Jwma, 18 Qazan 2019
Mäyekti 6575 1 pikir 29 Säuir, 2016 sağat 14:24

MARQWM BOLĞAN JAZUŞILARDIÑ JAZIĞI NE?

nemese aşıq künde adasu sırı

Danışpan halqımızdıñ «aytqan söz – atılğan oq» deytini beker emes. Sol oq aldaqaşan ömirden ötken marqwmdarğa (sebep-saldarsız, dälelsiz, qasaqana) atılsa şe? Jä, odan da, oq atqan kim, atılğan kim deyik te. Oğan toqtalar aldında ğwmır boyı partiya, komsomol, sovet organdarı men halıq-ağartu salasında jauaptı lauazımdar atqarıp, äri, prozalıq şığarmalar men audarmalarım, satiralıq öleñderim («Qazaq ädebieti» gazetinde twtas bir bet bop ta basılğan) äldeneşe ret kitap bop şıqqanın, Jazuşılar odağına müşe ekenimdi ayta ketudi jön köremin (alda aytılatındarğa qatısı barlıqtan).

Ömirimşe qızmet etken qwzırlı mekemelerdiñ köbinde sonau arqalı aqın Jwban Moldağaliev, Sırbay Mäulenovten bastap, keşegi Twmanbay Moldağaliev, Qadır Mırzaliev, Baqqoja Mwqaev, ülken Bauırjan, kişi Baqıtjan Momışwldarımen talay-talay kezdesuler ötkizgende bası-qasında boldım. Qazirgi «Mädeniet» jurnalınıñ bas redaktorı Dulat Isabekovke qwrmetim şeksiz. Ol basqaratın jurnalğa twraqtı avtormın.

Äne, sol Dulat inimniñ 70 jıldıq mereytoyı qarsañında (odan keyin de) qazaq tilinde şığatın (özge tilderde de) aqparat qwraldarında ol jaylı jazılğan jılı lebiz, izgi nietti oy-pikirler az bolğan joq. Köz qırımızğa ilingenin oqıp, tänti bolğanbız. «Dulat Isabekov älemi» teatr festivalinde spektakl'derin tamaşaladıq. Dulat jaylı (sol şaqta) jazılğan, aytılğandardıñ barlığı orındı, jarasımdı, tağlımdı edi. Tek...

Sol dodağa «ğayıptan» qosılıp, «Dulat pen Tölen» degen kölemdi maqala jazğan Esenğali Rauşanov qos qalamgerdiñ – öz sözimen aytqanda – «şığarmaşılığına emes, azamattığına...» den qoyu üstinde bireulerdi asqaqtatamın dep, bireulerdi alasartatınğa wqsas qadamğa barğanına tañdanğanbız. Odan beri biraz uaqıt ötse de, birinşi, oğan sol kezde bireu-mireu lebiz bildire me dep edik, eşkim ündemedi. Ekinşi, küni keşe şañ bergen (deuge bolatın) mwndaylarğa pikir bildiruge äli keş emes der edim (öz basım). Öytkeni, oğan mısal, ayğaq-dälel tolıp jatır (Stalinnen bastap). Abay, Säbit Mwqanovtı da äli künge söz etetinder bar degendey. Endeşe, bwl jerde bizdi «keş qozğaldı» dep eşkim söge qoymas. Äri, qay närsege de kim-kim de qay uaqıtta öz közqarasın bildiruge qaqılı ekenin de wmıtpağan maqwl. Sonımen, aşıq türde aytar bolsaq, Rauşanov mänzalalarınıñ mäni tömendegişe bop keledi eken.

