Seysenbi, 31 Naurız 2020
Öziñe sen 7277 0 pikir 26 Qırküyek, 2014 sağat 11:01

QAZAQTIÑ DOSI - QAZAQ DIASPORASI MEN ZIYALI QAUIMI

Bügingi memleketter arasındağı qoğamdıq, sayasi qatınastar selbesip jatqan kezeñde är memleket pen halıq üşin onıñ dosın,  müddelesin, janaşırın tabu qiınğa  tüsip  otırğan qwbılıs. Äsirese, Qazaqstan  se­kildi damudıñ dañğıl jolın bastap, ülken  derjavalardıñ  arasında öz  sayasi  wstanımdarı men  bağıtın  qalıptastırıp,  ekonomikalıq jäne äleumettik äleuetin arttıruğa  küş  salıp otırğan jas memleket üşin. Onıñ üstine, soltüstigi men  şığısın Resey men  Qıtay sekildi  wlı derjavalarmen şektesip, oñtüstiginde islam älemimen astasuı, Ortalıq  Aziya men Kaspiy teñizi resurstarına  bäsekelestik mäselesi  tağı  bar.  Mine,  «Osınday qım-qiğaş  memleketaralıq  baylanıstar  orın alğan kezeñde Qazaq kimmen dostasa  aladı?» degen  mäseleni belgili  sayasattanuşı Aydos  Sarım mırzamen  talqılağan edik…

 

–  Aydos  mırza! Öziñizge  belgili,  ötken  ğasırda Çerçill'diñ «Britaniyanıñ mäñgilik dwşpanı  da,  dosı  da  joq,  tek  müddesi  ğana bar» degen sözi äli künge deyin özektiligin joğaltqan joq. Qazaq «Üy  tañdama,  körşi tañda» deydi. Nemese «Dosıñdı körset, seniñ kim ekeniñdi aytamın»  degen söz  bar.  Biz  70 jıl  boyı qızıl tudıñ astına birikken odaqtas memleketterdi dos  dep keldik.  Täuelsizdik jıldarı türki tildes memleketter men  Ortalıq  Aziya elderin özimizge dos  twta­mız. Endi, bügingi  jürip jatqan Resey-Ukraina qaqtığısı joğarıdağı biz  aytıp  otırğan  dostıq  wğımın  küyretip, oğan sayasi-qoğamdıq  astar  berip  otırğan  joq pa? Osıdan keyin, dostıqta şekara  joq  degenge  senip  köriñiz.  Dostıq  wğımın qazaq,  Qazaqstan  jağdayına audarsaq,  şınında da bizde dostıq joğarı twru kerek pe,  älde  müdde joğarı boluı  kerek  pe? Sizdiñ oyıñız  qanday?
– Bwl ülken filosofiyalıq swraq. Ärine,  Çerçill' qay twrğıdan alsaq ta, wlı sayasatker. Eger, onıñ ömirderekterin  alıp  qarasañız, qitwrqı, özine  özi  qayşı  keletin twstarı  öte  köp  bolğan. Biraq,  osı  sözimen tolıq kelisuge boladı. Memleket  üşin, jeke adam üşin de eñ aldımen müdde, principter  twruı kerek. Bwlay  aytu üşin, eñ aldımen, dwrıs tü­sinik, payım kerek. Ökinişke oray, bizdiñ  Prezidentimizden bastap, qarapayım auıldağı adamnan bizdiñ  wlttıq müddemiz qanday degen  swraq  qoyar bolsaq, oğan ärkim ärtürli jauap  beretini  anıq. Bir  jağınan,  ol solay  boluı da kerek  şığar. Biraq,  tiek eter berik  wstanımdar  mindetti  türde  boluı  kerek. Qazaq-orıs mäselesine  keletin bolsaq, bügingi  Qazaqstanda  twrıp  jatqan  orıstardıñ  jartısı  ömirine riza desek, kem degende jartısı Qazaqstan sekildi memleket bolmauı kerek, tübi Reseyge  qosı­ladı  degen  wstanımda  jür.
