Senbi, 20 Şilde 2019
Bilgenge marjan 6144 0 pikir 30 Jeltoqsan, 2015 sağat 12:33

QAZAQ HALQI NENİ QASIETTİ DEP SANAYDI?

Attan qwlasa da, salttan qwlamağan qazaq halqı qaşanda ata-babalarınıñ ädep-ğwrpın, salt-dästürin wstanıp keledi. Bügin biz sizderdiñ nazarlarıñızğa halqımız qasietti sanağan wğımdardı wsınamız. Olar tömendegidey:

Atameken, tuğan jer – ärkimniñ ata-babası, özi tuıp-ösken jer. Tuğan jer, ösken eldi qwrmetteu, oğan barıp twru – azamattıq mindet. Altın besik dep äspettep aytatın jerine kelgen baladan bastap eresek adamdardı tuğan jerine aunatıp alatın qazaqtıñ ırımı bar. Bwl bala otanşıl bolsın, ülkenderdiñ auru-sırqauı, şer-şemeni ketsin degen wğımnan tuğan.

Qara şañıraq – ata-babadan qalğan üy. Atadan balağa qalıp kele jatqan kiiz üy (qıstau) qasietti orın esebinde saqtalğan. Mwnday üydi kütip, taza saqtaydı.

Kieli orındar – äulielerdiñ, batırlar men bi, şeşenderdiñ, ataqtı adamdardıñ mekenjayları, qabiri, meşiti. Mwnday orındarğa halıq ädeyi barıp, ziyarat etedi, tüneydi, tilek tileydi.

Ananıñ aq süti – adam balası üşin qadir-qasieti erekşe wğım. Ananıñ aq sütin aqtau – öte ülken parız. Analardıñ «Aq sütim aqtaldı» dep marqayuı – balalarına rizalıqtıñ belgisi. Ananı riza etu – allanı riza etu degen söz.

Qwran Kärim – Mwhammed Payğambarımızğa tüsken qasietti kitap. Sol siyaqtı hadister men dini şariğat jinaqtarı da kieli kitaptar sanaladı. Dini kitaptar taza qolmen wstalıp, taza jerge saqtaladı.

Dastarqan – tağam, däm baylığı men berekesiniñ beynesi, simvolı. Jomarttar men mırzalardıñ, qolı berekeli äyelderdiñ attarı osı keñ dastarqanımen şıqqan. Dastarqandı attamaydı, dastarqan üstinde ädepsiz söz aytılmaydı.

Qara qazan – toqtıq pen mırzalıqtıñ ayğağı, sonımen birge ol mol as pen adaldıq qazınasınıñ birligi retinde qasterlenedi.

Oşaq – qazan-oşaq dep qosarlana aytılatın kieli de ieli zattıñ biri. «Oşaqtıñ üş bwtınan ber» degen qazağımızda izgi aq tilek bar.

Ot ornı – kiiz üydiñ ortasında oşaq qwralıp, qazan asılıp, ot jağılatın orın. Ot ornın attamaydı.

Tör – är üydiñ qonaq otıratın joğarı äri qasietti ornı. Üyge kelgen adamğa «Törge şığıñız» degen iltipat pen aq niet osıdan şıqqan.

Batırlardıñ qaru-jarağı – nağız kieli zattar. Qaharmandar Qabanbay, Bögenbay, Kenesarı, Ağıbay sındı erlerdiñ qılış, nayzası, sauıttı men dulığası, er-twrmanı, sadaq, şoqparları – ğasırdan-ğasırğa qasterlenip saqtalatın mäñgilik mwra.

Añşı, şeberler qwraldarı – mergenniñ mıltığı, añşınıñ qaqpanı, üyşiniñ üskisi, wstanıñ balğası, etikşiniñ bizi de qasietti mülik esebinde saqtaladı. Ol eşkimge berilmeydi, satılmaydı, onı joğaltpay wstaydı.

Wlılardıñ qalamı – sirek kezdesetin bağalı mwra retinde mwrajayda, är üyde saqtaladı.

Wstanıñ körik üyi. Halıq wğımında: «Saqtaytın iesi, soğatın kiesi bar»aa – desedi. Sondıqtan oğan jay adamdar, äyelder kire bermeydi.

Jılqışınıñ qara qosı – bereke üyi dep, halıq onı joğarı bağalaydı. Qısta qara qosta ärqaşan jılqınıñ semiz eti men maylı sorpası, qwrt köje üzilmeydi. Mwnda kelgender toyıp attanadı. Sondıqtan jılqışınıñ qara qosında qonaqtar da köp boladı.

Erteden qalğan eskertkişter – ejelgi qala ornı, ata-baba jwrtı, eski qorımdar. Onday jerge jay adamdar köp bara bermeydi. Mwnday orındar barlıq memleketterde qamqorlıqqa alınğan.

Bwlaq – tazalıq pen när közi esebinde qasietti dep qaralğan. «Bwlaq körseñ, közin aş» degen qağida onıñ joğarı bağasın bildiredi.

Öner ieleriniñ mülki – änşiler men sazgerlerdiñ, aqındar men jazuşılardıñ, qobızşılar men dombıraşılardıñ saz aspaptarı, kiimderi men twtınğan zattarı. Halıq olardı erekşe mülik retinde qasterlep wstap, saqtap kelgen.

Baqan – şañıraq köteretin kiiz üy mülki. «Baqandı attama» degen tıyım onıñ özindik qasietti dünie ekenin bildiredi.

Mal bası(töl bası) – är üyde maldıñ bası, qwtı dep sanalatın kieli mal. Olar: üyirin it-qwsqa bermeytin ayğır, soñınan töl ertken mama bie, qoy bastaytın serke. Qazaq mwnday mal basın saptaydı, ayırbastamaydı.

Abai.kz       

Derekközi: massaget.kz

 

 

 

 

 

 

0 pikir