Düysenbi, 16 Qırküyek 2019
Tarih 8880 13 pikir 11 Mamır, 2016 sağat 10:07

ŞEJİRE-MIF, GENETIKA JÄNE ŞIÑĞIS QAĞAN (BASI)

«...bizdiñ mädenietimizdi, bizdiñ psihologiyamızdı, bizdiñ ruhımızdı tabandılıqpen jäne bayıppen qalıptastırğan ata-babalarımızdıñ özderi meken etken, jasağan, süygen jäne jauların öltirgen sol bir ğajayıp düniesine bet bwratın uaqıt boldı. Mifke oralatın sät keldi...»

Serikbol Qondıbay

 

                            

Alşın – Alaş

 

«Añızdıñ tübi aqiqat» degendi basqa wlt ökilderi: «Mif eto odna iz versiy pravdı» dese,  «Arğıqazaq mifologiyası» attı  tört tomdıq ğılımi eñbek jazıp ketken Alaştıñ balası, marqwm Serikbol Qondıbay: «Mif degenimiz jasırın mağınalı mälimet» degen edi.  Al endi, men özimniñ jazğan «Böri nayman» attı kitäbimde, osı Serikbol marqwmdı estimegen, onıñ eñbekterin oqımağan kezderimde,  şejirelerde Leonardo da Vinçidiñ kodı siyaqtı jasırın mağınalardıñ bar ekenin aytqan edim.  YAğni, şejire degenimiz mif, eşqanday da, Türik ata, Mañğol ata, Alaş ata, Aqarıs, Janarıs, Bekarıstar, Nayman şal men Jalayır atalar tarihta bolğan emes,  bwl ataulardıñ bäri de, Serikbol marqwm aytqanday, Qazaq şejiresindegi jasırın mağınalı mälimetter.  Bwnday jasırın mağınalardıñ mänisin tek, Serikbol marqwm siyaqtı qasietke, yağni, ruhani quatqa ie bolğan, boylarına qıdır darığan, ayan köripkeldigi basım, sezimi, yağni, intuiciyası mıqtı, qanında şejireşiligi bar,  adamdar ğana tüsine aladı. 

    Biz kötergeli otırğan taqırıptağı Şıñğıs qağannıñ şıqqan tegi de jwmbaq, qazası da jwmbaq, molası da jwmbaq. Sondıqtan, osı qwpiyalardı şeşu üşin şejireni, derekterdi, tarihti bilu jetkiliksiz. Tılsım düniesiz ğılımnıñ dästürli jolı bizderdi aqiqatqa apara almaydı.

     Bizder qazirgi Resey mwrağatındağı derekterden: «Leytenant Koşkarbaev pervım vorvalsya  v zdanie reyhstaga» degendi oqıdıq.  Mine, Wlı qazaqtıñ bir qara balapanı jüzdegen ülken de, wlı da, wlttardıñ ökilderiniñ eşbireuine kezek bermey, borap twrğan oqtarğa jeñis bermey Reyhstagqa bwzıp-jarıp kirip tu tikti!  Men neşe jerden şejireşi bolsam da, osı Raqımjan atanıñ, Bauırjan atanıñ,  Tölegen Tohtarovtıñ, Sabır Rahimovtıñ,  Talğat Bigeldinovtıñ,  Qasım Qaysenovtıñ, Mänşüktiñ, Äliyanıñ şıqqan tekterin, yağni, ruların bilmeydi ekenmin. Tipti, bilgim de, kelmeydi, öytkeni, men qazaqpın, sondıqtan men olardı tek qana qazaqtıñ wl-qızdarı dep bilemin.  Al endi, Şıñğıs hannıñ şıqqan tegin bilu bizderge, onıñ qazaq bolğanın däleldeu üşin ğana kerek.  Nağız qazaq, özin onıñ ürpağına jatqızu üşin tarihtı zerttemeydi. «Qanına tartpağannıñ qarı sınsın» degendey, onı qazaqtıñ qanına tartu üşin zertteydi. 