 Kezinde AQŞ Prezidenti Garri Truman: «Odaqtası  bar memlekettiñ özi  täuelsiz emes». Täuelsizdik degen sözdiñ özi  filosofiyalıq twrğıdan dwrıs wğınıp  alğanımız  öte  mañızdı. Eş bir  adam,  eş memleket 100% täuelsiz  emes. Biraq, osı  täuelsizdiktiñ  negizgi  wstanımdarı  boladı. Birinşiden,  basqa memleket  bir eldiñ  işki şarualarına qol swğuğa bolmaydı. Azamattarın qudalauğa, territoriyasına  kelip, seperatistik bağıttağı wyımdarğa  qoldau beruge, sayasatqa  aralasuğa bolmaydı jäne öz müddelerinen tuındaytın mäselesin özi şeşui kerek. Mäselen, DSW, Kedendik  odaq, t.b. Biz bwl wyımdarğa kirip, müşe  bolğannan keyin, belgili  bir deñgeydi  «oyın erejelerin» qabıldadıq degenge sayadı. Al, eger, osı twsta biz körşiler ğana riza  bolsın deytin sayasatqa ötip ketsek, onda bizdiñ täuelsizdigimizden, suverinitetimizden tük te qalmaydı. Talan-tarajğa salınıp, wstağannıñ qolında, tistegenniñ  auzında ketui mümkin. Täuelsizdigimiz, onıñ principterin  qoğam işinde talqılay biluimiz kerek. Müm­kindigi kelse, onı qağidattarğa aynaldırıp, ülken qwjattarğa engizuimiz de qajet. Qazaqstannıñ Sırtqı sayasi doktrinası Ukrainadan keyin  qayta  qaralu  kerek  ekendigi  sözsiz. Qazaqstannıñ  äskeri qorğanıs doktrinası da  qaraluı tiis. Ukraina  men  Resey kezinde  qanşama  dostastıq,  strategiyalıq äriptestik turalı  qwjattarğa qol  qoydı. Eki el bir-birimen  ağayın ekenin aytpay-aq qoyayıq. Osığan  qaramastan,  Resey qitwrqı äreketke  bardı. 
– Halıqaralıq  sayasi  baylanıstarda  jii  qoldanılatın  «dostıq»,  «äriptestik»,  «seriktestik»,  «odaqtas»  degen sekildi wğımdar bar.  Sırt  qarağanda,  sinonimdes tüsinikter  bolıp  köringenimen,  mänisine  üñilsek, ayırmaşılıqtarı  bar sekildi. Qazaqstannıñ  aynalasındağı  eldermen  qanday baylanısta  ekenin  jiliktep  aytıp bere  alasız ba? 
- Bir  oyşıl «Ülken  derjavalardıñ  bäri döreki,  basbwzar,  al, kişi  memleketter olardıñ  soldatı  boluğa  mäjbür» degen edi. Ökinişke  oray,  bwl  ras.  Keşegi  jağdaydan keyin  AQŞ, Europanı alayıq,  olar alıstan qol sermeydi, Reseyge «basu» aytıp,  Ukrainanı «jwbatuda». Al,  qaysısı Ukrainağa  tankisin apardı? Ukraina  ülken memleket,  50 millionğa  juıq halqı  bar,  köptegen eldermen äriptestik qarım-qatınas ornatqan el. Olardıñ  da diplomattarı  23 jılda  qarap  otırğan  joq. Al,  jeme-jemge  kelgen  kezde memleket  qaşan da  jalğız  qaladı. Jaqında  belgili  sayasattanuşı  Dzerjinskiy  bılay  dedi: «Eger,  Ukraina  Reseyge  qarsılasuın  jalğastıra  beretin  bolsa, onda  biz kömek beruge  mindettimiz»,– dedi. Bwl  jerdegi  bastı mäsele, «Eger  qarsılasuın  jalğastıra  beretin» degen söz. Ukrainağa  AQŞ-tan kömek kele me,  joq pa mañızdı emes, mañızdısı Ukrain  halqınıñ  qarsılasuğa  qwlqı, namısı,  jigeri  bar ma  degen söz. 