Rauşanov ne deydi? Ne desin, deytinin «Obal, wyat, iman, sauap degenderdi... söz etudi wmıtıp bara jatqanımız ba...» dep (oğan kim talasuı mümkin) imandılıqpen bastaydı da, wzamay kilt özgerip: «Almatını eles kezip jürgen joq, bükilqazaqstandıq ziyalılar s'ezin şaqıru kerek degen äñgime kezip jür...», – dep düñk etkizedi. Astapıralla! Sirä, ol özi äñgime jäne bayız tappay kezip jüretindikten be eken,  ondaydı estimeppiz. S'ezdiñ neşe qilısın bilgenmen, forum dese bir bölek, «ziyalılar s'ezi» degendi bilmeydi ekenbiz. Bwrın-soñdı sonday s'ezd bolıp pa edi? Bolsa qayda? Qaşan? Meyli, egeräkide, şaqırıla qalsa, qanday mäsele qaralıp, kim basqaradı, kimder söyleydi, ne söyleydi degendey kümän-küdikter köldeneñdey qalğanı ras (biraq, äli künge deyin şaqırılmasa kerek, şaqırılsa delegat bop qatısar ma ek, kim bilsin). «Intelligenciyasız el – tobır...» dep bir qoyadı (onısı da dwrıs  şığar). Jäne «är kezeñ öz intelligenciyasın tuğızadı» (deydi aksiomağa balap). Sonda qalay, kezeñ degen öliara ma, älde, kezeñ men kezeñ arasındağı bos keñistik pe? Mwnısı, sirä, Abaydıñ «Kezekpenen öliner, bayağıday köriner...» deytinine kereğar emes pe eken? Älde, kezekti intelligenciya tuılu üşin kezeñ kidiris jasay twra ma, nemese, intelligenciya tek solar deytin bolsa, bolaşaq intelligent joğarğı oqu ornın bitirip, diplom alğanğa deyingi aralıq pa? Jalpı, intelligenciya degen kim? (Rauşanov onı ziyalı dep te qoyadı). Olay bolsa, Qazan töñkerisine deyin oqığandardan basqalar ziyalı emes pe edi? Abaydıñ özi emes, Peterborda oqığan balası ziyalı da, Abaydıñ özi, äkesi Qwnanbay, odan bwrın, odan keyin tizgin wstağan el ağaları, batırlar, biler, ataqtı änşi, küyşi, şeşen, suırıpsalma aqındar ziyalığa jatpağan ba? Arğı-bergide ziyalısız kezeñ boldı ma, bolıp pa edi? Qazirgi baytaq eldiñ o tükpiri men bw tükpirindegi «obal, wyat, iman, sauaptı...» (Rauşanov qwsap) berik wstanatın jaratılıs ieleri ziyalılar emes pe? Älde, Rauşanov täuelsizdik alğannan keyingi kezeñdi meñzey me?  Endeşe, Rauşanovşa aytqanda, qazir ol kezeñ «tuğızğan» intelligenciya qayda, bar ma, älde, kezekti kezeñ «tuğızıp» ülgermey jatır ma? Bir qızığı, Rauşanov bwlar jaylı (öresi jetpegennen emes) läm demeydi. Demey jatıp äldenelerge köñili tolmaydı, tis qayraydı, uhileydi, ahılaydı, kijinedi. «Jaqsılardıñ köbi ketip, jamandardıñ äli künge azaymağanına...» jabırqaydı eken. Endeşe, onıñ payımınşa, joğarıda kezeñge baylanıstı «üzilis boluı kerek pe edi» degenimizdey, jaqsılardı tez ketirip, jamandardı kidirte twru üşin uaqıt şirkinniñ özi de älsin-älsin kidiretinge wqsay ma, nemene? Ömirge jaqsı da, jaman da birdey kelip, birdey ketpeytin bolğanı ma? (Bwl dialektikanı manswqtau emes). Bar bäle «äli künge azaymağan jamandarda» qwsaydı. Rauşanovqa olardıñ (jamandar) «anau auıl men mınau auıldıñ dauın daulap...» qana küneltetini wnamaytınğa wqsaydı. Al, biz (oquşı) mwnı «ana auıl men mına auıl» müminderi bir-birinen alşaq, tomağa-twyıq ğwmır keşedi, bir-biriniñ qas-qabağına qaramaydı, quanış-qızığına ortaqtaspaydı, öz qızıqtarın özderi qızıqtap, «ana auıl men mına auıldıñ» erenderi eki auıldağı igi jaqsılardıñ tirilerin ardaqtap, ölgenderiniñ wlına pana, qızına ağa (pa, şirkin) boluğa jaramaydı, janı aşımaydı, baqastıqtan basqağa joq degen söz emes pe eken dep oylauğa mäjbür boldıq.

