Düysenbi, 30 Naurız 2020
Ädebiet 10120 1 pikir 1 Qazan, 2014 sağat 10:23

ÄSEMĞAZI QAPANWLI. ITTİÑ DAUISI

«It ürse qwt, wlısa jwt»

Halıq maqalı

 

Taymas jaqında tağı tudı, jañılmasam bwl onıñ 38-şi küşigi. Jwdırıqtay denesimen osınşa köp küşiktegenine qayran qalam. Men oğan tamaq bergen sayın: «Taymas, sen jaman küşik bolma, jaqsı Taymas bol, sağan ürip jürgen jarasadı, mına tabanımızdıñ astındağı twraqtı sen qırağı küzet!», - deymin. Bwl sözderdi ol tüsinetin şığar, öytkeni men onıñ aldında osı tirkesti köp jıldan beri bwzbay qaytalaumen kelem, nege ekenin özim de bilmeymin, Taymastı körsem boldı osı sözder tilime orala ketedi...

Kök qağazdıñ küşimen Astananıñ irgesindegi Qoyandı auılında wltaraqtay jerdiñ iesi atanıp, sol jerge üy twrğızbaq bop tırbınıp jatqan alğaşqı küni osı kändek küşik şäuildep aulağa özi keldi. «Aula» deppin ğoy, ol kezde qaydağı aula! Tek wzaq jospardağı ülken üydiñ basswğarlıq bir bwrışı dayın bolğanşa panalay twruğa kiiz üy tigip qoyğanmın. Meniñ «Aula» dep otırğanım sol kiiz üydiñ aynalası bolatın.

It kelgen sol küni biz tuıs-tuğan dos-jaranmen asarlatıp, aqılatıp jürip üydiñ irgetasın bastap qwyıp jatqanbız. Küşiktiñ mağan wnağanı onıñ şäuildegen dausı edi... Alğaşqı işken juındıdan keyin-aq ol mwnda özin erkin sezindi. Arı beri jorta jügirip, kiiz üydi bir-eki aynalıp şıqtı da, irgege twra qalıp üre bastadı, sodan ülken joldağı qayşılasıp ötip jatqan kölikterdiñ döñgelegine jarmasa qualap, äudem jerge barıp qayta keldi.

– Qanşıq eken, quıp jibereyik, – dedi qwrlısşı jitterdiñ bireui.

– Qazaq kändek itti asıramaydı, öziniñ jarımağan türin qaraşı! Mwnı qaytpeksiñ? – dedi tağı bireui.

– Joq, bwl ürdi, jwmıstı bastağan küni keldi ğoy, erteñ qwmay tazı kelgenşe osı kändek jüre twrsın, – dedim men qaljıñdap.

Iya, men köşip jürgeli qay zaman, orda bwzar şaqtan asqanşa taban tirer tiyanağım bolmadı. Endi mine, Qwday qalasa osında twraqtaymın, bwl meniñ alğaşqı jeke baspanam bolmaq. Men osı jerdiñ iesimin! Mwnda meniñ üyim boladı! Qaraşı, äne, esik aldımda itim ürip jür, ol da öz panasın tapqanday.

– Käh, käh, käh... kele ğoy küşigim! Kel! Men seni bwdan bılay Taymas dep şaqıram. Deneñ kişkentay eken, biraq sen men üşin ülkensiñ. Sen ürdiñ, üre ber, Taymas! Üniñdi şığarıp ürip jürgeniñ seniñ bar ekeniñnen derek beredi, bir jağınan sen endi osı aulanı küzetesiñ!...

Sodan beri tabanı kürektey on jıl ötti. Toqımday aula Taymastıñ älemine aynaldı, ol osında äli jür. Eşkimdi qauıp jaralap jaman atqa qalğan joq, biraq tınbay üredi. Taymas sol aşı şäuilimen–aq bükil auılğa tanımal boldı. Äsirese mektep oquşıları onıñ küşigin alu üşin ärdayım üyge qaray enteleydi. Keybiri ayqaylap äzildep ötedi, olar menimen jaqın aralasatın Qoyandılıqtardıñ balaları bolsa kerek. «Sen jaman küşik tappa, jaqsı Taymas tap, küşikteriñ qayda seniñ? Sen olardı qırağı küzetpeseñ alıp ketemiz» deydi... Mwnay kezde men üyde otırıp mırs etem, al Taymas sırtta aşı dausımen şäu ete qaladı.

