Senbi, 19 Qazan 2019
Qoğam 12251 0 pikir 18 Tamız, 2015 sağat 15:55

JIL QAYIRU QALAY PAYDA BOLDI?

         Qazaqta jıl qayıru, yağni sanau 12 jıldan twradı, yağni 12 jıl bir aynalım (cikl). On eki jılğa on eki añnıñ attarı qoyılğan:  1.Tışqan,  2.siır,  3.barıs,  4.qoyan,  5.wlu,  6.jılan, 7.jılqı, 8.qoy, 9.meşin, 10.tauıq,  11.it,  12.doñız. Küni büginde jıl qayıru nege 12 jıldan twradı, nege olarğa añdardıñ attarı qoyılğan degen swraqtıñ, qazaq tarihın biluge qwştar jandardı oylandırıp kele jatqanı sözsiz. Jalpı bwl jaylı är türli añız, äñgimelerde jeterlik. Solardıñ biri:

         Sonau erte zamandarda Jaña jıl, jıldıñ  alğaşqı sätinde körinip keledi eken. Jıldıñ bası tışqan atalatın sebebi, tışqan tüyeniñ qwlağına minip, jıldı eñ birinşi bolıp köripti. Al,  añdardıñ işindegi eñ boyı wzını tüye, boyına senip jıldan qwr qalıp, qalğandarı jaqındap kele jatqan jıldı köru retimen jıl attarın iemdenipti  delinedi. 

         Tağı bir añızda «Şığıs küntizbesindegi jıl qayıru aspan astı Türik eliniñ eñ birinşi hanı Qisağa-Täñirdiñ keñ kölemdegi añ aulau kezinde barlıq añdar qaşıp, sudan jüzip ötip qwtıludı oylaptı. Sodan İle özeninen tömendegi tärtippen jüzip ötipti.  Birinşi bolıp suğa tışqan, onıñ artınan siır, barıs, qoyan, wlu, jılan, jılqı, qoy, meşin, tauıq, it, eñ soñınan doñız jüzip ötipti. Osı ret sanı şığıs küntizbesinde küni büginge deyin saqtalıp qalğan» (Evgeniy Berezikov «Velikiy Timur» Taşkent. 1994 j.  331 b.).    

          Eñ alğaşqı adamdar eñ birinşi bolıp älemdik qwbılıstardı emes, birin-biri tanıdı. Birine-biri at qoydı, sanaları jetken kezde ata-anaları balaların sanadı. Qazaq eli bükil älem elderiniñ tüp atası, älem mädenietiniñ astanası, qaraşañırağınıñ iesi, eñ birinşi söz bolğan jäne olardıñ tarihtı bir auız sözben eñ birinşi şığu tegin (bastauın), odan arı  ret-retimen jalğastıra jazatın  qağidasına süyene otırıp, jıl qayırudağı añ attarınıñ qoyılu sebebin saralap tömendegidey qorıtındı jasaymız:

       -  On eki sanı qazaqta kieli sanaladı. Qazaqtıñ qaraşañırağı da (kenjesi) 12 atadan qwraladı. Olar on eki ata Baywlı dep ataladı.

        Qazaqta 12 atağa bölinetinder tek qana Alşın Baywldarı  emes, qazaqtıñ özge de köptegen ruları 12 atanı qwraydı. Mısalı:

        «Jağalbaylı 12 ruğa bölinedi. Olar: Ormantay, Qaraşa, Bılıs, Aqqoja, Arıstanbay, Taylaq, Bwldi, Qwtbanay, Beskürek, Manatau, Bozbet, Balqoja» (Hamit Madanov «Kişi jüz şejiresi» Almatı, 1994. 109 bet).

        «Wlı jüz – Aqarıs on eki atağa bölinedi. Olar: Jalayır, Qañlı, Alban, Suan, Dulat, Şapıraştı, Sirgeli, Şanışqılı, Istı, Oşaqtı, Sarıüysin, Qatağan taypaları enedi. (M.Tınışbaywlı «Qazaq rularınıñ şejiresi» Taşkent-1925. 6 bet).

        Dulatta on eki  ata Qoralas - Esen, Irıs, Mämetay, Bekşora, Qauğaayaq, Şauqar, Itim, Sarım, Mırza, Bura, Tomay, Qosan ruları bar. (9 bet).

