Düysenbi, 21 Qırküyek 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 107307. Jazılğandar — 101941. Qaytıs bolğandar — 1671
Äleumet 8131 0 pikir 14 Mausım, 2018 sağat 18:37

İşki köşi-qon – qoğam ömiriniñ aynası

 

 

Jüz mıñdağan jwrt tarihi Otanına oralıp jatır. Sebebi, şeteldegi qandastarımızdı elge äkelu - Qazaqstannıñ wzaq merzimdik strategiyalıq maqsatına say. Sondıqtan, repatriant mäselesi mañızdı memlekettik şaralar qatarında. Memleket oğan qıruar qarjı böledi. Memlekettik bağdarlaması jasalğan. «Oralmandar turalı» Zañ qabıldanğan. Biraq bizdiñ bügingi taqırıbımız sırtqı migraciya emes. Bizde äli tolıq zerttelmegen, bolaşağı boljanbağan qwbılıs bar: ol - işki köşip-qonu mäselesi.

Soñğı jiırma jılda twrğılıqtı mekenjayın tastap, basqa mekenderge köşkenderdiñ sanı kürt östi. Bwl mäsele nazardan tıs qalıp keledi. Jappay beleñ alğan işki migraciya köptegen mäselelerdiñ tuındauına tikeley äser etip otır. Mısalı, elimizdiñ eñ iri megapolisi Almatı qalasında ol qayşılıqtar erekşe, «klassikalıq» twrğıda körinis berude: Şañıraq pen Baqay şielenisi, küştik qwrılımdar men twrğındar arasındağı teke-tires, jappay jer basıp alu jäne twrğızılğan üylerdi bwzu, t.t. oqiğaları - Almatı qalasınıñ basşılarınıñ da, qalanıñ bayırğı twrğındarınıñ da, kelip jatqan migranttardıñ da bas auruına aynalğalı qaşan?! Bwdan, ärine, «mäsele tek Almatıda uşığıp twr» degen pikir tumasa kerek. Onıñ kişigirim «köşirmeleri» Astana men barlıq oblıs ortalıqtarında, ömir süruge qolaylı barlıq öñirlerde «jergilikti mäseleler» retinde kezdesedi. Biraq mäseleni twtas alsaq, - işki köşi-qon memlekettiñ tikeley aralasuımen, elimizdiñ strategiyalıq maqsattarına say şeşilip otırudı qajet etetinin köremiz. Alayda qazir de onı arnayı zertteytin, şeşu joldarın wsınatın institut qwrılğan joq. YAğni bwl - mäsele retsiz jürip jatır degendi bildiredi.