Bügingi  Qazaq memleketinde  özin-özi  tolıqtırudıñ  bir ğana resursı  bar.  Ol – şeteldegi  qazaq  diasporaları. Ekinşi kezekte,  ol türki  älemi. Olardan  basqa bizge  müddesi  jaqın, tüsine alatın  şettegi resurs  körip  otırğan  joqpın. Tosın jağday bola  qalsa, janı aşitın da  sol türkiler  boluı  mümkin. Ärine, ol elderdiñ  barlığı da  öz  işki mäseleleri,  payım-tüsinik,  armanı, tipti,  işki  egoizmi  de  boluı mümkin. Onı  dwrıs  tüsinuimiz kerek. Eger,  sol türki elderiniñ  ziyalılarınıñ  sanasında türki  elderiniñ mädenieti wqsas,  tili tuıs,  dini bir  ekenin  wğıp,  keler  wrpaqqa  jetkize  alatın  deñgeyge jetkizsek, sonda ğana  ıqpaldastıq,  dostıq, ıntımaqtastıq  degen baylanıstardı birşama  senimmen ayta  alatın edik. 
– Qazirgi  memleketaralıq  bäsekelestik pen  sayasi  wstanımdar  qayşılığı,  örkenietter  qaqtığısı  jürip  jatqan  kezeñde  memleketter  dostastığı  qanday  sipatta  körinude?  Jalpı,  memleketter dostığı qanday kriteriylerge  süyenip, qanday  şarttarğa  negizdelui  tiis?
– Älemdik ürdisterdi  alıp  qarasaq,  Angliya men  Franciya ğasırlap  soğıstı, Germaniya men  Franciya eki  düniejüzilik soğıstı  bastadı. Degenmen, bügingi tendenciyalar  basqaşa.  Euraziyalıq  Odaqtıñ  Europalıq  Odaqtan ayırmaşılığı  sol, Germaniya men Franciya  aynalasındağılardı jwtıp  qoyamız  dep  otırğan  joq. Resey şovinisteri  sekildi  özgeniñ  territoriyasın meniki  dep  köz  alartpaydı. Europa elderindegidey  mädeniet  qalıptasqan kezde ğana ülken  odaqtarğa  birigip, dostıq  turalı  mäsele qozğauğa  boladı. 
Bügingi kezde «Qazaqqa täuelsizdik aspannan tüsti», «tosın kelgen  täuelsizdik» degen  «alıp-qaşpa» äñgimeler bar. Bäri  bos  söz!  Biz  nayzamen zeñbirekke  qarsı  şıqqan  halıqpız, soñğı  bwlqınısı  jeltoqsan köterilisi  boldı emes pe?  YAğni, biz  özimizdiñ  tarihımızdı,  geosayasi mäselelerimizdi  zerttegen  kezde osı  mäselelerge arqa süyeuimiz kerek. Aldıñğı  mäseleni  aytudı  qoyuğa tiispiz.  Bwl  bizge  jau,  sırt közqarasqa azıq  bolatın  tezister. Eger, biz täuelsizdigimizdiñ  tarihın tayaz biletin  bolsaq,  onda basqalar ne  demeydi? Demek,  qoğamnıñ  özi,  onıñ  qaymağı  bolıp  sanalatın  ziyalı  qauımı:  baspasözi,  partiyalarına  jauapkerşilik  artıladı.  Keybir kezde  joq  närseni  ümitpen,  namıspen alıp şığuğa  bolatın  kezder bolıp jatadı.  Bizdiñ jağdaymızdıñ  bir  jağınan alpauıt Qıtay  twr, ğasırlar boyı qaqtığısıp  kele  jatırmız. Qazaq  qoğamında qıtaylardan  qorqınış  bar  ekeni  anıq. Tabiği türde. Sonımen qatar, 600-700 jıl  boyı  arpalısıp kele  jatqan Resey bar.  Keşe  ğana  sonıñ şekpeninen şıqtıq. Bir  jağınan  damıp  kele  jatqan,  energetikası  mol Islam  älemi  jatır. Bügingi  Iraktağı  jağday  aldıñğı  Aziyanıñ kartasına özgerister äkelui  mümkin. Bwl ülken  qauip!  Özderiñiz de,  bayqap otırğanday,  Irakta  Islam  halifatın jariyalağandar   Qazaqstandı  da  qosıp jiberipti. Mwnı jay qaldıruğa  bolmaydı. Mwnday  ideologiyalıq  ürdisterge  bizdiñ  ziyalı  qauım der  kezinde jauap  beru  kerek. 90-jıldarı  Soljenicınniñ  «Kak  nam obustroit' Rossiyu» degen kitabı şıqtı. Sol kezde  bükil  qazaq  ziyalıları  tulap, türli pikir  aytqan edi. Keyin basıldı.  Biraq,  ideyanıñ  ömiri adam  ömirinen de  wzaq boluı  mümkin. 
