Beysenbi, 27 Mausım 2019
Bilik 4945 0 pikir 28 Qırküyek, 2015 sağat 18:57

QAZAQTIÑ QAMIN OYLAĞAN HAZİRET

XIX ğasırda Batıs Qazaqstanda da islam dinin taratuda ölşeusiz eñbek etken twlğalar köp bolğan. Solardıñ işinde halıq arasında tanımal Dosjan işan (1815 –1890 jj.) da bar.

Jaqında Qazaq  handığınıñ 550 jıldığına arnalğan şaralar ayasında Temir audanınıñ äkimdiginiñ bastamasımen jäne qajınıñ Almatı qalası, Aqtöbe, Mañğıstau öñirlerinde, Özbekstanda twratın wrpaqtarınıñ qoldauımen Aqtöbe oblısınıñ Şwbarqwdıq kentinde Dosjan qajınıñ 200 jıldığına  arnalıp ülken as berildi. 

Mine, osı asqa tükpir-tükpirden jinalğan qazaqı qauım qatısıp, Dosjan haziret ruhına arnalıp qwran oqıldı. Audan ortalığındağı ülken ağaş üyler tigilgen etnoauılda audandıq jäne oblıstıq önerpazdardıñ qatısuımen tün jarımı auğanşa ülken merekelik koncert ötkizildi.

Erteñine bwl şaralar audandıq mädeniet üyinde 200-ge tarta kisiniñ qatısuımen ğılımi-praktikalıq konferenciyağa wlastı.

Konferenciyanı aşqan Aqtöbe oblısı Temir audanınıñ äkimi Bauırjan Qaniev merekege qatısuşılarğa Dosjan hazirettiñ ömiri, onıñ qazaq dalasında islam önegesin halıq arasında nasihattaudağı jasağan eñbekteri turalı aytıp berdi.

Aqtöbe oblısınıñ äkiminiñ orınbasarı Sara Nwrqatova jiınğa qatısuşılarğa oblıs äkimi Berdibek Saparbaevtıñ ıstıq ıqılası men sälemin jetkizdi.

Atşabar alañında qılqwyrıqtılar arasında bäyge wyımdastırılıp, bas bäygege tigilgen şeteldik jeñil avtokölikti mañğıstaulıq Äbdiğali Tañatarovtıñ «Aqböken» attı jüyrigi birneşe ondağan säygüliktiñ arasınan top jarıp kelip, jeñip aldı.

***

QAZINA

Kezinde qajılıqqa üş ret sapar şekken qoğam qayratkeri, ağartuşı, oyşıl Dosjan işan Qaşaqwlı 1815 jılı Oyıl boyındağı Şilisayda düniege kelgen dep jazılıp jür. Bwl bügingi Dosjan işannıñ meşiti twrğan Şwbarqwdıq kentinen 3 şaqırım jer ekeni dausız.

Dosjan 1831 jılı, yağni on altı jasında birinşi ret Mekkege qajılıqqa barğan. 1832 jılı Mekkeden 17 jasında jas haziret degen atpen Qwran-kärimdi, mwqtasardı tauısıp, jatqa oqitın bolıp elge oraladı.

Ağartuşılıq saladağı eñ alğaş saldırğan meşiti  Aqtöbe öñirine qaraytın  Sam qwmınıñ etegindegi Tasastau qaynar mañındağı Qaraşıñ degen jerde eken. Kerderi Äbubäkirdiñ jırında osı öñirde Dosjan işannıñ meşitinde sandağan şäkirt bilim aldı dep körsetiledi.

Mäşhür-Jüsip Köpeev 1850-60 jıldarı qajılıqqa barğan qazaqtardı atağan kezde Dosjandı «Halfe» dep körsetedi. Sofılıqta bwlay dep iri şayhtıñ özi otırğan jerinen şetkeri aymaqtağı kömekşisin aytadı. Endeşe Qaraşıñ meşiti Bwhar meşit-medreseleri siyaqtı taza sofılıq ülgidegi qadımi ortalıq bolğan deu kerek.

