı bir qañğığan tas osı jaylauda mal bağıp otırğan Ormanbaydıñ siırın mert etedi. Kinäsin sezgen kenşi jigit keşirim swray keledi:

                   ... Bayqalmaydı reniş ağada köp,

                   Siır jatqan entigip jağağa kep.

                   Soyıp, etin tarattı taudağı elge:

                   «Ayaqtı mal janımnan sadağa», dep.

 

                   Qızıq-duman tabılsa, jeter tamaq,

                   Mal aşuı lezde keter tarap.

                   Keşirim swray kelgen kenşi jigit,

                   Bara jattı jartı qap et arqalap, – dep ayaqtaladı.

     Osı bir öleñniñ ön-boyında qazaqqa ğana tän märttik, jomarttıq, asqaq adamgerşilik, ülken jürekti jılılıq jatqan joq pa? Bayağı keñestik kesimmen aytar bolsaq, oqımağan, qarañğı, mal bağudı ğana biletin bizdiñ Ormanbaylarımızdıñ özi osınday kesek twlğalar ğoy. Onıñ ornında basqa bireu bolsınşı kenşi jigit on ese ayıppwl tölep, jwmısınan sögis alıp, sotqa deyin barıp, sandalıp qaytar edi. Mwnıñ barlığı sayıp kelgende aqın tanımınıñ tamırı tereñde jatqandığın, öziniñ şınayı bolmıstı twlğa ekendigin, öz wltın, onıñ ärbir salt–dästürin erekşe qadir twtatındığınıñ belgisi emes pe?

Biraq osı sol kezge jat dünie qazir biz üşin qap tübindegi altın sekildi. Aynalamız ğalamdanıp, neşe türli mädeniet miday aralasıp, köjedey bite qaynasıp jatqan twsta, Äben Däurenbekov sındı wlttıq boyauı qalıñ qalamgerlerdiñ tağılımdı tuındıları ğana qazaqılığımızdı qaqpaqıldan qorğap qala aladı. Endigi bizdiñ mindet tolayım twlğasımen wltşıl, biraq äldekimderdey jalt etpe ataq izdep wrandamaytın, aqırın jürip, anıq basatın eñbegi dalağa ketpes şalqar şabıt, daraboz darın ieleriniñ şırındı şığarmaların keñinen nasihattap, jas wrpaqtı tärbieleude bastı qwral etip paydalanu.  

       Äspetti aqınnıñ kez kelgen şığarmasında eldik mwrat pen wlttıq müdde jalauı jelbirep twradı. Öytkeni ol qaşanda tuğanda dünie esigin öleñmen aşatın janı jomart, ırısı jwğıstı, adaldıqtı temirqazıq etken jwrttıñ özine degen ıstıq ıqılasına arqa süyep, emin-erkin tildesip otırğan.

                            Jüregi – jüzge jekjat, mıñğa bauır,

                            Esimnen bir ketpeysiñ tuğan auıl.

         Nemese:

                            Mañğazım, maqtanışım, maqwldarım,

                            Ağalar şetterinen aqıl-darın.

                            Jürmisiñ aman-esen auıl-aymaq,

                            Et bauır, etenedey jaqındarım.

 

         Äben aqın  poeziyası — qazaqı quattı boyına barınşa siñirgen keñistiktiñ kesteli de desteli,  qwdiretti söz närimen suarılğan şığarmalar jiıntığı. Sodan da bolar bir qarağanda jatıq, qarapayım körinetin onıñ öleñderi jan-jüregiñe şım-şımdap engen sayın körkemdik pen  tereñ  tanımnıñ  twnbasına bayqatpay tarta jöneledi. Sebebi aqın jırları arqılı biz kirleñkirep qalğan köñilimizdiñ bwlaq közin tazalap, aqiqat äleminde seruen qwramız. Al qızarıp, swrlanğan ıntıq jandar aqın jırları arqılı gülzar sezimniñ teñizine boylap, möldir iñkärliktiñ  patşalığında däuren keşedi. Sezimiñizdiñ quatın tekserip körgiñiz kele me? Endeşe “Mädinanı” oqiıq:

                   Sausağıñdı sausağım sipap edi, Mädina,

                   Sausaqtarıñ ne degen şipalı edi, Mädina.