Migraciya - sudıñ arna tabuına wqsas qwbılıs. Tek mwnda sudıñ ornına adamdar nöpiri ömir süruge qolaylı mekenderge qaray lıqsidı. Mısalı, migraciyalıq procester bükil älemde üzdiksiz jürude. Halıqaralıq wyımdardıñ esebi boyınşa, qonıs audaruşılardı qızıqtıruşı mekender (arna) qatarına Okeaniya - 48%, Soltüstik Amerika - 22,8%, Europa - 15,8% jatadı eken. Al Latın Amerikası men Karib basseyni aralığındağı elderden, kerisinşe, köşip ketu basım (-15%). Osı esep boyınşa 1990 jılğı 16 298,3 halıq sanımen Qazaqstan da teris sal'doda twrğan edi, tek soñğı sanaq qorıtındısı boyınşa oñ körsetkişterge jettik (16 402 881 adam). Memlekettiñ teris migraciyalıq sal'doğa enuine, eñ aldımen, memlekettegi ekonomikalıq, äleumettik jäne sayasi jağdaylar äser etedi. 90-şı jıldarı KSRO siyaqtı alıp memlekettiñ ıdırauı sebepti Qazaqstanda auır ekonomikalıq-äleumettik jağday orın aldı. Sol kezde öz tarihi Otandarına nemister, grekter, polyaktar jäne orıstar jappay qonıs audardı. Olardıñ ornın auıl qazaqtarı toltıra bastadı. Biraq bwl - auıl twrğındarınıñ qalalarğa jappay bet bwruınıñ bastı sebebi emes. Oğan eñ aldımen, elimizdiñ auıldı jekeşelendiru kezeñindegi jiberilgen öreskel qatelikter bastı sebep boldı. Auıl jağdayınıñ kürt tömendeui jäne ondağı jappay jwmıssızdıq auıldıqtardıñ qalalar men iri eldi mekenderge jappay ağıluına äkeldi. Al qalalar men iri eldi mekender mwnday köş tasqının qabıldauğa äzir emes edi.
Stihiyalı türde jürip jatqan köşi-qonnıñ memlekettiñ twraqtı damuına qanşalıqtı qauip töndire alatını ayqın emes. «Qazaqstannıñ demografiyalıq esebiniñ» 2008 jılğı jinağında mınaday derekter keltiriledi: 1999 jılı işki köşi-qon 232,4 mıñ adamdı, 2006 jılı - 295,1 mıñ adamdı, 2007 jılı - 311,7 mıñ adamdı qamtığan. Köşip-qonuşılardıñ basım köpşiligi 18-40 jas aralığındağı qazaq wltınıñ ökilderi: olar köşkinşilerdiñ 1999 jılı - 69,4%-ın, 2006 jılı - 79,1%-ın, al 2007 jılı - 83,3%-ın qwraydı. YAğni sırtqı köşi-qonda özge wlt ökilderiniñ Qazaqstannan ketui basım bolsa, işki köşi-qonnıñ negizin qazaqtar qwraydı eken. Biz bwl eseptiñ qanday jolmen jasalğanın bilmeymiz. Degenmen, işki köşi-qonnıñ auqımı bwdan da zor bolar dep oylaymız. Sebebi, Qazaqstanda bwrınğı qwjatpen tirkelu institutı joyıldı da, işki migraciya stihiyalıq bağıtqa bet bwrdı. Mısalı, jıl sayın auıl mektebin bitiruşilerdiñ auılda qalatını neken-sayaq boluı ädetti jağdayğa aynaldı. Olardıñ köbi elimizdiñ tüpkir -tükpirine şaşırap ketude. Auılda olardıñ bolaşağına alañdap, belsendi eñbekke jaramsız ata-anaları qaluda.
Köşi-qon mäselesi turalı ornıqtı pikir qalıptaspağan. Ğılımi negizdemesi bolmauı sebepti, ğalımdar da bwl mäselede ärtürli közqarasta. Mısalı, sayasattanuşı Äzimbay Ğali «qazaq tezirek wlt bolıp qalıptasu üşin urbanizaciyalanu üderisin basınan ötkerui kerek. Sondıqtan, qazaqtıñ qalalarğa ağıluı oñ qwbılıs. Ol halıqtıñ wlt retindegi bäsekelestik qabiletiniñ artuın jedeldetedi» degen pikirdi alğa tartadı. Al wltşıl patriottardıñ barlığı derlik kerisinşe pikir aytuda. Olar «qazaqtıñ qalağa üdere köşui auıldardı qañırattı. Jağday osılay jalğasa berse, bolaşaqta elimizdiñ azıq-tülik qauipsizdigi älsireuimen qatar, wlttıq bolmısımızdıñ qazınasın üzdiksiz tolıqtırıp otıratın ortadan da ajırap qaluımız mümkin» - deydi.