Meyli, biz-aq terimiz tarılmay, keñdik jasap, «... qara  turalı emes, aq turalı aytalıq» (bärekeldi) deytin Rauşanovtı tüsinuge tırısalıq. Ol da bizdi tüsiner dep ümitteneyik. Aytqanınıñ bärine «järekemalla»  dey bermeytinimizge de  tırsimas dep te qoyalıq. Bir Rauşanov emes, (Rauşanov üzildi-kesildi olay demeydi), qazaqta ziyalı joq, birli-jarım bar bolsa, ol men deuge qwmbıl qızbalardı biz de wşıratıp, jazğandarın oqıp jüretinimizdi de jasırmayıq. Älbette, olarmen  kelise almaymız. Sebebi, ziyalısız halıq bolmaydı, ziyalısız halıqtı eşkim halıq dep eseptemeydi. Eger şınımen solay bolsa, bwl sürginnen (Rauşanovqa mälim) joğarıda aytılğan «eles» te qwtqara almas, şaması. Dese de, Rauşanov bosqa qamıqpasa kerek, öytkeni, «dosın barıp dosına jamandaytın jamantaydıñ köjekteri» men qiyanatqa beyim kölgirlerden ziyalı şıqpasın ol bilmey, kim biledi? Ziyalılıq – ana sütimen daritın tabiği, ekiniñ birine näsip etilmeytin sıbağa.

Ayttıq qoy, Rauşanovtıñ «obal, wyat, iman, sauap degenderdi wmıtıp bara jatqanımız ba...» deytinine jidä qwrsanbız dep. Bärekeldi! Alayda, solay dep ah wratın Rauşanovqa – atalğan maqalasında – aldaqaşan marqwm bolğan belgili jazuşılardı mwrındarınan tize tömenşiktetip, äruaqtarmen jağalasu ne üşin kerek boldı eken, jazğan basımız soğan onşa tüsinbey otırmız. Älde, olay emes pe? Olay emes deseñ: «... kim ol Kemel Toqay degen Mwhtar Şahanovtıñ qasında...» deuine ne der eñ? Sonda ne, Kemel Toqaev oğan arğı dünieden men Şahanovtan artıqpın dep jedelhat jiberip pe eken, älde, Rauşanovsız da atağı äjeptäuir Şahanovtı jarılqağan türi me? (Mwnısı maqtauğa qanı qas, kezinde menen köp demeu körgen Şahanovqa wnar-wnaması kümändi). Au, Rauşanov inim, bireudi asqaqtatu üşin ekinşi bireudi mindetti türde alasartu kerek pe? Aytarıña arqau etpek bolğan Dulat pen Tölendi qanşalıq asqaqtatqanıñ körinip-aq twr emes pe? Olardıñ şığarmaşılığı emes, azamattığın jırlamaq bolğan baqanday bir bet maqalañda eki klassik jöninde qanşa söylem, qanşa söz barın biz emes, öziñ esepte. Bizşe, bar bolğanı eki ne üş söylem. Meyli, bes söylem…

Kemel Toqaev

Au, Rauşanov, sen şınımen-aq Kemel Toqaevtıñ kim ekenin bilmeuşi me ediñ? Onda – öziñe sın. Soğıstan mügedek bop kelip, ülken qiındıqpen universitet bitirip, qoñırjay ğwmır keşken Otan soğısınıñ ardageri, «Socialistik Qazaqstan» gazetinde abıroymen jwmıstanğan Kemel Toqaev artında tom-tom kitaptarı qalğan, äldeneşe bas sıylıq, joğarı marapatqa ie bolğan, detektivti janrda birinşi qalam tartqan qazaq emes pe edi? Äy-şäy joq «... kim ol...» dep dikildegenşe,  äueli kitaptarın oqıp,  aytarıñdı sonan soñ aytsañ bolmas pa edi? Älde, sonau jıldarda qalıñ oqırmannıñ közayımı bolğan (detektiv janrında birinşi qalam tartqan dedik qoy) Kemeldiñ de äruağı jolıñdı bögep, dili taza, ösekke öş, dosqa adal, qatardağı ziyalı boluıña kedergi jasap jür  me? Kemeldiñ jazığı ne? Älde, ol jazuşı bolu üşin senen rwqsat-bata aluı kerek pe edi? Qalay deseñ, olay de, Kemel Toqaev, sen siyaqtı demey-aq qoyayıq, sen aytqanday äldebireu emes, halıqqa keñinen mäşhür, el esinde saqtalğan biregey, körnekti qalamger. Toba! Osınday da boladı eken-au, a?!