Kerderi Äbubäkir Dosjannıñ Tasastau-Qaynarda köp jıl, yağni 1868  jılğa deyin otırğanın tilge tiek etedi. Haziret ömiriniñ osı kezeñine qatıstı ülken bir mälimetti Mäşhür-Jüsiptiñ belgili «Qazaq şejiresi» eñbeginen wşıratamız. Qazaqtardıñ ülken bir tobı 1858 jılı Mekkege qajılıqqa barğanın ayta kelip: «Orta jüzden jiırma kisi bolıptı. Kişi jüzden tabandağan jüz kisi bolıptı. İşinde Nwrpeyis haziret, Dosjan  halpe bar deydi», dep jazadı.

Bwl kezeñderde kişi jüzdiñ tarihında közge tüserlik körnekti tört köterilis ötken. 1785-1800 jıldar  aralığındağı Sırım Datovtıñ köterilisi, 1830-1845 jıldardağı Isatay-Mahambet köterilisi, 1850-1860 jıldardağı Jañqoja   Nwrmağanbetwlı men Eset Kötibarwlınıñ qozğalısı jäne törtinşisi 1869-1870 jıldardağı Oral, Torğay qazaqtarınıñ jaña şıqqan Dala nizamına könbeymiz dep jasağan köterilisi. Bwl köterilistiñ üşeui Dosjan hazirettiñ twsında bolğan jäne bwl attanıs ereuilderdiñ kezi bolaşaq dini twlğa el ağasınıñ oñ men solın tanıp qalğan şağında bolğan.

Türikpenmen şekaralas jatqan aymaqtan Hazirettiñ Oyıl özeniniñ bir salası Şilige köşuine osı tarihi oqiğalardıñ da äseri boldı degen äñgime  bar. Oğan qosa közi aşıq, oqığan haziret sol kezde iri sauda ortalığı  bolğalı twrğan Qaraqamısqa jaqındaudı da jön körgen tärizdi. Sonımen, Äbubäkir şayırşa   aytqanda,

Oyıldıñ köşip  keldi Şilisine,

Asıl zat täbäriktiñ milısına.

Kelgen soñ meşit salıp, ğılım aştı,

Qwdayım jolıqtırdı igisine.

1868 jılı osı öñirge kelgen Dosjan haziret Şili boyın tañdap, meşit saluğa bağıttala bastaydı. Birman degen wstanı tauıp onımen kelisim jasaydı. Meşittiñ qanday bolu kerektigin şeşkennen keyin, qwrılıstıñ negizgi jwmısına halıq bolıp  kömektesedi. Asarlatıp tez arada bitiredi.

Meşittiñ bölmeleri altau, terezeleri adam boyınan wzın. Bölme işinde birde-bir tireu bolmağan. Töbesinde birde-bir qiıq joq, kümbezi bwrandalanıp jasalğan. Kümbez üstinde ayşıq twrğan, meşit işi oyu-örnekpen äşekeylengen, kümbezden tüsken jarıq barlıq naqıştarın nwrlandırıp twrğan eken. Meşit işindegi ayat-hadisteri qızıl boyaumen boyalğan. Büginge deyin  jetken Äbubäkir jırlağan derekterge süyensek, janında 150 orındıq bala oqıtatın medresesi, qonaq kütetin qosalqı jayı bolğan. Jalpı meşittiñ arhitekturalıq ülgisi Qazandağı 1844 jılı säuletşi A. Peskeniñ basşılığımen YUnusov meşitiniñ ülgisimen jasalğan degen derekter bar.

Bwl meşit halıq auızında «Aqşi meşiti» dep atalğan. Dosjan işan öziniñ közi tirisinde bwl meşittiñ öz atımen ataluın qol körmegen.

Sartoğay öñirinde twrğan Nwrlepes atamız Dosjan haziretten däris alğan. Nwrlepes emşi öle-ölgenşe  «Äueli wstazım Dosjan haziretke ziyarat etiñder, sosın mağan keliñder» dep aytatın edi deydi jerlesteri.