Taymas är tört-bes ay sayın ılığadı, är jolı kem degende bir küşik, keyde tipti bes-altı küşikten şwbırtadı. Ol ılıqqanda bükil Qoyandınıñ itteri bizdiñ aulağa jinaladı. Sol kezde töbettiñ neşe türin köresiz, bizge eleusiz bolğanımen özinşe bir orta payda boladı mwnda, itterdiñ bäri wrpaq üşin öz mümkindigin jibermeuge talpınıp jatadı... Bir-birimen söylesken sıñaylı ırıldasadı, talasadı, qıñsılaydı.

Bwrınğıday emes qazir Taymasta äkimdik taraptan berilgen bolat tañbalı qwjat bar, demek onıñ mwndağı jüristeri zañdı. Ol sonı bilgendey keyde auıldıñ bir şetinen ekinşi jağına qıdırıp ketetindi şığardı, desede alğaşqı ädetinen eş jañılğan joq, ol toqtausız ürip şauıp jüredi... Meni erkelep qarsı aladı, ürip şığarıp saladı, mende bazardan itime jılı jwmsaq birdemeler ala kelem. Bwl salt ekeuara bwljımas uädege aynalğanday. Oğan ünemi öz qolımmen tamaq berem, keyde tamağın jep tauısqanşa qarap twram, qarap twrıp oyğa ketem...

Bala künimde bizdiñ üyde osı qandenmen attas Taymas deytin bir käri töbet bolğan. Onıñ ülkendigi sonşalıq, jonı 5-6 jastağı meniñ boyımnan asıp twratın, tayınşaday däu edi. Türi tım swstı, aşulı bolğandıqtan odan adam tügili mañaydağı maqwlıqtar da ürke qaşatın. Körer közge qanişerdey Taymas bılayşa öte momın, qoydanda juas bolıp qalğan. Balamın ğoy, men onıñ qwlağınan süyrelep, baurınan tekpilep jatsam da ol mağan eş qarsılıq körsetpeytin, közin aşıp-jwmıp müläyimsip jata beretin. Senesiz be? Bayğwstıñ dausı joq edi, «mılqau» bolatın. Es bilgeli men onıñ eñ bolmağanda bir ret ürgen ünin estimeppin. Äytsede, qızıq! Säl bwrındar baylauda twrğanda, Taymas keyde özinşe ürgen keyip tanıtadı, auzın aşıp-jauıp, kädimgidey alaswrıp, tıpırlap jerdiñ şañın şığaradı, biraq qanşa bwlqınsa da odan «üp» etken ün esti almaysız, öytkeni ol tilsiz ğoy. Tek ışqınğan demi men esiktey keudesinen şıqqan küşti tınısı onıñ ürip jatqanınan derek berip twratın. Bara-bara bäri öşti, biz alıp ittiñ tek tiri jatqan denesin ğana köretin boldıq...

Taymastı közin aşpay twrıp bizdiñ üyge bir tuısımız äkelip tastaptı. Bitimi tayday taysalmas keypin bayqağan äkem oğan «Taymas» dep at qoyıptı äri kündiz-tüni şınjırlap wstap, öz qolımen tamaqtandırıp jüripti. Aytpaqşı, küşik kezinde ol kädimgi itterdey ürgen eken, eseye kele arsıldağanda dausı jer jararday bolıptı. Ol kez mädeni soqqıdan eseñgiregen elge işki ölkelerden(işki Qıtay) satımsaq-kelimsekterdiñ alğaş kele bastağan şağı eken. Auıldıñ berekesi ketip, wrlıq-qarlıq jiilepti. Däl sol tınışsız ortağa qas qılğanday bizdiñ Taymas ta tez ösipti, eki üş ayda ayuday aqırıp şığa kelipti.