Balğabek Qıdırbekwlı

Bolğanda qanday! Senbeseñ, Rauşanov sol maqalasında belgili qoğam jäne memleket qayratkeri, ömirbaqi bir-aq mekeme – «Socialistik Qazaqstan» gazetinde (Qasım Şäripov şaqırıp) ädebi qızmetker, bölim bastığı, orınbasar, bas redaktor bop istegen ataqtı fel'etonşı, «Alatau» romanı, özge de roman, povesterdiñ avtorı, körnekti jazuşı Balğabek Qıdırbekwlı turalı ne der eken, sonı tıñda: «... klassik atanbaq tügili, jöni tüzu jazuşılar sapına da ilikpey, «Socialistik Qazaqstanda» jurnalist bop Balğabek Qıdırbekwlı ötti...» deydi Rauşanov. Jäne «jırnamasında» älgi däyekterdiñ birin keltirmeydi. Olardı ne bilmeydi, ne bilmegensidi, bilgisi kelmeydi, sol jağın biz de bilmeydi ekenbiz. Äytse de, Balğabek Qıdırbekwlınıñ «S.Q»-da wzaq jıl bas redaktor, Joğarğı Sovetke deputat, Ortalıq Komitetke müşe, Qazaqstan Jurnalister odağına predsedatel' bolğanın «bilmeytini» añqaulıqtan aumaytın siyaqtı. Sebep pe? Däl sonı da bile almay, basımız dal bolıp otır (demedik pe?). Äyteuir, twla boyın qwrsağan qızğanış emesine senemiz. Ayttı ma? Ayttı! Mäsele sonda!

Oğan bir-eki swraq. Batırekesi, Balğabek Qıdırbekwlına nege kiligesiñ, nege wrınasıñ, gazette jurnalist bop (qana) ötti deuiñniñ arjağında ne twr? Älde, ädildikti tu etip ömirden ötken Balğabek arpañdı qam orıp pa edi? Älde, onıñ da äruağı ayan berip, özi turalı solay ayt dep jalındı ma? Öy, Esenğaliım-ay! Azamatım-ay!