Dosjan işannıñ ekinşi qajılıq saparı 1870-74 jıldar aralığı delinedi. Bwl saparında patşa ağzamnıñ senimdi nökeri, kavaleriya generalı Ğwbaydolla (Jäñgirhannıñ wlı) imperatordıñ jeke rwqsat etuimen jäne Qwnanbay Öskenbaywlınıñ saparımen birge, yağni 1872 jılı 28 jeltoqsanı men 1873 jıldıñ 27 aqpanı aralığında Mekkege qajılıq saparda bolıp qaytadı. Bwğan Şäkärim qajınıñ «Türik, qazaq-qırğız häm handar şejiresi» deytin eñbegindegi mına joldar dälel: «1872 jılı qajığa barğanda qazaq qajıları tüsetwğın Mekkede bir täkiya üy saldırıp qwdayı qılıp edi. 1905 jıldan bastap 1906 jılğa qaray qajığa barğanda täkiyanı kördim… Bwl täkiya osı küni Kişi jüz Dosjan qajınıñ atına jazulı eken», - deydi.

Bir derekterde, hazirettiñ ekinşi qajılıq saparında täkiya saluğa berik bekinip barğanı aytıladı. Oyın Qwnanbaymen bölisip jer, qwrılıs materialın satıp aladı, resmi qağazdarın retteydi. Qağaz retteuge şıqqandarında ülken kedergige duşar boladı. Sol kezdegi arab bileuşileri: «Au, köz körip, qwlaq estimegen alıstan kelgen qazaq degen jwrttıñ mwsılman ekenin däleldeytin qwjat äkelip tapsırıñdar» dep talap qoyadı. Talaptı orındauğa bir jıl merzim beredi.

Dosjan bwl qwjattı el kezip, sarsılıp izdep jürip, tek Qazannan tapqan desedi. Bwqarağa aparıp rastaytın mör soqtırğan. Söytip, arabtarğa der kezinde jetkizgen. Üy dayın bolğan kezde Qwnanbay qajı: «Dosjannıñ eñbegi de köbirek siñdi, qarjısı da köbirek jwmsaldı, sondıqtan täkiyanı sonıñ atımen atağan dwrıs», - dep rizaşılığın beripti degen sözi de bar.

Jası wlğayıp üşinşi qajılıq saparınan onıñ elge oralıp, Şili boyına kelgen sätin Kerderi Äbubäkir öleñine qosadı. Bwl jerde hazirettiñ alpıs eki türli twqım ekken bağbandığı egjey-tegjeyli jırlanadı. Horezm (Hiua) handığınan twqım äkelip, jeti türli alma ağaşın, jüzim şıbıqtarın ekkendigi turalı söz boladı.  Kezinde jemis-jidek otırğızuğa jer swrap Orınbor  gubernatorınıñ qabıldauın kütip Dosjan babamızdıñ üş kün jatıp, onıñ qabıldauında bolıp, jer mäselesin şeşipti degen deregin joğarıdağı ister naqtılay tüsedi.

«Dosjan Oyıl jağında ülken baq egip, onda neşe türli mäueler ösiripti, - dep jazadı jazuşı Ğalım Ahmedov. — Bir orıs sayahatşısınıñ aytuınşa (Rıbakov bolar), onıñ mäuelerin Orınbordıñ köpesteri kelip kötere satıp aladı eken».

Bwl 1890 jıldardıñ uaqiğası. Ömiriniñ soñğı kezderi qajılıqqa üşinşi ret barıp kelgen kezderi bolsa kerek, osı eki aralıqta, Dosjan haziret din jolında ülken bir kesek is bastaydı, yağni qazaqqa arnap öz aldına müftilik aşu şarasına belsene aralasadı. Tağı da Äbubäkir Kerderiniñ sözimen    aytqanda:

Barşası üşbulardıñ pirim dedi,

Haziret aqılı dana, bilimdi edi.

Patşadan qazaq üşin müfti swrap,

Özinen halıq qamın bwrın jedi.

Müfti swrap dep otırğanı    naqtıraq aytqanda, qazaq dalasına öz aldına dini basqarma boluın, är auılda meşit, onı basqaratın öz moldası boluın, oğan köşpeli jwrttıñ neke qiğızu, otbasına qatıstı isterin şeşudi qarauına beru siyaqtı mäseleleri qaraluın qaladı. Biraq, bwl talap tipti öz aldımızğa täuelsizdik alğan keşegi künge deyin şeşilmegeni tarihtan belgili.

