Jeksenbi, 26 Qañtar 2020
46 - söz 12108 0 pikir 19 Qırküyek, 2014 sağat 11:32

ŞETELDE OQIP, QALIP QOYĞAN QAZAQ QIZDARI QANDAY JAĞDAYDA?

Büginde şetel azamatınıñ eteginen wstap, erip kete beretin qazaq qızdarı köbeyip baradı. Onı statistikalıq mälimetter de rastap otır. Qız balanıñ tärbiesine erekşe män berip, wlt bolaşağına qatıstı qwndılıqtardı boyına siñirsek te, bügingi ahualğa qanday bağa beruge boladı?

Sonımen «Qazaq qızdarı qayda ketip jatır?» degen saualğa toqtalsaq, tağı da resmi mälimetterge süyenemiz. Mamandardıñ aytuınşa, nekege twrğan otandastarımızdıñ teñ jartısı Resey azamattarımen nekelesse, odan keyingi orındarda türik, arab, qıtay azamattarına twrmısqa şıqqandar köbeygen. Tek 2011 jıldıñ özinde 874 qız şetel azamatımen neke qidırsa, büginde bwl körsetkiş birneşe payızğa artqanı aqiqat. Osı rette şetel azamatınıñ etegin wstağan qızdardıñ tağdırına bir sät üñilgendi jön kördik.

Qaraközdiñ qateligi

Elordalıq belgili psiholog Limana Qoyşevağa şetel asqan qazaq qızdarı jii habarlasıp, mwñın şağadı eken. Mäselen, osıdan biraz uaqıt bwrın keñes aluğa Qaraköz esimdi qız kelgen. Ol N'yu-York qalasında joğarı bilim alıp, universitetti ayaqtağannan keyin sondağı iri kompaniyanıñ birine qızmetke twrğan. Jalaqısı da qomaqtı. Qızmeti bar, twrmısı da jaqsı. Biraq, Qaraköz soğan qaramastan, öziniñ boyın bir mazasızdıq bilep alğanın aytıptı. «Men Otanımdı, elimdi sağınamın, bwl jerde mağan jat, köp jıl oqısam da üyrene alar emespin. Jaqında atı älemge äygili kompaniyanıñ lauazımdı qızmetkeri Uil'yamğa twrmısqa şıqtım. Sırttay qarağanda bäri keremet siyaqtı. Äytse de, meni erteñgi künniñ mäselesi qattı oylandıradı. Balalarım ana tilinde söylese, wltımnıñ tarihın, mädenietin, dästürin bilip össe eken deymin» dep qayırıptı söz basın. «Oqudı bitirgen soñ elge kelip jwmıs isteuge bolmadı ma?» degen psiholog saualına:

– AQŞ-qa barmay qalsam, osında da jwmıs tabılar edi, biraq alatın jalaqım sonşalıqtı köp bolmaytını belgili. Men ata-anama kömek bergim keledi. Ata-anam, bauırlarım eki bölmeli päterdi jaldap twradı, tapqan-tayanğanı eşteñeden artılmaydı. Onıñ üstine ärqaysısınıñ moynında nesieleri bar. Sol sebepti, şetelge ketuge bel budım. Basqaşa aytqanda, tuıstarım üşin özimdi qwrban ettim. Qazir ondağı jalaqımmen ata-anama, bauırlarıma ülken kottedj alıp bere alamın. Eñ bolmasa qartayğanda molşılıqta, uayımsız ömir sürse eken. Küyeuimmen baqıttımın dep ayta alamın, barlığı da jetkilikti, degenmen jalğızdıqtı sezinemin. Eldiñ, jerdiñ iisin sağınamın, senesiz be?!. Balalarım balabaqşağa, arı qaray oquğa baradı, uaqıt öte kele olardıñ salt-sanası, oyı amerikalıq retinde qalıptasatını sözsiz, sonda men jalğızdıqtıñ zardabın odan äri tartatın bolamın. Bala-şağam bolğannıñ özinde, jalğız bolatınımdı oylasam, boyımdı qorqınış bileydi» dep jılaptı.