Qazir  qarapayım  orıstıñ  sanasına  «Soltüstik Qazaqstan – Reseydiñ  jeri» degen  närse birtindep siñip bara  jatır. Tipti,  bwnıñ  scenariyin  aldın ala  jazıp  qoyğan. Dmitriy  Kvan  degen avtordıñ  kitabında  Soltüstik Qazaqstanğa  äskerin kirgizip,  Qırım  sekildi  annekciyalap  alğanı  turalı  jazıladı. Dayın  twrğan jospar,  scenariy.  Mwnday äreketterge qarsı  jauap  boluı  kerek. Men  nelikten  köp  närseni ziyalı qauım  därejesine  köterip otırmın? Aynalıp  kelgende, bilik te,  partiya  da, ükimet te, bäri ötpeli. Al, jaqsı elita bolsa, ol birneşe buınnıñ  sanasına  qalıptastıra aladı. Keñes zamanında qazaqtıñ negizgi  utopiyası  tarih bolıp qaldı. İliyas Esenberlin «Köşpendiler» trilogiyasın jazdı,  bükil  qazaq ziyalıları  birigip, «Qız Jibek» fil'min tüsirdi. Eñ mıqtı rejisser, scenarist, suretşi,  keskindemeşi… bäri jinalıp osı fil'mniñ tüsirilimine jwmıldırıldı. Qazaqtıñ  qazaqtığın  saqtap  qalğan osı  närse. Kezinde «Jwldız», «Jalın» sekildi jurnaldar 200-300 mıñ danamen  şığaratın. Jaqsı kitaptardı jwrt izdep  jürip oqitın. 
Bügingi  tañda bilikten basqa  aldağı 40 jıldıñ jağdayın aytatın eşkim joq. Ziyalılardıñ işinde pessimistik köz­qarastağılar köp. Bwl  dwrıs emes! Meniñ oyımşa, olar kerisinşe bizdiñ wlttıq  immunitetimizdi arttıru üşin jwmıs is­teui kerek. Qazir  qazaqtıñ sanı 70 payızdı qwrap otır,  endigi  tendenciyağa  say  jılına 1-1,5 payız ösuin körsetip otır. 20-25 jılda qazaqtıñ sanı 80-90 payızğa jetip qaluı mümkin. Bwğan  toqmeyilsuge  bolmaydı,  erteñgi kündi  oylau kerek. Köp jağdayda qazaqtı küdik  pen ürey  biriktiredi. Bolaşaqta qazaq  qauımı pozitivti, naqtı maqsatı bar ideya töñireginde birigudi üyrenui kerek. Sonıñ  täjiribesin, dästürin  qalıptastıru qajet. 
– Qazirgi kezde  dostıqtıñ tağdırı   sayasat pen ekonomikağa  tikeley  baylanıstı. Osı twsta, wlttıq müdde men tarihi sabaqtastıq mäselesi  şet  qalıp  qoymay ma?