Hazirettiñ jien şöberesi Zaynutdinniñ äkesi Jienğali ahunnan estigen äñgimesi boyınşa suretteuine qarağanda, Doşekeñ orta boylı, qızıl şıraylı, keñ jauırındı, közi swstı, köp söylemeytin kisi eken. Kezinde qazaq «jiñişke auru» deytin, bügingi medicina beydaua sanaytın keselge wşırağandardı, balalardıñ da türli dertterin emdep jazğan deydi.

Hazirettiñ wrpağı turalı bizge jetken birer derek:

 Dosjan balaları:

1. Habibulladan - Zayt, Zeynulla, Wrqiya

2. Sattarqwldan - Qalqabay

3. Abdulla - Märua, Marziya, Läylä

4. Äbi - Milqat

5. Saği - Serik, Berik, Qayrat

6. Aqqwbaş - Ädem, Janatqanım, Şabhazgerey, Şärbänu, Bağdat, Zaylat, Ğaliya.

7. Ümmagülsim - Ğazima, Sağidan, Zeynaddin, Aynadin, Jienqali.            

Ötegen aqsaqaldıñ aytuınşa, haziret wrpağınıñ qwramı büginderi eki jüz tütinnen asatın körinedi.

Tağı da osı S.Salqınwlınıñ derekterine süyensek, äke jolın quğandardıñ biri Aqqwbaş deydi. Ol 1905 jılğı Nijniy Novgorodtağı bükil  Ressey mwsılmandarınıñ İİİ s'ezine qatıstı degen derek bar.

Abdolla da meşit wstağan, talay qudalanğan. Keşegi keñes ükimetiniñ şaruasına da aralasqan. Mwstafa Şoqay Temirge kelgende Abdollanıñ üyinde eki-üş kün eru bolğan degen de äñgime bar.

Al hazirettiñ qızı Ümmagülsimnen  tarağan Jienğali da meşit wstağan. Stambuldağı medresede oqıp, Orınbor qalasındağı ataqtı «Husayniya» medresesin  tämämdağan. Keñes ükimeti kezinde köp qudalanğan. Tört ret qamalıp, itjekkenge aydalğan. 1880  jılı tuıp, 1943 jılı Qaraqalpaqstandağı «Işan-terek» degen jerde qaytıs bolğan.

Haziret turalı tiyanaqtı   zertteu äli de az. Äbubäkir Kerderiniñ «Qazağım», Q.Qayıpbergenwlı men M.Äbilwlınıñ «Asıldıñ sınığı», Säbit Salqınwlınıñ «Dosjan haziret» kitapşalarındağı derekterdiñ özi äli  jetildire tüsudi qajet etetin tärizdi.

Hazirettiñ qoldanğan mülkinen tabılğanı tek onıñ möri. Ol Şwbarqwdıq twrğındarınıñ biriniñ qolında. Mördegi arabşa jazudı oqığanda «Allağa qwlşılıq etuşi Dosmwhanmed wlı molla Qaşaq 1248 jıl» (Hijra jıl sanauı boyınşa) dep jazılğan. Bwl bağalı mwra ädemi twtqası bar tüsti metaldan, jazuı işine oyılıp    qwyılğan. Kölemi jüz teñgeliktiñ şamasınday. Aldağı uaqıtta bwl jädigerdiñ ornı audan ortalığındağı mwrajay boluı kerek.

Dosjan esimi el işinde öte qasterlenip saqtalğan. Şwbarqwdıq mekeniniñ twrğındarınıñ küşimen haziretke qaza jetkenine 110 jıl toluına oray as berilgen eken. Aqşimen Şilidegi meşitin qalpına keltirip, basına kesene twrğızu şaraları aldağı künniñ enşisindegi oylastıruğa twrarlıq şarualar.

Büginderi memlekettiñ qorğauındağı tarihi orınğa aynalıp otırğan Dosjan hazirettiñ «Aqşi meşiti» men onıñ esimi uaqıt wzağan sayın jadımızda jañğırıp, alıstağan sayın ayşıqtala tüsetini sözsiz. 

Meñdihan ÄDİLHANWLI, 

QR Jurnalister odağınıñ müşesi

Abai.kz

 

 

0 pikir