         «Jalayır — qazaq halqın qwrağan taypalardıñ biri. Şejire boyınşa, wlı jüz qwramına enedi. Diqanbay batır şejiresi (N.Aristov jazıp alğan) boyınşa, Üysinnen — Aqsaqal (abaq tañbalı), Jansaqal (taraq tañbalı) taratıladı. Soñğısınan — jalayır taraydı. Basqa bir şejirede Mayqı biden taraytın Jansaqal (taraq tañbalı) men jalayır bir adam dep twjırımdaladı. Jalayırdıñ şın atı Qabılan eken. Añız boyınşa, jabayı qwlannıñ jalın ayırıp, sodan jalayır atanğan. Jalayır sırmanaq, şumanaq, birmanaq bolıp üşke bölinedi. Şumanaqtan — andas, mırza, qaraşapan, oraqtı, aqbwyım (arıqbwyım), qalpe, sıpatay ataları taraydı. Sırmanaqtan: arıqtınım-bayşegir, balğalı, qayşılı, küşik taraydı. Birmanaqtan tek siırşı (baybögen) taraydı. Keybir şejirelerde birmanaqtıñ atı atalmay, siırşını sırmanaqqa jatqızadı. Osıdan kelip on eki ata jalayır atanğan. Sırmanaq, şumanaq atauları Sır men Şu özenderiniñ boyın jaylağandıqtan şıqqan delinedi. Al birmanaq jeke-dara, jalğız degendi bildiredi. Keybir şejirelerde jalayırdan şıqqan, bir atadan tarağan arıqtınım-bayşegirdi eki atağa bölip, on üş ata jalayır dep ataladı» (Internetten alındı).

        «Soltüstik arab taypalarınıñ aqılgöy danası Ibrahimniñ wlı Ismaildiñ on eki balası bolğan. Soltüstik arab taypaları osı on eki wldan tarağan wrpaqtar bolıp tabıladı» (A.Qwntöleu «Mwhammed Payğambar» Almatı-2003. 56 bet).

         «Abaq-Kereyden taraytın wrpaqtardı on eki ata dep ataydı. Şäkärim Qwdayberdiwlınıñ «Şejiresiniñ» deregi boyınşa olar: Janteke, Jädik, Jastaban, Şwbarayğır, Şeruiş, Ayteli, Itemgen, Molqı, Merkit, Sarbas, Qaratas, Keñsadaq. Şäkärim aqsaqal osınıñ Keñsadağın N.A.Aristov Şimoyın dep jazadı. Sol dwrıs bolar», - deydi. Al, M.Tınışpaev bwl Şimoyındı jäne Qaraqastı aşamaylı-kereyge jatqızadı (Salğarawlı Qoyşığara «Qazaqtıñ qilı tarihı» Almatı-1992. 265 bet).

         «Qazir «12 ata Abaq» dep jürgen birlestik äu basta sol Abaq bäybişeniñ özi tärbielegen on eki nemeresinen örbigen delinedi. Olar:  Bahram, Şıñoylı, Baytalaq, Jädik, Merkit, Jantekey, Ideli, Molqı, Şwbarayğır, Jastaban, Şeruşi, Qaraqac, Keñsadaq» (Derek internetten alındı).   

         «Qarakesek on eki ata arğındı Bekemay balaları bilep keldi» (Bekbolat Qazıbekwlı (Bekbolat bi) (1714-1790 jıldarı) ataqtı Qaz dauıstı Qazıbek bidiñ balası)  

        «Atığay —  On eki ata A. (Däuit) Atığay-Qarauıl dep te ataladı.  Keybir derekterde 14 ata A. delinedi. Şejire derekteri boyınşa A-dan: Qwdayberdi, Bäyimbet, Baba, Monıs, Babasan, Bağıs, Aqkiik, Qwlansu, Qoylı, Esenşañıraq, Maylıbalta, Jauğaş ataları taraydı».

        Şejire deregi boyınşa on eki ata taraqtınıñ bir atası Qıdır bolsa, odan – Qarjau, odan – Esengeldi, odan – Sütemgen, odan – Naymantay batır, ... (Internetten).

        «Qañlı – on eki ata. Sarı qañlı, Qara qañlı bolıp eki atağa bölinedi: Sarı qañlını: Omırtqa, Qwmırsqa, Älimbet, Aqbaraq, Swltanım, Toqay. Qara qañlını: Toğızbay, Onbay, Qaramanas, Qaspan, Badıraq, Qızılqañlı dep tarqatadı (15 bet).  