– Qazaqstannıñ basqa memleketterden ayırmaşılığı biz  kontinental'dı qwr­lıqtıq  elmiz. Kez kelgen  jaqtan  alıp  qarasaq,  teñizge  deyin  üş mıñ şaqırımday  jer bar. YAğni, bizge  AQŞ-tıñ  VI flotı  kelip, kölik beretindey  mümkindigi  joq. Biz Ukraina sekildi  de emespiz. Onıñ  teñizge şığar jolı  bar. Sondıqtan,  biz dostıq sayasatın  basqaşa  qwruımız kerek. Biraq,  bwl sayasattı  tüsinu,  payımdau özimizdiñ  jerimizdi, kartadağı  territoriyamızdı ayqın,  dwrıs  tüsinuimizden  bastaladı. Biz özimizge  bekigen  aynalamızdağı körşilerimizben bölisip,  menşiktep alğan  jerimizge  sıya almay  twrğanımız bayqaladı.  Jäne  osı  jerdi  dwrıs  igeru  üşin «osı  jer  bizdiki,  osı  jerdiñ  ärbir  tası  bizdiki  degen, jerdi  qorğau – bizdiñ  jauapkerşiligimizde» degen sekildi  ideyağa  toptasıp,  ärbir  tasımızdı,  jerimiz ben suımızdı  qızğıştay  qorğauımız kerek. Bizde jerdiñ iesimiz, qojayınımız, erteñgi küni  bwl  jerdi  wrpaqtarımızğa  qaldıramız  degen wğım atımen joq. Osı  ötpeli, köşpeli  sanadan  arıluımız  qajet. Biz ata mekenimiz,  jerwyığımız osı jer  ekenin,  basqa  jaqtan  jer  izdeudiñ qajeti joq  ekenin  tüsinip, körkeyituge  wmtıluğa tiispiz.
– Orıs patşası Aleksandr İİİ:  «Bükil  älemde  bizdiñ eki  ğana  odaqtasımız bar: äsker men  flot. Qalğandarınıñ bäri  bizge qarsı  twratındar» degen öz zamanında.  Biz  osınday  wstınımı bar memleketpen odaqtas  bolıp otırmız. Al, dostıq «odaqtastıq» degen sözge sayatın  wğım-tüsinik. Endeşe, odaqtastardıñ bäri dostarımız ba?   
– Qazirgi  örkeniettik  filosofiyalıq  twrğıdan  alıp  qaraytın bolsaq, eki eldiñ  damuında filosofiyalıq ülken  qayşılıq bar. Reseyde  imperiyalistik közqarastar  damıp  kele  jatır. Bizde  kerisinşe, antiimperiyalıq, yağni, täuelsizdikti  añsaytın, wltşıldıqtı  qoldaytın tendenciyalar  tabiği türde  damuda. Qazaqstan men Reseydiñ odaqtastığın men ot pen mwzğa  teñer edim,  ekeui  qosılsa  buğa aynalmay ma? Sondıqtan, men bwğan  basqa twrğıdan  qaraymın, Reseymen  kez kelgen  baylanıstardı  bügingi  küni wtılıs  dep esepteuge bolatın şığar. Biraq,  mwnıñ  artında  twrğan bir närse ğana  bar, ol  tarihi  uaqıttan wtu.  Kem  degende 10-15 jıl tınıştıqqa qol  jetkizu.  Mwnıñ ekinşi qaupi: kişi memleketter amalsız ülken memlekettiñ  aldında  soldat bolıp  twradı. Eñ  qauiptisi halıq pen biliktiñ  soğan eti  üyrenip  ketui  mümkin. Al,  öz  wstanımın saqtap  qaludıñ  eñ  üzdik ülgisin  HH ğasırda  Finlyandiya  tanıttı  dep oylaymın. İİ Düniejüzilik  soğıstan  keyin  Resey äskeriniñ  şabuılına  toytarıs  bergen  jalğız memleket. Soğıstan  keyin  Finlyandiyanıñ  eki  wlı prezindenti YUho Kusti Paasikivi   jäne Urho Kekkonen  Finlyandiya  keyingi  elu jıl wstanğan  Paasikivi Kekkonen, degen sayasi bağıttıñ  negizin qaladı. YAğni,  qalay  bolğanda  da, Reseydiñ  «qıtığına» timey,  öziniñ işki  damuın  küşeyte  berudi  közdedi. Ekonomikası,  sırtqı  baylanıstarın  küşeytti,  beytarap  memleket retinde  qalıptastırdı.  Sol sekildi halıqtıñ erik-jigeri, özine  degen senimi mıqtı  boluı kerek degen oydamın.

Äñgimelesken Janiya Äbdibek

"Aqiqat"

0 pikir