Jalpı, bwl jerde törelik aytu qiın şarua. Degenmen, bizdiñ oyımızşa, Ä.Ğali aytatın «urbanizaciyalanu üderisinen basınan ötkeru» procesi auıldağılardıñ qalağa köşuimen şeşile salmaydı. Ol üşin memlekettiñ ekonomikalıq damuı urbanizaciyalanu procesimen qatar, osı ürdisti qamtamasız ete alatınday bağıtta qwrıluı tiis edi. YAğni auıldan şıqqan 18 ben 40 jas aralığındağı belsendi azamattar twraqtı tabıs közine aynalğan jaña mamandıqtardı igeruge, intellektualdı twrğıda ösuge, twrğın üy men äleumettik qorğauğa qol jetkizuge, balalarına bilim beruge, tegin medicinalıq kömekke, kez kelgen uaqıtta qajetti mölşerde azıq-tülikpen qamtamasız etiluine ekonomikalıq jağdaylar jasalınuı, osı mäselelerdiñ aldın alu şaraları jasaluı kerek bola-twğın. Sonda ğana köşip keluşiler jaña ortamen şielenissiz, jıldam integraciyalanıp keter edi. YAğni tarihşı ğalım aytıp otırğan «urbanizaciyalanu» örkenietti türde jüzege asar edi. Biraq mäsele, şın mänisinde, bwğan qarama-qarsı bağıtta örbidi. Mısalı, auıldan köşkenderdiñ barlığı derlik auıl mamandarı - traktorşı, malşı, eginşi t.s.s. Al endi olar qalağa kelgende tipten basqa käsiptermen aynalısuğa tura keldi. Köbisi saudağa ketti, şağın öndiristerde, qızmet körsetu salalarında eñbek etude. Nätijesinde, bizdiñ qoğam «auıldıq jerde öte qat dayın mamandarın joğalttı. Al olardıñ qalalarda igergen mamandığınıñ sapası sın kötermeytindey bolıp şıqtı. Söytip, memlekettiñ jalpı bäsekelestik qabileti artudıñ ornına tömen qaray qwldıradı. Şınında da, keyingi kezde Ükimet «Jastar - auılğa!» - dep wran köterip, jastarmen «jağday jasaymız» dep «kelissöz» jürgize bastauınıñ özi - osı mäseleniñ qalay uşığıp bara jatqanın moyındaudıñ körinisi. Söytip, biz bwğan deyingi qalalarğa lap qoyğan köşi-qonnan «qazaq wltınıñ urbanizaciyalanuın» köre almadıq. Kerisinşe, keri ketu, öz bolmısınan alşaqtau, qazaqı dästürinen auıtqu, wlttıq bolmıstı joğalta bastau siyaqtı qwbılıstardı boyımızğa köbirek siñirdik dese boladı.
Köşi-qon jappay etek alğan 20 jıl az uaqıt emes. Biraq äli künge deyin köşi-qon ürdisi ne memleket tarapınan, ne jeke käsipkerler tarapınan qoldau tappay keledi. Onıñ bastı sebebi retinde bizdegi öndiristiñ tek şikizattıq bağıtta damıp otırğanın aytu qajet. Şikizat öndirisine täueldi memlekette jappay jwmıspen qamtu mümkin emes. Mısalı, memleketke eñ köp tabıs äkeletin mwnay-gaz salası eñ az mölşerde jwmıs küşin talap etedi. Al qara jäne türli-tüsti metallurgiya salasına arnayı mamandar qajet. Mısalı, tau-ken öndirisi atadan balağa auısatın dästürli käsip qatarında. Äli de dästür solay. Sondıqtan auıldan kelgen şarua ol salada da bäsekege qabiletsiz. Söytip, olardıñ köpşiligine bir ğana jerde layıqtı jwmıs tabılatın boldı: OL - KÜZET!