        Taraqtıdan – Apay, Toqtauıl, Qıdır, Jäşi, Äli, sarı, Äytey, Qosanaq, Alaköz, Şäuke, Kögedey bolıp on eki ata el taraydı (19 bet).

        Atığayğa on eki arıs Qwdayberdi, Bäyimbet, Ba'a, Monıs, Babasan, Bağıs, Aqkiik, Qwlansu, Qoylı, Esentanıraq, Maylıbalta, Jauğaş elderi kiredi» (19 bet).

        Qoñırattıñ Sarı ruı on eki ata – Qwba, Tebey, Qosay, Baraq, Ersimbet, Swlu, Qwl, Bögenbay, Kenjeqara, Qora, Begen, Qara (28 bet).  (M.Tınışbaywlı «Qazaq rularınıñ şejiresi» Taşkent-1925). 

        «Orta jüz Dulattıñ tört atalığınıñ bireui on eki ata Sihım (Qım, Şığıl): Boras, Toğas, Buas, Şuıldaq, Qısıraq, Aqılbek, Qwttıbay, Eskeldi, Bağlan, Esbol, Qaraqoylı, Aqqoylı». Osılay jalğasıp kete beredi. 

       -  Türik hanı Qisağa-Täñir – Äz (Qazaq) atamızdıñ wrpağı. Äz (Az, Qaz) Naurız, Äz Jänibek, Äz Täuke, Äz Türik, Qazireti Swltan (Qoja Ahmet Iassauidiñ laqap atı), Qazireti Rasul, Qazireti Äli, Qazireti Omar, Qazireti Ospan jäne basqaları osı aytqanımızdıñ ayday ayğağı bolmaq. Bwl jerde joğarıda körsetilgen wlı twlğalardıñ bäri Qazaqtıñ balası dep otır.

        -  Qisağa – Türiktiñ (qazaqtıñ)  eñ birinşi hanı. Demek, bizdiñ atalarımızdıñ añız, jır-dastandarınıñ söz basın Älqissa - Äl (Al, Alaş, Alşın) Qissa dep bastaytındarı osıdan. Qiyan, Qiyat, Qidan, Qimaq elderiniñ tüp atası osı atamız.

        -  Täñirimiz sirä özimizdiñ Täñir emes pe?! Küni büginde de Qwday söziniñ balaması retinde qatar qoldanamız.

        -  Añdar İle özeninen jüzip ötedi. İle özeni küni büginde de İle dep atalmay ma?! Qazaq dalasında ornalasqan.

        -  İleniñ tübiri «İl», bwl öz kezeginde Tildiñ de söz tübiri. Demek bwl atau adam balasınıñ tiliniñ şığıp söyley bastağan kezeñimen säykes keledi. Tipti bwl özen atauı Til degen wğımnan bwrın qoyılğan.

        -  Joğarıda keltirilgen añızdağı jaña jıldıñ körinip kelui men onı añdardıñ ret-retimen  körui, eşqanday aqılğa sıymaydı. Olay bolsa jaña jıldı birinşi bolıp tışqan, ekinşi bolıp tüye, eñ soñınan jılan,  al su astındağı balıq tipti körmeuge tiis. Bwl añızdağı bir anıq närse jıl qayırudağı añdardıñ attarınıñ ret sanı, özge añızdardağı añ attarı men tolıqtay säykes kelui.

        -  Barlıq añdardıñ añşılardan qaşıp añdardıñ özennen ötui de jıl qayırudağı ret sanımen ötui de aqılğa sıymaydı. Olay bolsa özennen eñ birinşi balıq ötuge tiis emes pe? Al, şındığında balıqqa eşqayda qaşudıñ da qajeti joq. Olar sudan balıq aulap emes daladan añ aulağan joq pa?! Bwl añızda da bir anıq närse añ attarınıñ jıl qayırudağı añdardıñ attarınıñ ret sanımen säykes kelui.

        -  Nege tışqan jıl bası? Bwnıñ sebebi, eñ alğaşqı adamdar özderi twrğan, üñgir-keuekterinde tışqandar men birge twrıp, barlıq añdardıñ işinen eñ birinşi bolıp tışqandı tanıdı. Bwl jerde olardıñ jıl atauın iemdenui boydıñ wzındığı nemese özennen birinşi bolıp ötui emes, olardı alğaşqı adamdardıñ ret-retimen nemese qatar sanımen tanıp biluimen säykes keledi.