Nemiske tigen Säule

Psiholog maman Limana Qoyşievanıñ aytuınşa, Germaniyanıñ Kel'n qalasında bank salasın meñgergen kelesi bir keyipkerdiñ de tağdırı oqırmanğa kädimgidey oy saladı. «Nemis jerine taban tiregen sätte basqa ortağa üyrenise almadım. Nemisterde wyalu, qısılu degen atımen joq. Emin-erkin, aşıq-şaşıq jüre beredi ğoy. Studentter jataqhanada jağajayda jürgendey, qalay bolsa, solay kiinedi. Jergilikti halıq üşin bwl – üyrenşikti körinis. Sol ortada ornımdı taba almay, küyzeliske tüstim. Ata-anama «elge qaytamın» dep talay habarlastım. Alayda, olar azarda-bezer boldı, «Pälenşeniñ qızı Germaniyada oqi almay qaytıp kelipti degen sözge qalamız» deydi. Ata-anamdı jek körip kettim. Köp wzamay Gans esimdi, bir müşel jas ülken er azamatpen tanıstım. Jalğızdıqtan qwtılğım keldi. Bir-birimizdi wnatıp, birge twrdıq. Meniñ köñilim şınayı edi, bolaşaqqa degen josparım da bar-tın... Elge qaytatın uaqıt boldı, Gans jäy ğana «jaqsı», dep qoştasıp kete bardı. Köñilim astan-kesten boldı. Özim de sol eldiñ dästürin «qabıldağanımdı» keş tüsindim... Ganstı qimay, özime qol jwmsamaqşı boldım. Soñğı ret ata-anamnıñ dauısın estigim keldi... Anam habarlastı sol künderi: «bügin jaysız tüs kördim, elge qayt, «biz seni sağına kütudemiz» dedi. Osı sözdi kütkenime qanşa uaqıt boldı deseñizşi?!

«Senderge keregi şetelde oqıdı» degen qağaz bolsa, diplomdı qoldarına wstatıp, elge barğan soñ, ömirimmen qoştassam degen oyğa keldim... Osılay äri-säri küy keşip jürgenimde jasım 28-ge de keldi. Ata-anam «şetelde oqığan nemese bir qızmettiñ basın wstağan, öziñmen terezesi teñ jigitke twrmısqa şığasıñ» deydi. Meniñ jan-düniemmen sanasıp jatqan jan joq...» dep, äñgimesin ayaqtaptı ol.

Limana QWTTIBEKQIZI, «Ruhani qoğam älemi» qoğamdıq qorınıñ prezidenti, psiholog:

-Eki qızdıñ tağdırı wqsas, ekeuiniñ de lauazımdı qızmeti bar. Biri amerikalıq kompaniyada qızmet etse, ekinşisi memlekettik iri qızmette.

Biraq ekeuiniñ de jalğızdıq janın jegidey jeydi. Erteñge degen ümit, sol ümit jeteginde aldanışpen ömir sürude.

Al, psiholog retinde meniñ tüygenim:

Qaraköz «perzenttik, tuısqandıq parızdı» öteu üşin şeşim qabıldadım dep özin aldausıratqanımen, özin tolıqqandı emes ekenin sezedi. Atajwrttağı auırtpalıqtan alısqa qaşıp qwtılamın degenimen, jatjwrttıq mädenietke siñise almay, dağdarısqa wşırağan jayı bar. Baylıqqa basın baylağanımen, tuısqandardıñ materialdıq igiligin şeştim degenimen, aldamşı dünie bäri. Olar baqıtqa bastau bola almaydı. Jürek senbegennen keyin, ornıqpağannan keyin aldamşı senimniñ kül-parşası şığadı bir küni. Sondıqtan jalğızdıq sezimin bastan keşken jayı bar. Al Säuleniñ tağdırına kelsek, «jalğan namıs jarğa jığadı». Ata-ananıñ jalğan namısı boyjetkenniñ ülken qatelikke boy aldıruına äkeldi. Birinşiden, «şetelde oquğa mindettisiñ» degeni. Säule şeteldegi ortağa beyimdelui üşin jergilikti dästürdiñ ıñğayına beyimdeldi. Biraq, aqırı sätsiz ayaqtaldı. Ata-ananıñ «jar tañdaudağı» kelesi talabı onı tığırıqqa äbden tireui ıqtimal. Öytkeni, ol Säulege ğana qatıstı mäsele emes. Balasınıñ «baqıtın» oylağan ülkenderdiñ egoizminen qızınıñ jalğızdıqtı bastan keşip jatqandığın añğarmay qaluı.