Köşi-qon salmağınıñ auırtpalığı negizinen Qazaqstannıñ eki qalasına - Almatı qalası men qwrılıs qarqını boyınşa alda twrğan Astana qalasına tüsti. Mwnda Astananıñ mañızı erekşe. Sebebi, onda barlıq ükimettik mekemeler ornalasqan, bilimdi azamattarğa memlekettik qızmetke ornalasu mümkindikteri mol. Bwl Astananıñ tartımdılığın odan ärmen arttırdı. Al endi, Almatığa kelsek - onı jırı tausılmaytın dastan dese boladı. Sebebi, bwrınnan beri barlıq qazaqtardıñ aru qala Almatığa degen «erekşe mahabbat sezimi» qalıptasqan. Sebebi, elimizdiñ auıl intellegenciyasınıñ, oblıstıq qalalardağı bilimdi maman­dardıñ basım böliginiñ jalındı jastıq şağı osı qalada ötken. Almatınıñ özi de «sağınuğa twrarlıq» qala ekeni jasırın emes. Oğan barlıq jağınan say: äsem tabiğatı, özindik aurası, mädeni ortası, bilim ordaları jäne t.b. erekşelikteri äli de öziniñ bwrınğı tartımdılığın joğaltqan joq. Sondıqtan da, qazir bwl qalada migraciyalıq twrğıda elimizdegi eñ şielenisti jağday orın alıp otır. Oğan soñğı kezde qala mäslihatınıñ «Almatığa kelgen adamdardı tirkeudi qayta qalpına keltiru» turalı mäseleni kötergeni kuä bola aladı.
Wlı Otannıñ tınısı auılda da, qalada da birkelki sezilip twrsa - ol qoğam baqıttı qoğam, onday Otan - Jerwyıq. Onda qoğamnıñ ärbir müşesi - qoğam üşin mañızdı. Biz osınday jağdaydı tolıq ornatpay-aq qoyalıq (kommunizm ornatıp kördik qoy, sol jetedi), biraq biz ärbir memlekettik basqaru deñgeyinde, ärbir azamatımızdıñ sanasında, ärbir qazaqtıñ jüreginde osınday jağdayğa jetuge degen ınta men nietti qalıptastıra almay otırmız. Mine, sol qasiret bolıp twrğan joq pa?! Sonda ğana qala öz mäselesimen, auıl öz mäselesimen aynalısıp, qala men dala arasındağı antogonizm joyıla bastaydı. Bwl aytuğa jeñil bolğanımen, oñay şarua emes. Oğan jetudiñ eñ mañızdı faktorınıñ biri - qoğamdağı mädeni birtektilikke tezirek qol jetkizu. Mısalı, qazirgi qazaq wltşıldarınıñ til men salt-dästür turalı qoyıp otırğan talaptarı osı maqsattarğa say keledi. Sebebi, qazaq wltınıñ memleketqwrauşı wlt ekenin moyınday otırıp, onıñ mädenieti men dästürin, tilin moyındamasa - Otan wğımı kömeskilenedi. «Otan» wğımı sanasında «şegelenbegen» wrpaqqa, ärine, qayda ömir sürse de bäribir. Tek, ömir süruge qolaylı jağday bolsa bolğanı... «Bolaşaq» bağdarlamasımen şetelge oquğa ketkenderdiñ köbi elge qaytqısı kelmeytinin aşıq ayta bastağanın körip jürmiz. Bwl qwbılısta da künköris qamımen ğana örşigen işki migraciyanıñ äserinen qazaqtıñ sanasında bwrınnan kieli sanalatın «kişi Otan», «atameken», «kindik qanım tamğan jer», «tuğan ölke» sekildi wğımdardıñ kömeskilene bastağanın, qazaqtardıñ birtindep «älemdik wltqa» aynala bastağanın bildiredi. Biraq asa qattı nazar audarıp aytarlıq, bir tüytkil bar mwnda - «öz bolmısınıñ twğırın bekite almağan halıq üşin bwl damudıñ belgisi bola almaydı» degen. Kerisinşe, bwdan: «bwl - qazaqtıñ özge mädenietterge tezirek jwtılıp ketuiniñ, wlt retinde azıp-tozuınıñ belgisi» degen qorıtındı özinen-özi swranıp twr. Mineki, sırt qarağan közge «eşkimniñ de şatağı joq» işki mäselemizdiñ bizdi qanday jağdayğa jeteleytinin osıdan-aq bayqauğa boladı eken!