        -  Nege eñ soñınan doñız tanıldı? Şındığında, osı doñız, tağı bir atauı qaban, qolğa üyretilgenderiniñ atauı şoşqa mınau jarıq düniede adam balasımen mäñgi birge jasasıp keledi. Biraq, doñızdıñ tolıqtay «qadir-qasieti» bükil qazaq balasına basqa añdarğa qarağanda eñ soñınan belgili bolıp, jıl aynalımınıñ eñ soñğı atauın iemdengen. Adam balasına öz balasın özi jeytin şoşqa da meyirim degen sezimniñ joqtığınan, onıñ etin jeytin adam balasında da  meyirim bolmaytındığın tanıp, bilu üşin wzaq uaqıt qajet bolğan.

       -  Al, tüye nege jıldan qwr qalğan degen swraqqa aytarımız, jıl atauları işinde tüyeden de basqa tülki, qasqır, eşki, pil, arıstan t.b. joq emes pe? Demek, añ attarı on eki sanınan aspauğa tiis. Olardıñ ret sanı adam balasınıñ sana-seziminiñ ösip, qorşağan ortanı, onıñ işinde özderi men qatar ömir sürip jatqan añdardı tanıp, biluimen säykes keledi.

      Demek, eñ birinşi bolıp Mañğıstaulıq Man atalarımız özderimen birge jerastı üñgirlerde twrıp, jinağan astığın wrlap jegen tışqandardı tanıdı.

      Ekinşi bolıp siırdı (Qodastı) tanıdı. Siırdıñ piri Zäñgi baba. Atalarımız Zäñgi dep qara näsildi Afrika twrğındarın atağan. Afrika (söz tübiri Af, ab, ap (apa)) analıq tekti bildiredi. Barlıq tarihi derekterde köp aytılatın Matriarhat däuiriniñ örkendegen jeri. Mına körşi orıstardıñ äyelderin Baba deytinderi osı. Siır, Si jäne Ir degen eki birikken sözderden twradı. Si söziniñ şığu tegi Qi (Qisa, Qidan, Qimaq, Qiyan) tobına jatadı. «Ir» adam balasınıñ sana-seziminiñ damığan, jaqsı men jamandı ayırğan, birimen-biri sırlasıp, dombıra tartıp jır jırlağan, beynelep aytqanda biik jerge Qır dep at qoyıp, aydar tağıp, sol Qırğa şığıp jan-jağına köz salğan kezeñi. Qiır, Siır, Jiır (jiırma) wğımdarı osılay düniege keldi. Eki men jiırma sanı qazaqtıñ laqap atı.

      Üşinşisi Barıs. Özderiñiz körip otırğanday, söz tübiri Arıs. Bwl wğım Mañğıstauda düniege kelgen.  Bükil jer betindegi eñ alğaşqı wlı memleket MAD (Maday, Man Aday) patşalığı kemeline kelip,  azamattarı adami qasiettiñ eñ biik şıñına şıqqan kezde olar Qaraman, Qaralar, Qarabastar (Şumerler), Tüpqarağan (Qarağan tüp, Qarağan tübek), Arıstar (Ariyler tekti halıq) dep ataldı. Bügingi Arap, Parsı, Segiz arıs Aday, Qazaqtıñ üş arısı t.t. söz tübirinde Ar sözi barlıq halıqtar (rular, taypalar)  osı aytqanımızdıñ ayday ayğağı bolmaq. Bäriniñ qara şañıraq ieleri Mwñaldıñ jarısı bolmaq. Dalanıñ jabayı añın Arıstan,  Barıs, Jolbarıs dep atağandar solar. Ar qorğauşılar bastauın Mañğıstaudağı Qaraman ata men Tüp qarağannan aladı.

       Arı qaray Ata-babalarımız qay añdı qanday retpen on eki añğa deyin tanığanına baylanıstı jıl atauın iemdendi.