Nemat Kelimbetov

Bwl qasqañız da olarmen de toqtamay. «...qara turalı emes, aq turalı aytalıq...» (alğırlığın qaraşı qasqanıñ!) dep aladı da, otız bes jasında ayıqpas dertke şaldığıp, ömirden ötkenşe tösekte jatıp (äyeline auızşa aytıp) birneşe povest', roman jazıp, birneşe kitap audarıp, kandidattıq, doktorlıq dissertaciyalar qorğap, ğalım-professor bolğan, ğılımi-zertteu eñbekteri üşin öz elimiz ben köptegen şet memlekettiñ sıylıq-marapattarın ielengen, ğalımdığı men jazuşılığın B.Kenjebaev, Ä.Täjibaev, M.Bazarbaev, S.Qasqabasov, T.Amandosov, M.Baydildaev t.b. ğwlamalar joğarı bağalağan Nemat Kelimbetov haqında: «... ädebiette atı joq, talantı ortadan da tömen Nemat Kelimbetov sekildilerge nege eskertkiş-taqta ornatıladı...» dep, marqwmğa bir japıraq taqtanı köpsingendey zär şaşadı, zirkildeydi.  Onıñ (biz atağan) üş marqwm jazuşı jaylı «Kim ol Toqaev...», «Socialistik qazaqstanda jurnalist (qana) bop Balğabek Qıdırbekwlı ötti», «... Nemat Kelimbetov sekildilerge nege eskertkiş-taqta qoyıladı?» deytinine qarap eriksiz oylaysıñ: «Apıray, eger Rauşanovtıñ ırqında bolsa, üş marqwmnıñ da atın  tarihtan sızıp tastar ma edi, qayter edi» dep (ärine, oğan äli kelmeydi, qağaz betinde ğoy şältirek qağatını). Sonda deymiz-au, qanı qaynap, közi qantalağan aqılgöy: «... bir altın arqau bar. Ol – biz sizge jetkize almay otırğan ziyalılıq» dep qanday ziyalılıqtı aytadı? Ziyalı degen ädepti, biyazı, sıpayı, mädenietti, eşkimdi qorlap-kemsitpeytin, qayırımdı bolmauşı ma edi? Joğarıdağıday (ol elemeytin üşeudi jaqsı biletinderdiñ Rauşanovtı bilmeytini bölek äñgime) qazılıq aytatın qazımırlıq astarında ne jatqanın Rauşanovtıñ özi biledi (dedik). Ol Toqaevtı da, Qıdırbekwlın da biledi. Kelimbetovti de biledi. Biraq, biludiñ de bilui bolatınınday, bilmese, Kelimbetov twrğan üyge eskertkiş-taqta qoyılğanın qaydan biledi? Biraq, «Socialistik Qazaqstan» gazetiniñ ädebi qızmetkeri, sayasi sauattı, orıs, parsı, özbek tilderine jetik Nemat Kelimbetovtiñ Keñes Üsebaevtıñ wsınuımen Ministrler Sovetiniñ apparatına ağa referent bop auısıp, kino salasın basqarğanı, (H.Naurızbaev, Ş.Uälihanov, t.b. laureat bolğan twstarda) Memlekettik sıylıqtar jönindegi komissiyanıñ jauaptı sekretarı, äne-mine, Bäyken Äşimovtiñ kömekşisi bolğalı twrğanda ayıqpas sırqatqa şaldığıp, onı sol tekti twlğa Bäyken Äşimov ünemi köz qırında wstap, qamqorlığın ayamay, eşkimge keregi «şamalı» bop, tösek tartıp jatqanda (CK-nıñ bölim meñgeruşileri, ministrler twratın) elitalıq üyden päter bergeni, klassik  jazuşı Smağwl Elubaevtıñ Nemattıñ özimen de, otbasımen de jaqın aralasıp, joğarı bağalağanı sonşa, Rauşanovşa «qabileti ortadan tömen» Nemattıñ özi men äyeli Quanış jaylı qalıñ kitap jazğanı, S.Qasqabasov bastağan ğalım-ädebietşilerdiñ öle-ölgenşe töbege kötergeni, marqwmnıñ barşa jetistikke öz küş-jiger, qaysarlığınıñ arqasında jetkeni, Äuezov atındağı teatrda E.Obaevtıñ arqasında p'esası sahnalanıp, qazirge deyin qoyılıp kele jatqanın bilgizbesi bilgizbeytin Rauşanov bilmeydi eken. Biz keltirgen derekterdiñ bärin «bilmeydi» eken (Ministrler Keñesi apparatında märtebeli qızmet istegen men Nemattıñ ömiri, tağdırı, joğarıda aytılğannıñ bärin büge-şigesine deyin bilemin). Bilmese de, şamırqanıp, aşuğa bögedi eken. Arttarında ayşıqtı iz qaldırğan üş marqwm jazuşınıñ äruağın sıylamaydı eken. Äruaqpen alısu – jat qılıq. «Jat qılıqtan» janı kiretin-kirmeytini kümändi Rauşanovqa osı aytqandarımız da jat körinbese neğılsın deñiz. Ol aytadı, biz nege aytpaymız dep te qoyalıq.

Joğarıda bayandağandar salğılasu, aytıs-tartıs emes, oy bölisu, sub'ektivti közqaras (dedik qoy). Sol söz – söz. Soñğı aytarımız, Rauşanov sol maqalasında bügingi közi tiri qayratkerlerge de auız salıp, qazirgi qauım Tölen Äbdikovten (Tölendi kökke kötergeniniñ türin qaray kör) Jolbarıs Seyfullindi köbirek biledi degenge sayatın «köripkeldigi», jazuşı Mwhtar Qwl-Mwhammedtiñ belgili qoğam qayratkeri M.Qasımbekov turalı odan (Rauşanovtan) «rwqsatsız» maqala jazdı dep küyingenine toqtaludı artıq dep qaradıq. Qajet sanasa özderi ün qatar, ayta jatar.

 P.S. Osı aytılğandarğa Rauşanov äldene degisi kelse – erki, al, men jauap kütpeymin. Maqalağa ziyalı boluğa zauqıñ soqsa, ğaybat-jaladan aulaq jürseñ de tügiñ ketpeydi, äruaqtarğa tiispeseñ de qwnıñ kemimeydi dep nükte qoyamın. E, jaratqan ie! Pendeleriñdi päle-jaladan saqta! Aumin! Allahu äkbar!

Köpbosın PANZABEKOV, Qazaqstan Jazuşılar odağınıñ müşesi, Oqu-ağartu isiniñ ozıq qızmetkeri, äldeneşe medal', gramotalar iegeri, derbes zeynetker.

Abai.kz

1 pikir