– Mınau diyu ma, ne? Adamdı közimen aq jwtıp qoyarday, men mınadan qattı qorqtım, – depti tınıştıq teksere kelgen bir basşı.

– Qorıqpañız! Meniñ janımda twrğan adamdı bwl qappaydı. Qazaqtar itti qwt sanaydı. Bwl bizdiñ üydiñ küzetşisi ğoy, – dep külipti äkem. Älgi basşı da, odan keyingi ülken-kişi tekseretinder de, kelgen sayın üyge keudeley kirip Taymastı körgende tiksine qalıp, taysaqtay qaşatın bolıptı. Öz mindetin minsiz ötep jügen bwl itke üydegilerdiñ sengeni sonşalıq, esik, tereze, darbaza, qaşanı aşıq tastap kete beretin bolıptı. Öytkeni öristen qaytqan siır men auladağı tauıq qazdı töbet qorağa özi qayrıp kirgizedi eken. Alıp Taymastıñ aybarınan seskengen wrılar sodan keyin üydi qoyıp bizdiñ köşeniñ mañayına jolamaytın bolıptı.

Osılay ötip jatqan künderdiñ bir küninde Taymas tüni boyı wlıptı, wli wli dausı qarlığıptı, jaman ırımğa balap qasına şoşına jetken äkem onıñ auzınan qan ağıp twrğanın baqaptı. Söytse özi qabağan äri qapsağay itke tisin basqan äldebireuler oğan ayausız qastıq saylaptı. Anığı, bir kesek etke ine şanşıp aldına tastağan körinedi.

Ine jwtqan it qattı auırıp ölimşi küyge tüsipti, üydegiler jalma-jan mal därigerlerine jetkizipti. Töbettiñ kömeyine qadalğan «tikendi» därigermamandar onıñ alqımın borşalap jürip äreñ degende alıp tastaptı. It jandı degen söz bekerge aytılmağan ğoy, Taymastıñ özi qaterden aman qwtılıptı, biraq sodan bastap ol üre almaytın bolıp qalıptı, dausın müldem joğaltıptı. Eñ ğajabı, ol tilimen birge özge qasietterinen de birtindep ayrıla bastaptı...

Taymas küni boyı tüsin suıqqa salıp aulada jatadı. Tamaqtı berseñ ğana jeydi, äytpese izdemeydi, aptalap aş jata beredi, qaşadan sırtqa attap şıqpaydı. Bwrındar özi üyirip, özi aydap äkeletin siır men qaz üyrekterde qazir onıñ şaruası joq, böten bireu basınan teuip ketsede mıq etpeydi. Eşkimge erkelemeydi, äuel deseñiz qasınan ötken ılıqqan itterge de ermeydi. Bir sözben aytsaq, it - ittik qasietin müldem joğaltqan...

It qorlıqpen ötken ömiri-ay deseñşi! Degenmen qanşa azğındap tozsada ol öziniñ qazaqı wğımdağı «jaqsı it» ekenin däleldep ketti, öligin körsetken joq, bir keşqwrım izim-ğayım joğaldı, qayda, qalay ketkenin eşkim bilmeydi. Äyteuir birjola közden ğayıp boldı, onıñ soñınan izdeu salğan da jan bolmadı...

Odan beri köp jıl ötti, Taymasqa tamaq bergende osı äñgime auıq-auıq esime tüsip ketedi... «Tildesu» degen jan iesi üşin ülken baqıt eken ğoy, ol adam tügili itke de qajet bolğanı ma? – dep bas şayqaymın. Ätteñ, Taymas-ay! Üre alğanda ğoy, şirkin! Ana tayday denesimen, ana aybındı beynesimen ol özi siyaqtı biraz irini soñına qaldırar edi... Amal ne! Qor boldı! Tiline jasalğan qastandıq onı ilikke alğısız etip, twqımın twzday qwrttı!

Jä, dostarım, osı jerden doğardım, öytkeni köñilim bosap ketti. Äne, sırtta it wlıp jatır, kişkentay Taymasqa qastandıq jasalmasa igi edi! Ittiñ tilin tüsinbesem de qarap keleyin... 

Äsemğazı Qapanwlı

Abai.kz

1 pikir