Endi sözimiz däyekti boluı üşin, işki köşi-qon mäselesin «Şañıraq» respublikalıq qoğamdıq birlestigi tapsırısımen f.ğ.d. V.Kurganskaya jürgizgen zertteu materialdarınan birneşe özekti mäselelerdi atay keteyik.
- Qalalarğa köşip keluşilerdiñ işinde onda siñisip ketuge, tezirek jwmıs tabuğa joğarı jäne arnayı bilimi barlardıñ mümkindigi mol (közi aşıq qazaq qaşanda eldegi bolıp jatqan jağdaylardı aldın ala boljauğa qabiletti. Sondıqtan auıldıñ bolaşağı juıq mañda oñala qoymaytının aldımen sezetin de solar. Onıñ üstine, bilimdi adam qay jerde bolmasın swranısqa ie bola aladı);
- Bolaşaq qonıstı tañdauda ol jerde: 1) jwmıs ornınıñ boluı (69,12%); - (qazaqtı jalqau dep kim aytadı?) 2) balalarına sapalı bilim beru mümkindikteri (60,18%) (qazaq bwrın da, qazir de balalarına bilim berudi maqsat twtqan jasampaz halıq!); 3) sapalı densaulıq saqtau qızmetiniñ boluı (27,48%) (wrpağınıñ bolaşağı üşin öziniñ densaulığına män bere bermeytin jankeşti halıq ekenimizdiñ körinisi bwl); 4) käsipke qol jetkizem degen tilek (41,07%) (tilegi jaqsı, mwnday halıqpen qanday da şaruanı bitiruge boladı!); 5) baspanağa qol jetkizsem degen tilek (37,06%) (keluşilerdiñ jartısınan astamı baspana mäselesin alğa şığarmaydı. «Elge qaytamın» degen niet oy tükpirinde jatır. Bwl - jaqsılıq); 6) uaqıtımdı qızıqtı ötkizu üşin keldim (18,86%) («asıq oynağan - azar, dop oynağan - tozar...» degen tärbieniñ ıqpalı. Onıñ jaqsı-jaman jaqtarı bar. Mädenietti ortağa tap boluğa wmtılıs jaqsı bolğanımen, köpşiligi «ol meniñ ne teñim» degendey bwyığı qanağatşıldıqqa jol beredi...); 6) tuıstarımızdı sağalap, soğan jaqındau köşip keldik degen sebep (27,71%) (qazaqtıñ qanında bar tuısqanşıldıq qasiet qazir tömendegen. Köpşilik eşbir tuısqa emes, özine-özi senip kelgendi qalağan. Bwl - halıqtıñ şıñdaluınıñ belgisi).
Al endi, «bwl qalağa nege keldiñ?» degen swraqqa keluşilerdiñ 77,5% «mwnda jwmıs bar degen soñ keldim» dep jauap bergen. (Osı jauaptan-aq, «eger olarğa twrğan jerlerinde jwmıs tauıp berse, onda olar kelmegen bolar edi» qorıtındı şığıp twr. Bwnı ne deymiz? Ärine, bwl, eñ birinşiden, auılğa qatıstı qate sayasattıñ nätijesi bolsa, ekinşiden, mwnı oblıs, audan, auıl äkimderiniñ jwmısınıñ tikeley körsetkişi dep bağalağan jön. Sonda olardıñ jwmıs isteu qabiletin däl osı 77,5%-ğa tömen bağalauğa boladı eken). Al ekinşi orında twrğan «balalarıma sapalı bilim bergim keldi» dep jauap bergender 57,5%-dı qwraydı eken. Sonda mwnı da audandıq bilim beru isiniñ qızmetiniñ körsetkişi dep bağalauğa bola ma, onı endi, oqırmannıñ özine qaldırayıq...
Qwrmetti oqırman, bwl mäsele turalı bir maqalada bärin aytıp şığu mümkin emes. Sondıqtan men keybir mäselelerge ğana toqtaldım. Eger onıñ mazmwnın odan äri tereñirek aşu turalı sizder tarapınan ötiniş tüsip jatsa, men avtor retinde, ärqaşanda onday ötinişti orındauğa äzir ekenimdi jetkize sizderge jetkizemin.

 

Äbdiraşit BÄKİRWLI, filosof-publicist

 Abai.kz

0 pikir