Asılbek ÄUEZHANWLI, «Janwya jarasımı» kitabınıñ avtorı, Qazaqstan mwsılmandarı dini basqarmasına qarastı «Hikmet» teleradiostudiyasınıñ direktorı:

–Er men äyeldiñ ekeui de mwsılman bolsa, nekelerin qiıp, şañıraq köterulerine rwqsat. Alayda «rwqsat» degen söz «jwrttıñ bäri solay jasau kerek» degen talap emes. Neke qiılıp, janwya qwrılğanda, erli-zayıptılardıñ eki düniede bir-birimen jwptarı jazılmay, mäñgi baqıttı boluı maqsat etiledi. Bwl maqsatqa jetu üşin är wlttıñ ökili öz wltınıñ adamımen otbasın qwrğanı abzal. Sebebi, ömirlik täjiribe, aynalamızda bolıp jatqan oqiğalar sonı anıq körsetip otır.

Maqsatsız qwrıla salğan janwya nietsiz amal sekildi. Onda bereke bolmaydı. Tek qana sezimge, qwmarlıqqa, qwrı qiyalğa ğana qwrılğan otbası ädemi bastalğanmen, bir küni gürs etip qwlauı mümkin irgetası solqıldaq ğimaratqa wqsaydı.Olay bolsa, baqıttı şañıraqtıñ irgetası, aqıl men qisın, salqınqandılıq pen parasattılıq jäne eñ bastısı iman men din boluğa tiis.

Eki türli din, eki wlt, eki mädeniet, eki mentalitettiñ ökilderi üylegenmen, üylesip ketui öte qiın. Joğarıdağı keyipkerlerdiñ ekeui de baylıq tapqanımen, baqıt tauıp otırğan joq. Ekeui qwsalıq küy keşip otır. Tipti biri özine qol jwmsauğa az qalğan. Al özine qol swğu – şariğat tıyım salğan öte auır künä ekeni belgili.

Ökinişke qaray, büginde neke degen wğımğa jeñil qarap, kezdesken kisimen qol wstasıp kete beretin jastar joq emes. «Wnatıp qaldıq, twrmıs qwrdıq» degen oydı jii estitin boldıq. Şındığında, otbası degende ä degende, bäri jaqsı köringenmen, biraz uaqıttan keyin nebir qiınşılıqtar şığa bastaydı.

Ärine, bügingi jastar şariğat zañdarın mañızdı dep sanay ma, joq pa? Ol öz aldına bölek äñgime. Qwran ayattarı, Payğambar hadisteri, şariğat zañdarı mwsılman üşin mızğımas qağida ekenin moyındamaytın qanşama adam bar. Onday tüsiniktegi kisige mwsılmannıñ mindetteri jaylı mardımdı eşteñe tüsindire almasımız anıq. Bir anığı, nekeniñ şarttarı, wstanımdarı, erli-zayıptığa birdey jükteytin qwqıqtıq mindetteri boladı. Bwl talaptar men mindetterdi orındamay-aq baqıttı bolamın deu bos äureşilik qana. Jinaqtay kelgende, är mwsılman öz wltınıñ ökilimen otbasın qwrıp, baqıttı bolğanı jön. Dwrısın, Alla biledi.

P.S Ne desek te, qazaq qızdarınıñ şetel azamattarına twrmısqa şığuı alañdatarlıq jağday. «Jeti atasın bilmegen – jetesiz» deydi halqımız. Al, şetel azamatta­rına küyeuge şığıp ketken qızdardıñ balası erteñ jeti atasın qalay aytadı? Demek, mwnday nekede twrğandar üşin «jeti ata» degen wğım joq. Sondıqtan «Neke jäne otbası» turalı kodekske qazaq qızdarınıñ şeteldikterge twrmısqa şığuına tos­qauıl qoyatın talap engizilse dwrıs bolar edi.

Gülmira ŞARHANQIZI

Bnews.kz

 

 

0 pikir