       Jıl – birikken söz,  söz tübiri Il, arı qaray jıl bolıp şığadı. Bwl wğım Adam (y) atanıñ jetinşi buın wrpağı, altınşı nemeresi Bwzaudıñ eki balası Aytumıs (ülkeni) men Jemeneyler zamanında düniege kelgen. Şejire deregi boyınşa  Aytumıstan jalğız Şılım, al Jemeneyden  Aldasay, Kedey jäne Jomart taraydı. Şılım atamızdıñ esiminiñ tübiri «Il» bolıp, oğan Jemeney atamızdıñ atı qosılıp qazaqtıñ Jıl, Jılnama degen wğımdarı düniege keldi. Kim-kimge de mwnı moyındauğa tura keledi. Sebebi, «avtorlıq qwqıq» solardiki. Onı eşkim  olardan tartıp ala almaydı. Al moyınday almasaq, onda bizdiñ bi bolmaq tügili, bi tüsetin üy de bola almağanımız.

        Aytumıs demekşi, jerdiñ serigi aspandağı Ayğa ay dep at bergen osı Bwzau atam wrpaqtarı. Äytpese, Adaydıñ «bes jüyrigi» atanğan jır düldilderiniñ biri Kenje  Aqtan Kereywlı (1850-1912): 

        ...«Men Adaydıñ Aqtanı

        Söylegen sözim taqtalı. (Taqtalap söyleu, yağni är wğımnıñ düniege kelu retin aytu).

        Söyle» deseñ jırşıñız

        Aldarıñda jortaqtar.

        ...Äriden beri söylesem,

        Olda özimniñ mereyim. (arğı tüptegi atalarınıñ tarihımımen maqtanıp, mereylenip otır).

        Tuğan ayğa at bergen, (aspandağı tuğan ayğa at bergen meniñ atam Aytumıs  dep otır).

        Aq qağaz ben hat bergen, (qağazdı da, qalamdı da, hat jazudı da üyretken solar dep otır).

        Eki erin men til-tañday

        Söylesin dep jaq bergen. (eñ alğaş söylep, «Til tañbanı» iemdengen solar dep otır).

        Aytqan sözge tüsinbes

         Adamnıñ misız aqımağı» (mwnı tüsinip moyınday almasañ, misız – aqımaqsıñ) dep jırlamağan bolar edi. Aqtannıñ Ata tegi: Aday – Kelimberdi – Bwzau – Aytumıs – Şılım – Ördek – Kenje bolıp taratıladı. (Jır-dariya «Mañğıstaudıñ aqın jırauları» Aqtau-1995. 159 bet);

         Özderiñiz körip otırğanday, Kenje wlda Adamzattıñ bastau kezeñindegi ğalamdıq qwbılıstarğa at (esim) bergenderdiñ kim ekendigi saqtalıp otır.

        Atam qazaqtıñ barlıq şejiresinde aytılıp, auızdarınan tastamaytın:

      - Qaraman ata – aqiqat pen kelisim-şarttıñ piri;    

      - Zeñgi baba – siırdıñ piri;

      - Qambar ata – jılqınıñ piri

      - Şopan ata – qoydıñ jäne qoy bağuşılardıñ piri;

      - Seksek ata – eşkiniñ piri; 

      - Oysıl Qara – tüyeniñ piri;

      - Qwsşı ata – qwstardıñ jäne bürkitşilerdiñ piri;

      - Düldil ata – jüyrik attardıñ piri;

      - Temir baba – su piri deytinderi osıdan. Pir (Bir)– eñ wlı birinşi wstaz degen mağına beredi.

Tarih tağlımı: Atam Qazaq öz tarihın bir auız sözben jazıp, sol sözde sol wğımnıñ atasın, yağni qazirgişe aytqanda «avtorın» sözdiñ tübirinde ayşıqtap körsetip otırğan. Atalı sözge toqtağan. Eki söylemegen. Wrpaqtarına «Jüyeli söz jüyesin, jüyesiz söz iesin tabar», «Erdiñ eki söylegeni ölgeni», «Bi bol, bi bola almasañ, eñ bolmasa bi tüsetin üy bol» degen wlağattı maqal-mätelder qaldırğan. Wlı atalarımız aytqanday, ärbir sözde sol wğımnıñ düniege kelu tarihı bar degen qağidanı basşılıqqa alğanda ğana «Bi nemese, bi tüsetin üy» bola alamız. Äytpese, osı adasqanımız adasqan, osı şatasqanımız şatasqan. Bwl tığırıqtan şığatın jol joq.  Maymılğa aynalu oñay. Al, maymıl eşqaşan adam bola almaydı. Sebebi, Wlı Jaratuşı – Alla olarğa sana bermegen.

 

Qojırbaywlı Mwhambetkärim, Mañğıstau

Abai.kz

0 pikir