                   Külimdegen köziñnen kün köringen, Mädina,

                   Köre almaydı ol kündi kim köringen, Mädina.

         Bwl möldir peyildiñ örisimen şırmalğan tätti jırdıñ bir üzigi ğana. Tamsanıp qaldıñız ba?   Äben aqın jırları kil osınday tamsantulardan twradı. Şeberlik şetindigi degeniñiz osı bolar. Osınşama qaymaqtı qasiet, minsiz möldirlik, kirşiksiz köñil, aqjarqın arman, pälsapaşıl parasat, örnekti öre, zerli zeyin aqın boyında qalayşa toqaylastı eken? Mwnşalıq asıl qazınanı jinau üşin qanşama  qajır-qayrat teri tögildi eken? Asıldı jasıqtan ayırıp, torta qaynatqanday tozañınan tazalap, tal boyına talğammen jinauda izdenimpaz janğa kimder kömekke keldi eken?

Söytsek mwnıñ jauabın şalımdı şayır äldeqaşan «Wlıtauğa şıqtıñ ba?» öleñinde aytıp qoyıptı:

                   …Wlar etin jegem joq, Wlıtaudı körmedim,

                   Öleñ boldı jasımnan, kestelegen, örgenim.

                   Qızıl tildiñ şeşeni, qara sözdiñ kösemi,

                  Bolmağanmen, äzirge namısımdı bermedim.

                   Ağayınnıñ aldında jasırmaymın minimdi:

                   Bola almadım, ärine, jwrttan asqan bilimdi.

                   Sütpen siñgen süyekke, qanğa siñgen qağazsız,

                   Asılıñdı ardaqtap, kesteledim  tiliñdi,

                   Joğaltpadım tilimdi.

                   Osı tilmen kelemin özderiñdi ökşelep,

                   Jiğanımdı beremin osı tilmen kestelep.

                   Oylanamın künimen, tolğanamın tünimen,

                   Jwmır bastı pendeniñ jüregine jetsem dep.

         Sütpen süyekke, qanğa qağazsız siñgen babalar mwrasınıñ mirasqorı Äben Däurenbekovtiñ: «Jwmır bastı pendeniñ jüregine jetsem»,- degen armanı  büginde sanalar törinde saltanat qwrıp, uaqıt leginde jöñkilip baradı.

           Aqın mwrasın qadirleytin jır süyer qauım  jeterlik.  Qazaqtıñ belgili aqını Äben Däurenbekovpen jezde, baldız bolıp äzili jarasıp jüretin, «söz qadiri –öz  qadirim» dep biletin, jezdesine kezekti bir retki äzilde  sözden tosılıp, ayıbına «öti joq mal» tölep jüretin  Ahmet Kendirbekwlı öziniñ baspadan şığıp bara jatqan kitabınıñ ornına Äben Däurenbekovtıñ «Tañdamalı  jinağın» özi qwrastırıp, jäne bir baspağa tağı tapsırıs berip  estelik jinağın   şığaruğa atsalısqandığı Äben mwrasınıñ qadirin tağı bir asırğanday. Oblıs äkiminiñ keñesşisi, belgili aqın Ahmet Kendirbekwlı ağamızğa Jarkent jwrtşılığı jäne qalamgerler qauımı atınan ülken alğısımızdı bildiremiz.

          Al dünie janarındağı aqın kemesi asqaq poeziyanıñ mäyegin betke alıp, jelkenin jelmen jelbiretip jüytkidi. Ol sonda mäñgi mekendep qalmaq.

Erğazı MANAPWLI,

aqın, «Äbdiraştıñ   Jarasqanı»

 atındağı sıylıqtıñ laureatı, Qazaqstan Jazuşılar odağınıñ müşesi.

Taldıqorğan qalası.

Abai.kz 

0 pikir