     Serikbol Qondıbay marqwm: «Tekti wl tegin izdeydi, teksiz qwl nesin izdeydi?» degen eken.  Şıñğıs hannıñ şıqqan tegin izdep jürgen bir töreni körgen emespin.  Tipti, törelerdiñ şejireşisi Arman Qiyattıñ özine meniñ: «Äy, aynalayın, qaşanğı «jabayı tatar» bolıp jwre beresiñder, törelerdiñ  tizimin jiğanşa, şejireden atañnıñ izin qumaysıñ ba?»  degenim de, bolğan. Bwlar atalarınıñ izin quğandı qoyıp, Aman Şotaev degen bireui özin swltan atap, Qazaqstandağı külli töreniñ atınan söylep: «Bizder, Şıñğıs hannıñ wrpaqtarı eşbir ruğa mwqtaj emespiz, sondıqtan bizdi ruğa tartuşılarğa qarsımız!» degen eken. Bwlardıñ tübiniñ merkit emes ekenderin de, men däleldep bergen edim. Osığan deyin külli qazaq bwlardı merkitke sanağan. Bwl, şariğat jolında jürmin degen swltansımaq Şıñğıs handı sonda, nwrdan jaraldığa sanap küpirşilik jasap, Allahqa seriktik etip otır. Bwndaylarğa Wlı qazaq ta, mwqtaj emes. 

     Bizder qaralar, olardıñ handığın, swltandığın  bayağıda tartıp alğanbız. Bwl «jabayı tatarlar» (qıtaylar aytqan) eşqaşan da, endi handıq qwra almaydı, bilikke kele almaydı. Öytkeni, Şıñğıs qağanday adamdı töreler qayta düniege äkele almaydı. Şıñğıs qağan siyaqtınıñ düniege endi bir keluin bwyırtsa, onda, onı tek qana qan-qarındastıqtı saqtağan qazaqtar ğana äkele aladı. Qazirgi töreler qazaq halqınıñ işinde jäy ğana bir, ruğa kirmeytin jamağat bolıp qalğan. Sondıqtan da, men kitäbimniñ «Naymandar jäne töreler» attı tarauında jazğandarımda, Şıñğıs hannıñ wrpaqtarınıñ Nayman handarınıñ wrpaqtarımen süyek-şatıs bolğandardıñ ğana törelerdiñ eñ aldı ekenderin aytqanmın. Naymannıñ ğwlama şejiresi Ğwlam Qadır, Naymandı bilegen Köşek hannıñ: «Nayman baspağan jer jetim, Naymannan qız almağan er jetim» degen sözderin bizderge jetkizip ketken edi.

    Qazaqtar tekti adamdı «qaraköktiñ twqımı» deydi.  YAğni, nağız tektiler, nağız qarakökter, qaradan şıqqan mına bizder - Wlı qazaqtarmız.  Men töreniñ basın almas qılışpen şauıp tastağan nayman Kökjal Baraqtıñ qara şañırağındağı wrpağı bolamın.  Osı jöninde, belgili aqın-jazuşı, til qayratkeri, Kökjal Baraq äuletiniñ  äygili kelini,  egemendik alğanımızda babamızğa  öz küşimen eñ alğaşqı eskertkişti qoydırtqan, babamızdıñ jatqan jerin tapqan  aqnaymandıq Şekerbanu jeñgemizdiñ  «Kökjal Baraq batır» attı, tarihi derekterdiñ negizinde jazılğan kitäbinde aytılğan. Sondıqtan aytarım, osınday törelerdi qorazdandırmay, ruşıl bolıp Şıñğıs qağanğa talaspayıq,  bir qu kerey ayttı eken dep, töleñgitti  törge süyrep bwlarğa külki  bolmayıq  ağayın!

     Şıñğıs qağan eki ayağı salbırap aspannan  tüsken joq.  Onı jer betindegi bir taypa düniege äkeldi.  Bizge bar bolğanı,  sol taypanıñ  Wlı qazaq taypası ekenin däleldeu kerek.  Osı däleldeude bizder eñ aldımen genealogiyalıq, yağni şejirelik saraptamanı, jäne de, osınıñ däleli retinde genetikalıq saraptamanı wstanamız.

    Serikbol Qondıbay marqwmnıñ joldastarı: «Serikboldıñ jazğandarın qazirgi ğalımdar tüsinuge dayın emes, öytkeni, olardıñ sanaları ötken däuirdegi kommunistik ideologiyamen ulanğan!» degen eken. Alay da, Serikboldı tüsingen adamdar tabılğan. Olar, yağni, eñ alğaş tüsingender Aqseleu Seydimbek, Qoyşığara Salğarawlı, Imanğalı Tasmağanbet edi.  YAğni, bwlardıñ da, boyında qasiet, arqa bar. Al endi, Keñes däurindegi arqalı ğwlama - Älkey Marğwlan edi. Ol kisi Qoñırattıñ bosağa tañbasın külli qazaqtıñ tañbasına jatqızğan. Bwl danalıqtıñ twbinde tereñ mağına jatır!

    Alşın degenderimiz kimder? Kişi jüz qwramındağı Baywlı men Älimwlın Alşın tobı dep ataydı. Jetiru alşındarğa jatpaydı, bwlar Täuke han qalıptastırğan naymannıñ, kereydiñ, dulattıñ, arğınnıñ, telesterdiñ sayaqtarı. Qıtay derekterinde alşındar eñ alğaş, bo-ma, hela, elyu-çji dep atalğan. Bwl sözder Ala at, Ala atşı, Aalaatşın, Alşın degendi bildiredi. Qıtaydıñ «Tundyan'» tekstinde: «Tyurki (tuczyue) pegih koney nazıvayut hela (ala); eşe izvestna strana Hela».

    YAğni, bwl jerde ala attarğa mingen el jöninde aytılıp twr.  Demek, Alşın etnoniminiñ bastapqı atauı alaatşılar, türikşe alatçin bolğan.  Osımen qatar Alatşın sözi Alaş sözimen ündesedi. Qazaqtardıñ: «Alaş-Alaş bolğanda, ala tay at bolğanda» degeni, qıtaylardıñ aytqan alaatşılar eliniñ Alaş, yağni, eñ alğaşqı qazaqtar ekenderin bildirip twrğanday.

    Men jazğan kitäbimde qazanat twqımın nayman Qaptağay batırdıñ arabtıñ düldül tektes teñbil kök ayğırın jabığa qosıp alğanın aytqan edim. Aday jılqısınıñ da, sipatında arabtıñ teñbil kögi bar. Teñbil at degenimiz swr tüsti, qarauıtqan daqtarı bar at. Orıstar «seraya v yablokah» deydi. Ala tayımız osı sipattı at bolsa kerek. Öytkeni, Amerika qwrlığındağı mustang, yağni, jolaq ala attar qazaqta keñ taramağan. Aday jılqısınıñ da, qazanattıñ sipatındağı qwyma twyağı bar. Meniñşe, Aday jılqısınıñ tübi teñbil kök arab, jäne de, joğarğı alaatşındar osınday attarğa minip jürip osılay atalğan.

    Tarihta Alaştıñ kim bolğanınıñ naqtı däleli joq. Meniñşe Alaş, Alşın degendirimiz bir wğım – Qart qazaq. Osı twrğıdan qarağanda qazirgi Alaştar osı Alşın tobı bolıp keledi. Alaşqa qatıstı "Alaş mıñın" eske alatın bolsaq, Äbilğazı aytqan Alanşı han, Qara han twsındağı mañğoldardıñ naqtı atauları Mıñ+qol Alaş, ne bolmasa Mıñ-qol Alşın boluı mümkin. Bwl 9-10 ğasırlardağı Qimaq däuiri.  Arğımaq degendi Serikbol Arğı+Imaq, yağni, Arğı Qimaq dep tüsindiredi.  Orhon jazularında Alaş, Alşın atauları kezdespegendikterinen bizder, bwl Alaş qauımınıñ, yağni ala at mingenderdiñ 8-şi ğasırdan keyin payda bolğandarın tüsinemiz. Äbilğazınıñ: «Alınşa han bolğannan keyin mal bası köbeyip, halıq baylıqqa mas bolıp, täñirdi wmıttı, dinnen ajıradı» degeni, Qimaq däuirinde bolğan. YAğni, «qoy üstinde boz torğay jwmırtaqalağan», «Alaş – alaş bolğanda, Ala tay at bolğanda, Qoy ensiz, tay tañbasız bolğandağı» qart qazaq-alşındardıñ zamanı osı kezeñ.

(jalğası bar) 

Qayrat  Däukeev, Şejireşi

abai.kz

13 pikir